JACOB GEEL. 



ONDERZOEK EN PHANTASIE. 

GESPREK OP DEN DRACHENFELS. 

HET PROZA. 



JACOB GEEL 



ONDERZOEK EN PHANTASIE. 

GESPREK OP DEN DRACHENFELS. 

HET PROZA. 



MET EENE VOORREDE 



W. P. W O L T E R S. 



3 3 5 



> ? 3 , . D "' 



LEIDEN, 
GEBROEDERS VAN DER HOEK. 

1871. 



4 6 (O i 



'Cl 



TER BOEKDBUKKERIJ VAN J. C. DRABBE. 



INHOUD. 



Bladz. 

Onderzoek ex Phaxtasie , 1 — 194. 

1. Over het reizen 1 — 32. 

2. Tafelgesprek over zaken van groot gewigt . . 33 — 56. 

3. Over de pligten van een toehoorder . . . 57 — 73. 

4. Iets opgewondens over het eenvoudige . . 74 — 94. 

5. Gesprek op een leidschen buitensingel over 

poëzij en arbeid 95 — 118. 

6. Xienwe karakter- verdeeling van den stijl . 119 — 138. 

7. Het blijspel bij de Grieken 139—159. 

8. Over het Delphische orakel 160—194. 

Gesprek op dex Drachexfels 195 — 240. 

Het Proza 241—272. 



Un bouvier, uu masson, un passant, il fault tout mettre en 
besongne, et emprtinter chascun selon sa marchandise, car tout sert en 
mesnage. 

DE MONTAIGKE. 



VOORREDE VAX DEX TWEEDEX DRUK. 



In dezen herdruk mijner Opstellen Jieh ik gepoogd liet 
vroeger geschrevene te zuiveren , maar niets van eenig belang 
afgesneden noch bijgevoegd ' , hoewel mijne meening omtrent som- 
mige dingen eenigzins gewijzigd is. De omwerking van een 
rhetorisch opstel is niet moeijel'jk ; maar eene dialogische voor- 
dragt, die het gesprokene met den toestand der sprekers tot 
een dramatisch geheel verbindt, heeft eene vaste symmetrie: ze 
veranderen is ze vernielen. 

Bijna even moeijelijk is het veranderingen te maken in een 
vertoog, rustende op een beginsel dat een diepen grond heeft 
in de overtuiging van den schrijver. Wie reet niet dat er vin- 
nig gestreden kan worden, en veel gestreden is, over den oor- 
sprong der dramatische poe'zij? Wat ik over het Blijspel der 
Grieken geschreven heb, komt mvj thans nog aannemelijk voor. 
Ik ben nog steeds overtuigd dat men langs den historisch en 
weg meer licht vindt, dan in de diepte eener abstractie, waar 
de verschillende meeningen naar elkander rondt ast en. 

Wie eenig belang stelt in het onderzoek omtrent het Delphi- 
sche Orakel , vergelijke thans mijn resultaat met dat van Prof. 
van Limburg Brouwer , in het VI Deel der Civüisation. Mijn 
geleerde vriend heeft mij met tegenspraak vereerd, die mijne 
stelling doet wankelen. Zij ligt evenwel nog niet ter neder, en 
ik heb gemeend het Opstel niet achterwege te moeten laten. 

Ik weet dat er zijn die de Voorrede niet geschreven , en vooral 
niet herdrukt, wemelden. Het doet mij leed dat ik niet begrij- 
pen kan, waarom. Is dan eene stelling als deze: 



II 

„Alle reactie, zonder actie, is ijdel gescherm. Het talent 
komt in de maling en dreigt zich zelf te verduisteren , wanneer 
liet zich waagt aan een verheven levensbeschouiving , met vernuft , 
zonder diepte van loetenschap en ondervinding. De geest ge- 
went zich ligt voort te sukkelen in een negative rigting , omdat 
het veel gemakkelijker schijnt, af te breken dan op te bouwen. 
Werking en tegemverking , op zich zelve als krachtoefening van 
het vernuft beschouwd, hebben ieder een punt van uitgang en 
eene soort van spiraalloop. De eerste wendt zich , met een klein 
begin , naar buiten om ; de laatste begint misschien met een grooten 
zwaai, doch keert zich naar binnen. De eerste breidt zich uit, de 
laatste krimpt zich in. De eerste heeft geen einde, de laatste 
loopt uit in afmatting van het gepijnigd talent , en — stilstand:" 

Is zulk eene stelling dan zoo alledaagsch? en is ons veel- 
lezend publiek dan zoo innig bekend met hare waarheid? en 
hoe velen hebben er, met belangstelling in onze letteren, over 
nagedacht? — Ja, maar de vorm! — is mijn eigendom: ik 
ben er aan niemand iets van verschuldigd. — Ja, maar die 
oude heer! — is niets meer dan mijn strooijen pop. Hadt gij 
geivïld dat ik er een jongen van gemaakt had? Al wat abstract 
is, zal, denk ik, abstract blijven, en al toat ver eer end en 
zuiver bedoeld is, zal noch beleedigend noch onrein worden, al 
vond een Pseudonymus goed, zonder gezonde redenen, zich be- 
kend te maken, en te roepen, „zij hebben mij toch herkend!" 
Dit zou even kinderachtig onbescheiden wezen, als de geschreven 
of gezongen toepassingen van anderen onnoodig en lomp zijn. 

De Uitgever heeft aangekondigd dat een vroeger afzonderlijk 
uitgegeven Gesprek op den Drachenfels in deze verzameling 
herdrukt zou ivorden. Het is mijne schuld dat hij geen ivoor d 
heeft kunnen houden. 

J. G. 



VOORREDE VM DEN EERSTEN DRUK. 



Er zijn bast aar 'd vormen in de kunst, even als- in de natuur, 
Wanneer de mensch er zijn hand in gehad heeft. Toen ik dit 
werk ging drukken, is er twist geiceest tusschen den Uitgever 
en ynij. Over het getal regels, en het getal en de gedaante 
der letters op iedere bladzij , icaren ?vij het spoedig eens. „Er 
moet niet te veel op staan, zeide ik: nietigheden /naken op een 
kleine bladzijde eenige vertooning!" Maar hoogte en breedte 
van het papier gaven warmer geschil. — Zoo wenschte ik ze, 
zeide ik. — Maar Mijnheer ! antwoordde de Uitgever, zulk een 
vorm bestaat niet: hij is hybridisch: mijn eer is met gemoeid. — 
Die vorm zal bestaan, ican?ieer ik dien maak, beweerde ik: al is 
het hybridische een onding, het is toch een ding. — Tegen dit 
argument had de Uitgever niets in te brengen, hoewel l hij ongaarne 
zij,i ideeënwereld, der papiervor/nen opgaf: het troostte heul dat 
het boek toch een ding zou blijven , en wij besloten dat men niet 
met rekken, maar met afsnijden, mijn ideaal bereiken zon. 
Het is ontstaan uit de antïbïbliopolische vereeniging van den 
fabriekvorm met de schaar. Het berouwt mij, nu het te laat is. 

Be mensch en zijn stijl zijn één: dat heb ik ergens zoo 
helder gemaakt als de dag is: de stijl is een moeijelijk ding: 
waaruit volgt, geloof ik, dat de mensch een moeijelijk ding is. 
Het ivordt mij duidelijk door een geweldigen sprong, dien ik 
niet tegen kan houden, en die mijne gedachte in eens van den 
hybridischen papiervorm op hybridischen stijlvorm brengt. Ik 
heb er een in het oog gekregen: ook is het een yerschijxsel , 
en daar ik toch een Voorrede moet schrijven, waarin iets over 



IV 

stijloefening gevonden wordt , en mijne eigene gedachten niet 
willen opschieten , moet ik mij wel aan iets vastklemmen, 
waarin gang is. — Het verschijnsel, waarvan ik spreek, is 
een klein opstel; maar ik vind soms meer genot of smart in 
twee bladzijden van een geacht Tijdschrift, dan in gansche 
boekdeelen, en ik zal daarom moeten beproeven of het opstel 
mij vooruitsleept of achteruit. Het zal geworstel geven: dat 
voorzie ik: want zoo ik bemerk dat ik achteruitgetrokken 
word, dan zal ik doen wat in mijn vermogen is om den 
opsteller, en allen die achter hem gaan, vooruit te krijgen. 
De vorm van het verschijnsel is van twee naturen, dat is 9 
contra naturam, toaarvan geen voortplanting mogelijk is. Wilt 
gij een muildier hebben, breng een paard en een ezel bij elkaar: 
wilt gij er nog een hebben , alweder een ezel en een paard. 
Het gaat even hybridisch toe in de vereeniging van ernst en 
luim, wanneer zij zoodanig verbonden zijn, dat de ernst regtuit 
kijkt, en dat men duidelijk ziet wat hij in het oog gevat heeft, 
terwijl de luim nu en dan met dat zelfde oogpunt solt, in plaats 
van ruiterlijk en aanhoudend te sollen met de voorwerpen, die zijn 
oog in den weg staan. Bij zulk eene beschouwing komt er een 
bastaardopstel te voorschijn, dat geen genetische kracht heeft , 
geen onderdeel der kunst is , waarop men voortarbeiden kan. 

Be Schrijver heeft ernst en luim door elkaar gemengd, op 
zijne wijze: ik zal een mengelmoes maken, op de mijne: waM 
luim heb ik niet, zoo veel ik weet. Wie zelf zegt dat hij iets 
luimigs schrijft, of gaat schrijven, heeft ze volstrekt niet: 
dat zien wij: het loopt op een grap uit: het is alsof iemand 
zeide: „hier kom ik met een kruik tvijn aan: past op, dat gij 
u niet dronken drinkt P\ en hij schenkt, — en het is water; 
al wie nu gevoelt dat hij luim heeft, waarom zou hij het niet 
ronduit zeggen? Het is even onschuldig, alsof men zeide „ik 
heet Jacob" atqui ergo heeft waarschijnlijk niemand luim. — Ik 
héb zelden beter cunclusie gemaakt. — 



Ik zal nu maar weder op nieuw beginnen; ik verzoek den 
Kunstenaar , eens geheel buiten zijn kunststuk te gaan staan, 
naast mij ; al moesten wij, onder de kunstbeschouwing, zomen 
vrolijk worden. Maar ik zal mijn best doen om ernstig te 
blijven, Rij is pseudonym, en dat geeft ons de handen vrij: 
zijn waren naam ken ik niet: ik wil dien niet kennen: ik 
denk dat hij nooit bekend zal worden. 

Wir , unsrerxeits , to.dein sie nicht, dass sie dieses 
unreife Product anfnahmen: denn wenn ein Archiv 
Zeugnisse van der Art e : -ne& Zeifalters aufbéhaüen 
soll , so ist es zufflekh seine Plicht , auch dessen 
Unarten zit verenigen. 

GöTHE. 

In den Gids, n°. X. 1837, staat uw geestig artikel , — Voor- 
uitgang. Gij zijt een hoog bejaard man, die veel doorgedacht 
en door geoordeeld en doorgevoeld hebt. en van iviens bevindin- 
gen de slotsom ijdelheid der ijdelheden is. Ik bedoel de 
ijdelheid, die gij buiten u vindt: gij vindt ze in de tegen- 
woordige opvoeding en in meest alle wetenschappen. Ik wemelde 
wel, oude paai! dat gij icat strenger verband tusschen luim en 
ernst gemaakt liadt. Geest en humeur kunnen een diepen 
grond hebben , maar zij moeten peilbaar wezen , of het heeft 
ligt den schijn dat men eene paradox najaagt, of onzin neder - 
schrijft. — Doch gij hebt slechts gespeeld. — Wij zullen zien: 
maar stijl blijft stijl, zelfs in het spel. Gij schrijft: 

Spoken! o ik heb allen eerbied voor ons beter licht, 

maar het spijt rnij razend, dat er geene spoken zijn. 

Ik wenschte er aan te gelooven, aan spoken en aan 

toovergodinnen ! O Moeder de Gans. 
Ziet gij wel? het herstel van het spokenrijk hebt gij in het 
oog; maar de eerbied voor het betere licht staat u in den weg: 
daarom solt gij met dat licht. Dat kan er door; maar nu 
komen Moeder de Gans en een reeks kinderleg enden, en — 
een man van jaren bejammert het dat hij er niet meer aan 



VI 

gelooven mag. Ziet gij wel dat gij nu weer met het spoken- 
rijlc solt? Het is goede ernst en verkeerde luim, en daarom 
een hybrida. Wat wilt gij dan toch eigenlijk? Wie belet u 
aan Moeder de Gans te gelooven? Waarom schrijft gij niet: 
)f het spijt mij razend dat ik niet meer op een hobbelpaard 
mag rijden: stokpaard, paplepel, o kaartenhuis /" — ■ Wie hindert 
uw genoegen, aedificare casas, — equitare in arundine longa? 
Ik ben zeker dat gij het blindemansspel nog niet vergeten hebt. 
Maar, Oude! gij hebt uw lezers een oogenblik beet gehad. 
Uw eenige bedoeling is misschien, de tegenwoordige kinder- 
boeken te hekelen, al lagchende: quid vetat? — Ik geef de 
meeste aan u prijs, en ik heb, even als gij , een afkeer van 
ontkinderde mannetjes. Maar omdat sommige hinderen de historie 
van Bldauwbaard zoo goed niet meer van buiten kennen, of ons 
dreigen dat zij, ouder geworden, zeggen zullen: het is een leugen, — 
wilt gij daarom het geloof aan spoken terugroepen? Wel zeker : 
Eene kinderziel wil hare verschrikkingen hebben. Het 
wonderbaarlijke — hoe verlokkelijk is het! of is het 
u niet een genoegen , spook- en wondergeschiedenissen 
te lezen? Ik voor mij lees swedenborg liever dan 
balthazar bekkee-. Gij doorbladert de Mille et une 
nuit met genoegen; een onzer eerste mannen leest ze 
sedert onheugelijke jaren dagelijks. Gij gaat toover- 
balletten zien; gij zijt de vrijwillige dupe [dupe? wat 
schermt gij met verkeerde woorden! Zoo dikwijls ik de 
Athalie heb zien geven, heb ik de Vorstin zelve niet 
gemeend te zien, maar de kunst genoten] van eenen 
eaust, eenen SAMiëL en een Cheval de Bronze. Het 
bovenzinnelijke, het onbegrijpelijke streelt u [dat is 
was anders]. Wel nu, die trek is bij uwe kinderen 
nog grooter. Laat der jeugd hare wonderen! aan 
haar al het schitterende der schatrijke yerziering, aan 
haar Brisemontagne , aan haar de schoone Slaapster, 



VII 



aan haar den Rijst- en Brijberg en Luilekkerland; 
voor n de flaauwe , dorre, ware werkelijkheid, voorn onze 
kleine groote mannen , onze wakende leelijken , en onze 
arme wereld, waar rnen niets gratis heeft; [gij hebt een 
karige bui /] dat is eerlijk gedeeld \ of zoudt gij willen , 
dat kinderen zoo wijs zonden zijn als gij kinderachtig zijt? 
Wie de man is, dien gij bedoelt, iceet ik niet, maar ik ken 
er eenen, dien ik hoogacht. Ik heb hem hoor en verhalen dat 
hij gewoonlijk, na het middagmaal, met dat wonderboek in de 
hand, op zijn sofa zacht insluimerde. Mijn man wint het 
van den nwen ; maar ook , de mijne heeft een fijn hoofd; 
zijn verhaal en zijn daad zijn tegelijk de lof en de kritiek 
van het boek: — Ik ben niet geiooon iemand iets na te doen: 
en evenwel lees ik veel in de Mille et une; over dit punt 
zullen wij dus geen geschil hebben. — Maar zoo ik uit mee 
redenering komen kan, eet ik den ganschen Brijberg op. Uwe 
rhetorische antithesen zijn kunstig: 'tegen Luilekkerland staat 
onze arme wereld over, geloof ik: tegenover de schatrijke ver- 
ziering de flaauwe, dorre, ware werkelijkheid. Maar let nu 
eens zelf op het hybridische! Eerst toas die flaauwe werke- 
lijkheid voor de kinderen niet passend: en nu zegt gij , zonder 
omwegen, dat zij voor volwassen mannen ongeschikt is : want 
terwijl wij ons daarmede bezig houden, zegt gij dat wij kin- 
derachtig zijn. — Dus moeten wij volwassenen aan Luilekker- 
land gelooven? — Hebben is hebben, maar krijgen is de 
kunst. — Voorts staat de schoone slaapster tegenover onze 
wakende leelijken. Uhetorisch gaat dit goed; maar, oude 
Heerl in uw jongen tijd zoudt gij slecht uw hof gemaakt 
hebben bij onze schoone sekse , met die kunstfiguur. Of hebt 
gij toen het liefst gevrijd, als uwe schoone sliep? Dat won 
veel praten uit. — Maar nu die flaauwe, dorre, ware werke- 
lijkheid, die het treurige lot der volioassenen is. — Ik vrees, 
waarde vriend/ dat gij m uw lange leven den slag niet ge- 



VIII 

kregen hebt van ze goed te bezien , en op te merken dat waar- 
heid tot iets Hoogers, tot iets werkends of toelatends, terug- 
voert. — Laat mij, bid ik u, bij den Gothard stilstaan en 
in bewondering verstommen , en verdiep gij u in den Hijst- en 
Brij -berg „dat is eerlijk gedeeld" — Wilt gij een Jiaauwe, 
dorre, ware kom rijst- en brij (de suiker en kaneel voor mij: 
cela va sans dire) bij mij komen nuttigen, gij zult mij wel- 
kom zijn; maar een berg van dien kost is mij te veel. — 
En waai'om hebt gij in uwe antithesis aan Blaauwbaard geen 
plaats gegeven ? Hij kwam in uw kraam niet te pas: hij was te bar. 
En toch geloof ik, dat het geheel afsluiten dier 
onzigtbare wereld, het volstrekt betrekken der kinder- 
lijke begrippen tot het gebied van het physiek 
mogelijke, zijn kwade zijde heeft, en in menige 
jeugdige ziel den grond legt tot een later scepticisme, 
rationalisme, of ten minste tot cene zekere koelheid 
voor een menigte van zaken, die anders op het ge- 
moed plegen te werken. 
Ik houd van pragmoMsche behandeling: maar zij moet grond 
hebben, Oude! Be sceptici, rationalisten en neologen van 
onze dagen, mannen van stavast, en voor wie ik den handschoen 
niet opneem, hebben in hunne- jeugd Moeder de Gans en Brise- 
montagne zien regeren. In mijn kindschheid geloofde ik, met 
mijn dogmatismus, dat de spijkers uit de wanden van het schip 
vlogen, als het voorbij den Magneetberg zeilde, en nu ben ik 
een pyrrhonist , en ik twijfel of gij wel Hildebrand heet. En 
sla de Romantische Schule van Heine eens op, indien uwe 
oogen die revolutionaire schittering kunneyi doorstaan: gij zult 
er in vinden wat hij in zijn jeugd al geloofd heeft. — Bus be- 
grijpt gij dat men in de jonge jaren veel kan ophebben met 
eene schoone slaapster, en later met de wakenden twijfele?i , 
wanneer men vreest dat ergens geen waarheid is. Be kansen 
staan gelijk: want ik geloof onder anderen zeker dat een diep 



IX 

ingeprent geloof aan die toovericereld in de jeugd , den grond 
leggen kan tot een misselijke domme bekrompenheid , die niet 
liet doel eener Hoogere opvoeding van den mensch zijn kan. 
Ik geloof zelfs dat sommigen die kunsttermen scepticismus , 
rationalismus , neologie, zoo gedurig in den mond hebben, om- 
dat een zeker iets, dat zij er tegenover stellen, zoo regt con- 
fortabel is, en daarbij hun hoofd minder door nadenken gepij- 
nigd wordt, en hun boeken minder slijten, en des noods de 
Academie, en de studie, en de Professoren er bij, gerust kun- 
nen opkramen : hebt gij gestudeerd in uw jeugd? Maar , Mijnheer ! 
wat willen uwe woorden onzigtbare wereld zeggen? — Moeder 
de Gans, St. Nicolaas, en de sprekende katten — Zeg mij 
nu eens of dat een onzigtbare , of een onmogelijke gedrochtelijke 
wereld is? Ik dacht dat tcij onzigtbaar noemen wat wij niet 
zien, en toot toch bestaat. Ziet ge wel, dat uw eerste uitroep 
„o Spoken /" hybridisch is? G-ij gelooft er aan, en wij zullen 
u in laarzen van zeven mijlen zien vooruitgaan. 

Arme tijden! In plaats van wonderdieren en won- 
derkrachten — natnurlijke historie en physica ; in plaats 
van toovenarij — goochelboeken. 
Over die antithesen, als kunsttuig , bij een andere gelegenheid. 
Ik moet nu slechts opmerken dat toovenarij en gooclielspel nog 
al naar elkander gelijken; of behoort de toovenarij tot de 
onzigtbare wereld, en het goochelspel tot de zigtbare? Doch ik 
laat dit aan zijn plaats. Die wonderen en wonderkrachten 
tegenover natuurlijke historie en physica, dat is het humeur 
wat al te ver gedreven. Ik teil uic dupe niet wezen, Vader! 
of ernstig gaan beicijzen, dat de koude, fiaauwe, wa?'e na- 
tuurlijke historie en physica ons de wonderen der Schepping 
leer en kennen, zoo als zij zijn, en niet Der Natueren bloeme 
van Maerlandt, noch de bespiegelingen van Bartholomeus den 
Engelschman. Gij zijt knorrig , omdat wij niet meer gelooven 
mogen dat de o o ij ev aars hunne zivakke ouders op hun rug 



dragen. Wél! geloof het maar , en zweer er op, dat zij 
malkaar met hun langen bek een dienst bewijzen: onze Ouden 
geloofden hét ook. Maar, zeg mij, wie heeft zich het eerst 
bezondigd aan dat treurig onderzoek der Schepping? Want 
gij moet hooger opklimmen dan Theophrastus en Aristoteles. — 
Gij weet het niet? Ik ook niet; maar het onderzoek is ouder 
dan gij, al zijt gij nóg zoo bedaagd: en ik geloof zelfs, ik 
zou er op durven te sterven, dat het onderzoek begonnen is 
van het oogenblik af dat er een mensch op den aardbodem 
geplaatst is: — omdat zijn Maker het wilde. Dat vindt gij 
naar genoeg: daarom moet de arme Buffon het misgelden: 
Monsieur Ie baron de Buffon en meerdere liefhebbers 
van dien stempel hebben al deze geslachten uitgeroeid , 
nijd en moord blazende tegen alle illusiën, is het 
als of zij een en grooten maaltijd van al deze ge- 
dierten hebben aangerigt. 
Monsieur Ie Baron , dat is een scherpe zet! Waarom mogt hij 
geen Baron wezen? Indien ik in uw geheele opstel niet zag , 
afgeleefde man ! dat de zoereld voor u versleten is , en gij voor 
de wereld, dan zou ik denken, dat gij jaloersch zijt. Er zijn 
groote mannen geweest, (misschien zijn zij er nog) die hun hoo- 
gen oorsprong en voorvaderlijken adel uit oude boeken en legen* 
den, met kinderachtige combinatien , poogden op te krabbelen. 
Of dat van Moeder de Gans en van Blaauwbaard komt, toeet 
ik niet. — Zoo gij weinig aan titels hecht, doet gij braaf; 
maar laten wij aan niemand een welverdiende onderscheiding 
benijden! — Doch dit doet eigenlijk niets ter zaak, ook niet 
die groote maaltijd, die er oratorisch en rhetorisch niet door- 
kan, even min als die gedrochten, die gij betreurt, door de 
keel van ^Buffon en van meerdere liefhebbers van zijn stempel" 
Maar gij noemt bijna in één adem Voltaire den Spotter en 
Buffon den Natuuronderzoeker. Nu betuig ik u dat gij mij 
in de war brengt. Was Buffon koud, was hij gevoelloos bij 



XI 

de schoonheid der natuur, die hij onderzocht, ?vas er geen 
pectus in sommige van zijn heerlijke stuiken, als hij de icon- 
deren der Schepping beschreef? of hebt gij geen enkele letter van hem 
gelezen? Dit laatste kan niet: want uwe oude bevindingen zijn de 
slotsom van zooveel wetenschap ! — - maar dan hebt gij onzin neer- 
geschreven. — Gij brengt mij v:eer teregt met deze woorden; 
Göthe (of een ander, maar ik meen dat het Göthe 
was) [Göthe de poëet of de Schrijver van "Werther, 
B. I. Br. 17. Göthe de natuuronderzoeker ?vas een 
andere persoon] sprak uit mijn hart , toen hij micros- 
copen en vergrootglazen met zijn anathema trof; [neen, 
het was maar mikken.- hij schoot mis] ons oog , dacht 
Göthe, of die andere, ons oog en ons schoonheids- 
gevoel zijn slechts ingerigt en geschikt om de schoon- 
heid dier wereld te begrijpen, die onder het bereik 
onzer zinnen valt. Daarom moeten wij ons zelven 
het onregt niet doen, ons in eene wereld te begeven, 
waarvoor wij geen zin, geene sympathie hebben; die 
ons, aan andere proportien gewend en voor andere 
vormen ingerigt, leelijk moeten voorkomen; en inder- 
daad, daar is voor mijn gevoel iets ondankbaars, 
iets onbescheidens in, in het bezit dezer groote 
aarde, nog datgene te vervolgen wat buiten onze 
heerschappij ligt: eene nieuwsgierigheid, die wij dan 
ook gewoonlijk met walging, afschuw of ontzetting 
boeten. Of gevoeldet gij niet een akelig mengsel 
dezer drie gewaarwordingen , toen de oxygeen-micros- 
coop u de verschrikkingen van een droppel water 
vertoonde, en sidderen deed voor de afgrijs selijke 
gedrochten, die er zich in bewogen? Yoor mij, het 
geluk van des morgens met een blij gelaat mijn lam- 
pet aan te grijpen [Ik ben 's morgens zóó slaperig , dat 
ik er niet aan denk, en somtijds y.iijn lay,ipet omgooi] 



XII 

en het heldere frissche water op mijne handen te 
gieten, heeft veel van deszelfs bekoorlijkheid verloren, 
sedert ik het klare vocht als het vehikel dier horreurs 
heb leeren beschouwen. — 
Bit is ten minste een argument, en het overige dier bladzij 
is , als grap , regt goed geschreven. Maar ik bid u , Papa I 
zet uw lampetkan , waarin al die gedrochten zwemmen , met 
uwe bevende handen een oogenblik neer, en zeg mij: waarom 
zet gij somtijds tiw bril op den neus van uw blij gelaat? — 
Wel, omdat ik sommige dingen niet goed meer zien kan. — 
Best geantwoord: er is veel, dat gij niet ziet, zelfs van het 
zigtbare; maar het is „onbescheiden" van u dat gij uw bril 
opzet: want uwe zintuigen zijn zoo als zij aan een ouden man 
passen \ zóó wil het de wet der natmir. — - „Het is een onregt 
{zegt gij) dat wij ons zelven aandoen, tvanneer wij ons in eene 
wereld begeven, icaarvoor wij geen zin, geene sympathie heb- 
ben" — Ik laat die andere nieuwe wereld nu eens loopen, 
hoewel zij toch de onze is, toaarin wij zijn, en toaar wij niet 
uit kunnen; maar hebt gij dan zóó veel zin en sympathie voor 
een nijdige spin , en een leelijke tor , en een smerigen worm ? 
Ik niet, en toch zie ik ze zonder bril, en gij ook, of gij moest 
nóg ouder zijn dan ik mij verbeeld. Be leeuic en de tijger en 
de krokodil behoore?i misschien niet tot uwe wereld. Ik wenseh 
u niet toe, dat gij ze ooitin deze wereld ontmoet : in het woud, be- 
doel ik , of in den Nijl. — Ja , maar dat binnenslikken van zoo veel 
gedrochten in één enkelen waterdrop! — lieve Grootpapa ! hebt gij 
al uw leven zindelijke keukenmeiden gehad? Baar dit niet mogelijk 
is, weet gij ook zeker dat gij dagelijks aan tafel iets naar 
binnen kunt krijgen, waarvoor gij „zin noch sympathie'' hebt. 
Bet maar getroost voort: de pannekoeken zijn u altijd wel 
bekomen, al ging er een vlieg met den stroop naar binnen. 
Bn weet gij , wat? Zóó heeft God zijn natuur geschapen, dat 
het gezond menschenv er stand in kracht winnen moet, naar 



XIII 



mate het die natuur heter leert hennen: en zoanneer de mensch 
dan leert, dat hij zóó geschapen en zóó door het geschapene 
omringd is, dat hij in eek ademtogt en in één teug duizend 
levende wezens inzwélgen moet, dan zal hij begrijpen dat dit 
wijsheid is, en dat hij waarschijnlijk nog niet weet, maar 
toch gelooven mag, dat die levende onzigtbare wezens door hem 
ingezwolgen moeten worden. Op dit standpunt, waarde Heer! 
worden afkeer en walging onbruikbaar, en men zet ze in den 
hoek , bij andere fiaamoigheden der rhetorica. Want, dat gij 
zegt: „Zalige tijd, toen gij het nog niet wist! „Toen kondt 
gij in uwe gedachten schoon, zuiver, „alleen zijn!" — hier 
hapert iets aan. In den winter gaat het redelijk; maar kunt 
gij een rood insect (met verlof, dames!), kunt gij een hippend 
insect zien? Ontkom die „horreurs'' eens in den zomer! en zeg 
dan eens gelaten en langzaam, met Seneca: minnta quaedain 
animalia, ut ait Phaedon, quum mordent, non sentiuntur: 
ik wed dat gij soms die sententie in het midden afbreekt, met 
een hollandsch woord : en — wie iemand met een vloek aanspreekt , 
is niet alleen. — Be kinderen en de natuur zijn afgehandeld : 
nu komt de geschiedenis. Ik moet mijne oogen even uitwrijven: 
want het schemert mij. — Neen, het is te gek. 

Nu nog iets, Overgrootvader ! Maak poëzij, zoo veel gij 
wilt: want er is poëzij in uw opstel, al is zij onberijmd. 
Maar uw poëzij is van anno één. Of ziet gij niet dat gij 
het zóó mooi gemaakt hebt, dat gij met uio vooruitgang 
achteruitgaat , en een zeilend schip met een draad terugtrekt? 
Wij moeten zorgen, dat er geen touw van groeije. Be na- 
tuurlijke geschiedenis ergert u: dat zien wij. Be physica 
hindert u: dat is duidelijk. Be kritiek der geschiedenis wilt 
gij op zij schuiven: daar is geen twijfel aan. Biepe taaistu- 
die is u aanstootelijk : dat volgt van zelfs. Al wat naar ge- 
leerd onderzoek en oordeel gelijkt, stoort uw geluk: ontken 
het, zoo gij durft! — Wat u overblijft, tceet ik niet, dan 



XIV 

dat gij in een hoek met uwe vrienden kunt zitten te prevelen ? Bon 
Dieu ! rendez nous Ie Chaos ! — Bit besluit moeten wij wel opmaken , 
Mijnheer! het Mmt alles van den kunstvorm van uw opstel. 

Baar het nu éénmaal mijne monomanie is, te gelooven dat 
de mensch en zijn stijl één moeten zijn, héb ik u eene eer 
aan willen doen, met die identiteit bij u te vooronderstellen; 
ik wil evenwél gaarne gelooven, dat gij en uw stijl niet één 
zijt. Maar het is zonderling dat, hoe minder eer ik u aan- 
doe, wij des te digter bij elkander komen, en daarna des te 
vHendelijker van elkander scheiden. Ik wil den omgang met 
u gaarne aanhouden: want gij hebt talent; maar gij moet het 
zoo niet misbruiken, noch onze jonge menseken, die naar den 
weg zoeken, van den wal in den sloot helpen: gij zijt een 
verkeerde gids. — En ik zit als een scepticus te twijfelen 
of uwe taal teel hollandsch is. Bat zal u vreemd klinken: 
het is nu geen tijd om daarover uit te weiden: want ik maak 
eigenlijk een Voorrede; maar ik zal er van spreken, zoodra 
ik weer iets ontmoet dat van denzélfden hybridischen aard is: 
dan kunnen wij weder een aangenaam onderhoud hébben over 
die fraaije vergelijkingen en blinkende antithesen der laatste 
IVansche school: en wanneer wij dan het schuim voorzig 
van den ketel geschept hebben, zullen wij zien wat er overb 

Zie zoo ! mijn Voorrede is uit , waarde Lezer f wat er 
concreets in mogt zijn, zult gij , zoo als van zelfs spreekt, 
laten vallen. — Er zijn vruchten, die een wrange schel 
hebben, en dat schijnt zoo te moeten wezen. — Het abstracte , 
dat is, het welgemeende algemeene, blijft. 

Wanneer ik de hand op mijn hart leg, gevoel ik dat de 
inhoud van al mijne opstellen bij mij tegenwoordig was, toen 
ik dit schreef; maar het doet mij leed dat ik, met deze 
belijdenis, zélf mijn Voorrede prijs: zij is echt muzijkaal: het 
is de Ouverture van een Opera. 



Een klein gedeelte slechts van den letterkundigen arbeid 
van Jacob Geel is in dezen bundel bijeengebracht. Het 
is echter dat gedeelte , waaraan, onder alles wat hij ge- 
schreven heeft, misschien de hoogste waarde moet wor- 
den toegekend. 

Er zijn althans Philologen, die beweren, dat noch 
zijne verhandeling over de Sophisten, noch zijne bijdragen 
tot de Bibliotheca Critica, noch iets anders van zijne 
hand, waar ook te vinden, hem recht geven op eene 
plaats naast de uitstekendsten in hun vak, zelfs de stuk- 
ken over het Delphische Orakel, en de Attische Comoe- 
die, die in //Onderzoek en Phantasie" zijn opgeno- 
men, bevestigen, naar hun zeggen, dit oordeel. Toch 
vereeren zij hem niet minder met onbepaalde hoogach- 
ting, niet alleen omdat hij, die Bibliothecaris der Leid- 
sche Hoogeschool was, eene boekenkennis bezat, zooals 
slechts weinigen, of omdat zij herinnering hebben van 
die bezielende kracht, die van hem op Professoren en 



VI 



Studenten tot bevordering en veredeling hunner studie uit- 
ging, maar ook zij waardeeren hem allermeest om deze 
opstellen, die nu vereenigd den lezer worden aangeboden. 

Of die Philologen gelijk hebben? Het kan wel zijn. 
Ik waag mij aan geene beslissing, vooreerst niet, om 
hetgeen daartoe vereischt wordt, namelijk, een nauw- 
keurig onderzoek van de philologische onderwerpen door 
Geel behandeld, dat ik boven mijne krachten reken, en 
daar komt dan vervolgens nog bij te pas, het verschil 
van richting in de Philologie, maar ik durf wel zeggen 
dat uit die stukken wat te leeren is, zoowel in de kerk 
als in de komedie, en dus de lezing aan Theologen en 
Tooneeldichters aanbevelen. Ik heb de beide genoemde 
verhandelingen uit n Onderzoek en Phantasie" laten staan 
op de plaats door Geel zelf hen aangewezen. 

Als die Philologen echter gelijk hebben, dan doet 
zich daarbij in de letterkundige wereld een merkwaardig 
geval voor. Geel is ver buiten de grenzen van ons va- 
derland geëerd; door geheel Europa werd in de beroemd- 
ste genootschappen van geleerden zijn naam met onder- 
scheiding begroet en zij namen om strijd hem als hun 
medelid op. Niemand zal ook de rechtmatigheid van 
die hulde betwisten, en evenwel, het beste wat Geel 
had, de rijpste vrucht van zijn schoonen aanleg en 
zijn werkzaam leven, daarvan heeft het buitenland zoo 
goed als niets geweten, tot heden toe bijna niets geno- 
ten. Hij Hollander van top tot teen, schreef zijne edel- 
ste gedachten in zijne moedertaal. Hij verzamelde uit 



VII 



vroegeren en lateren tijd, van Oost en West wat zijne 
kennis vermeerderen, zijn oordeel scherpen, zijne smaak 
verfijnen kon, en het drong bij hem in merg en gebeente 
door, maar het vervreemdde hem niet van ons vaderland 
of van onze taal; die taal is ook door zijne geschrif- 
ten onvergankelijk, en het vaderland mag op dezen waar- 
digen zoon trotsch zijn ! 

Geel werd den 12 d en November van het jaar 1789 
te Amsterdam geboren. Zijn vader was daar kostschool- 
houder; zijne moeder verloor hij vroeg. De jaren zijner 
jeugd zijn niet de gelukkigste zijns levens geweest; hij 
zelf vertelde later wel eens, dat hij veel geleden had, 
toen hij op één en twintigjarigen leeftijd de ouderlijke 
woning verliet, maar over de oorzaken en den aard van 
dat leed sprak hij nooit. Ik kan dus alleen, zonder 
eenige gevolgtrekking, vermelden dat zijn vader hertrouwde , 
dat de kostschool eindelijk te niet ging, en dat een ander 
bedrijf, een handel in spiegels of iets dergelijks w r erd opgevat. 

In 1810 had Geel zich echter reeds zoo gunstig 
in Amsterdam onderscheiden, dat Prof. D. J. van 
Lennep hem voor eene wel nederige maar toch gewich- 
tige betrekking durfde aanbevelen. Baron Jacob Willem 
Dedel had besloten, zich 's winters zoowel als 's zomers 
te 's Graveland te vestigen en toen hij zijne huishouding 
in Amsterdam opbrak, zocht hij voor zijne zonen een 
onderwijzer, die mede naar 's Graveland zou kunnen 
gaan, die in den familiekring kon worden opgenomen 
en die genoeg Latijn en Grieksch kende om zijne leer- 



VIII 

lingen tot de Academische lessen op te leiden. Van 
Lennep en Bedel waren volle neven; er was familiebelang 
te behartigen bij het doen eener keuze; zij kozen Geel; 
dat beteekende iets! 

Van Lennep en Dedel waren aristokraten in den bes- 
ten zin van het woord, aristokraten met wie een bur- 
germanskind vrede kan hebben, voor wie hij ook achting 
opvatten, aan wie hij zich met warme toegenegenheid 
hechten kan, die veel eischen, omdat zij veel geven, 
die op de eerste plaats willen staan, omdat zij toonen 
die plaats waardig te zijn, en die met hunne fijnheid 
van vormen en hunne beschaving des geestes in een 
land, waar voortdurende welvaart heerschen zal, even 
volstrekt noodzakelijk zijn als de flinkste en degelijkste 
mannen uit het volk. Welke gunstige verwachting 
moet Geel bij van Lennep hebben opgewekt, om door- 
hem in zulk een kring te worden binnengeleid ! Hij 
beschaamde die verwachting niet en wat hij kan gehoopt 
hebben, het is hem rijkelijk ten deel gevallen. 

Dedel werd in 1815 lid van de dubbele vergadering 
der Staten Generaal; van 1819 tot 1821 was hij direc- 
teur-generaal der belastingen en posterijen, en in 1821 
werd hij door den koning benoemd tot Lid van de Eerste 
Kamer. Geel woonde bij hem eerst te 's Grav eland, 
later aan den Loosduinschen weg te 's Gravenhage. 

Kunst en wetenschap waren in dat huis geëerd en 
werd daar veel van Geel gevraagd, hij vond daar ook 
hulp om aan te vullen wat hem nog ontbrak. Hij on- 



IX 



derwees de jongens , wier opleiding hem was toevertrouwd 3 
hij onderwees ook de beide dochters des huizes in mu- 
ziek en teekenen, — maar het is karakteristiek voor 
het gehalte van den aristokratischen kring, waarin hij 
geplaatst was, — van Dedel, van den vader zijner leer- 
lingen zelf leerde hij op zijne beurt, het Fransch zoo 
goed, dat men hem eens op het meer van Genève voor 
een Franschman hield, en het Engelsch met zooveel 
geestdrift, dat voorliefde voor Engelsche auteurs hem 
levenslang bijbleef. Geen belang alleen, maar trouwe 
vriendschap bond weldra Geel aan dat gezin , en dat gezin 
aan hem. Hij bleef er totdat hij zijne taak , als huisonder- 
wijzer, daar volbracht had. Die taak bleef hem dierbaar, 
zelfs toen in 1818 het Professoraat aan de Hoogeschool te 
Groningen hem aangeboden werd; hij sloeg die roeping 
af, en ook na de uitgave zijner Historia Critica Sophista- 
rum, waarop de Senaat der Leidsche Hoogeschool hem 
in 1821 op voordracht van de Litterarische Faculteit 
het Doctoraat in de Letteren honoris causa toekende, 
leefde hij bij de Dedels in dezelfde betrekking en in 
gelijke verhouding als vroeger nog twee jaren voort. 

Paedagogische stellingen heeft Geel niet geschreven 
en van den omgang met zijne leerlingen weten wij 
weinig bijzonders; alleen dat hij zich beijverde om hen 
eerst goed en vervolgens goed en vlug tegelijk te leeren 
werken, zoodat eindelijk de tijd, welken zij noodig hadden, 
zelfs op den minuut af werd uitgerekend; bij lichaams- 
oefeningen duldde hij, die zelf een goed schaatsenrijder 



was, geen terugdeinzen voor denkbeeldige gevaren ; hij 
kon bestraffen met een kalmen ernst, die verpletterde 
en prijzen zonder vleierij met woorden, die wederom tot 
krachtiger inspanning prikkelden. Maar al wisten wij 
niets hiervan, wij weten van Geel als paedagoog genoeg 
om hem hoog te schatten. Hij had zijne leerlingen lief 
en hij heeft hunne toegenegenheid weten te verwerven. 
Gerrit Dedel de uitnemendste van allen, heeft het uit- 
gesproken in 1830, toen hij reeds gepromoveerd te 
Utrecht gevestigd was en met eene vroolijke plagerij 
de voorrede schreef voor die twee verhandelingen van 
Geel en Simons over het Proza en over de Poëzie. Er 
is nu bijna eene halve eeuw verloopen , sedert Geel de 
woning van Dedel verliet, maar voor weinige weken 
schreef Jonkvrouw Marg. Dedel, de eenigste die uit dien 
tak van het geslacht Dedel nog is overgebleven: , 7 De 
naam van Geel wekt bij mij altijd de liefelijkste herin- 
neringen mijner jeugd weder op." 

Zij zijn allen jong gestorven, die Dedels. Eeeds in 
1840 had Geel hen allen overleefd ; hij was hun leermeester 
en vriend gebleven, ook nadat hij de woning huns vaders 
verlaten had, en hoe hij hen had lief gehad, blijkt uit 
de weemoedige woorden aan hunne nagedachtenis gewijd 
in de voorrede voor den tweeden druk van zijn Proza. 

Er zijn genietingen in het leven, die, hoe rijk ook 
op zichzelf beschouwd en hoezeer zij voor zekeren tijd 
ons waarlijk gelukkig maken, toch ook tegelijk met 
onvermijdelijke noodzakelijkheid ons telkens aan de toe- 



XI 



komst denken doen. Ik geloof niet, dat iemand zou 
aarzelen, als hij kiezen moest tusschen de ervaring van 
Michaël Angelo met de St. Pieters te Rome, en die 
van Wren met de St. Pauls te Londen. Beiden hebben 
stellig genoten bij het maken van hun bestek , bij het 
teekenen van hun ontwerp, bij het leggen der grondsla- 
gen en het optrekken van de muren en de kolommen, 
maar al heeft de eerste duizend voor één reden gehad 
om zich te troosten, toen hij zijn einde voelde naderen 
éér dat hij het reusachtig koepeldak glansrijk boven 
Rome kon zien oprijzen, gelukkiger was Wren, die 
eindelijk staan mocht op het hoogste punt van het door 
hem voltooide gewelf en zijne oogen over de wereldstad 
aan de Theems kon laten rond weiden. Zoo was ook 
Geel in zijn werkkring bij de Dedels gelukkig; hij genoot 
door hen, ook terwijl hij reeds in Leiden woonde, zonder 
twijfel al de zegeningen, die aan de voorspoedige opleiding 
van jonge menschen verbonden zijn, maar toen hij hen 
allen zag heengaan, den een na den ander door de onver- 
biddelijke tering weggerukt, toen irof hem eene teleur- 
stelling, voor welke geene volkomene vergoeding mogelijk 
was en het lot sloeg hem eene wonde, die nooit geheel genas. 
Het was , alsof het schoonste gebouw , nog niet eens geheel 
voltooid , voor de oogen van den bouwmeester werd vernield. 
De jaren gingen voort en een man als Geel bezweek 
niet onder het leed, het kon hem zelfs niets ontnemen 
van zijne levenskracht en van zijn vroolijk humeur; maar 
als hij over de Dedels sprak, dan kon noch wilde hij 



XII 



eene echt menschelijke jammerklacht van teleurgestelde 
verwachting smoren. 

In 1823 kwam Geel naar Leiden als onderbibliothe- 
caris bij de boekerij der Leidsche Hoogeschool onder 
Professor van Voorst, die bibliothecaris was. Hij volgde 
dezen in 1833 met den titel van Hoogleeraar op, en 
bekleedde dieii post tot het einde van 1858. Zijne 
werkzaamheid in die betrekking te schetsen of een over- 
zicht te geven van zijn levensloop in Leiden ligt niet 
in mijn plan. Ik zal slechts iets vermelden, dat met de 
geschriften bij wier herdruk dit opstel gevoegd is, in 
verband staat. 

In het ,/ Gesprek op den Drachenfels" voert Geel be- 
halve zichzelf, nog twee personen sprekende op, Diodes 
en Gharinus. Dat herinnert ons een verbond van vriend- 
schap, waardoor vele jaren achtereen, ongestoord, totdat 
de dood hen scheidde, drie van de uitstekendste mannen 
vereenigd waren , Geel , Hamaker, Bake. Zij hadden elkan- 
der leeren kennen, lang voordat Geel naar Leiden kwam. 

Toen Hamaker in 1835 zijne //Academische voorlezin- 
gen over het nut en de belangrijkheid der grammatische 
vergelijking van het Grieksch, het Latijn en de Ger- 
maansche tongvallen met het Sanskrit" uitgaf en hen 
aan Geel opdroeg, beroemde hij zich dat hunne vriend- 
schap reeds meer dan dertig jaren voortduurde, en we- 
dersprak daarmede de beschuldiging van lichtzinnigheid 
in een Engelsch tijdschrift tegen onze eeuw ingebracht, 
alsof zij geene voorbeelden van waarachtige vriendschap 



XIII 



opleverde. Geel heeft daarop een welsprekend antwoord 
gegeven. Hamaker en zijne echtgenoot ontvielen tegelijk 
in 1835 plotseling aan de maatschappij en aan hun ge- 
zin. Geel, nog ongehuwd, nam de zorg voor dat gezin 
grootendeels op zich; hij regelde de letterkundige nala- 
tenschap van Hamaker en van de ouders droeg hij op 
de kinderen eene toegenegendheid over, die met raad en 
daad zich telkens weder onverkoeld uitsprak. 

Met een brief aan Bake werd het „Gesprek op den 
Drachenfels" door Geel uitgegeven: hun omgang is met 
beminnelijken eenvoud in die opdracht geschetst, hoe 
goed zij elkander verstonden, hoe prettig zij elkander 
plaagden, hoe oprecht en standvastig zij als geleerden 
en als menschen samen de waarheid zochten. Op zijne 
beurt sprak Bake, terwijl ook reeds zijn „oog verglorn" 
bij de geopende groeve op Eik en Duinen, toen Geel 
den Uden November van het jaar 1862 op Gloriette 
aan den Schevingschen weg gestorven was, en hij her- 
dacht daar, diep bewogen, de gelukkige dagen eener 
langdurige en ongeschokte vriendschap. Zij, alle drie, 
zij waren mannen op wier karakter de studie der huma- 
niora dien veredelenden invloed uitoefende, door welken 
zij zich altijd weder zal aanbevelen, en waarvan het ge- 
mis hare miskende waardij ook telkens weder wreken zal. 

Wat Geel met deze vrienden besprak, de vrucht van 
zijn omgang met hen zoowel als van zijn eigen onder- 
zoek en nadenken, dat wist hij in een bevattelijken 
en bevalligen vorm in ruimeren kring soms te versprei- 



XIV 



den. Te Leiden, in de Maatschappij van Nederlandsche 
Letterkunde , in die van Fraaie Kunsten en Wetenschap- 
pen, in die tot Nut van 't Algemeen , ook te Botterdam, 
te Utrecht en elders trad hij meermalen als spreker op. 
De verhandelingen in dezen bundel te vinden zijn door 
hem daar voorgedragen. 

Aan het oordeel, dat ik over die stukken waag uit te 
spreken, moet ik eene opmerking laten voorafgaan om 
den vorm van dat oordeel te rechtvaardigen; het betreft 
namelijk niet alleen deze verzameling, maar Geel zelf, 
niet zijn werk alleen maar ook den mensch. 

In de „Aanteekening" op het „Proza" lezen wij deze 
veelbeteekenende woorden: //Liefde voor de waarheid is 
alles wat wij in den geleerde, buiten zijn wetenschap en 
talenten mogen eischen; maar het is ook een groote 
eisch;" en daarbij is terecht de opmerking gevoegd, dat 
de wetenschap van Huygens en Boerhave, van Muretus 
en Perizonius niet meer of minder bruikbaar wordt naar- 
mate zij brave mannen zijn geweest, of dat op hun ge- 
drag iets viel aan te merken. Het gaat niet aan, om 
de hoogachting, welke wij iemand als mensch zullen toe- 
dragen af te meten naar de waardij van een litterarisch 
product, dat wij aan hem verschuldigd zijn; op die wijze 
zijn allerzonderlingste misgrepen gedaan. Ook heeft de 
zoogenaamde psychologische kritiek, dunkt mij, dit groote 
bezwaar, dat zij tegenover het voorgeslacht eene zeldzame 
vereeniging van geleerdheid en talent van voorstelling 
vereischt, waarbij dan nog meestal komt de beperktheid 



XV 

van bronnen voor een onpartijdig onderzoek, die haar 
jegens den tijdgenoot zoo gemakkelijk doet mistasten, 
hoe treffend en verrassend overigens de gezichtspunten 
kannen zijn, welke zij opent, en hoe gewichtig de bij- 
dragen voor rnenschenkennis , welke zij mededeelt. Alleen 
bij het opstellen van de volledige biographie eens schrij- 
vers is zij noodzakelijk. Evenwel, hoezeer ten volle hier- 
van overtuigd, ik kan niet nalaten, ik waag iets te zeg- 
gen tegelijk over deze verhandelingen en over Geel zelf. 
Of ik daarvoor voldoende reden heb? 

Er bestaat wel geene biographie van Geel, maar er 
leven er nog, die hem gekend hebben; verhalen en anec- 
doten over hem zijn hier en daar op te vangen. Ik heb 
mij bevlijtigd om ze te verzamelen; het geheugen van 
velen over Geel geraadpleegd, en ik heb de treffendste 
overeenstemming gevonden van het karakter dat in de 
meeste trekken zijner levensgeschiedenis zich vertoont, 
met dat, hetwelk zich in deze verhandelingen uitspreekt; 
zooveel harmonie van den spreker of schrijver met den 
mensch, dat beperking der kritiek naar de eene of an- 
dere zijde onmogelijk wordt. Dat karakter volkomen ont- 
vouwen kan ik echter niet; indien ik er het talent voor 
bezat, dan zou nog het gemis van de vereischte kennis 
een onoverkomelijke hinderpaal zijn. Geel kon ook iets 
verzwijgen in een gemeenzaam onderhoud met zijne vrien- 
den zoowel als in zijne verhandelingen, en meer dan een 
belangrijk punt in zijne levensgeschiedenis behoudt daar- 
om iets geheimzinnigs. 



XVI 

Heeft hij dien hartstocht, die de machtigste van allen 
heet, niet gekend, eer hij in 1844 op vijf en vijftig- 
jarigen leeftijd huwde? Het was eene allergelukkigste 
echtvereeniging met eene nicht van Professor Ueinwardt, 
Mejufvrouw Carolina Eeinwardt; Geels weduwe zegent 
nog de jaren met hem doorleefd, al waren de laatste 
geenszins voorspoedig; maar zou hem als jongeling en 
man in vroeger jaren de liefde vreemd zijn gebleven? 
En indien zij dat niet bleef, w T aarom en hoe heeft hij 
zich aan haar geweld ontworsteld? 

Toen Geel in zijne volle kracht stond was er te Lei- 
den een Hoogleeraar, die eenige jaren later // eerste stuur- 
man werd op het schip van staat". Zij bemoeiden zich 
dikwijls met dezelfde zaken, Geel en Thorbecke. In de 
voorrede van ;/ Onderzoek en Phantasie" ontving Hilde- 
brand-Beets die kastijding, die hem zoo weinig smaakte, 
dat hij tegen Geel de pen opvatte, maar hij sloot zijn 
opstel weder weg, getroost bij die woorden door Thor- 
becke l ) hem toegevoegd, die van achting zoowel voor 
Geel als voor den schrijver van f/ Vooruitgang" getuig- 
den. /,De heer G. schijnt te hechten aan den steller, 
w r iens stukje hij aldus eert. Een wezenlijk talent zoekt 
zulk een regter/" Wat hield die twee mannen Geel en 
Thorbecke van elkander vervreemd? Wat maakte Geel 
koel, zoo niet vijandig tegen den staatsman, wiens 



] ) In eene beoordeeling van ¥ Onderzoek en Phantasie." Let- 
terbode, 183S, N<\ 1. 



XVII 



burgerzin met den zijne zoozeer overeenkwam? Was 
het eene van die zwakheden, die ook de uitstekendsten 
ontsieren, of lag de oorzaak dieper? In zijne politieke 
richting is Thorbecke door Geel krachtig ondersteund, 
maar personeele antipathie is tusschen hen blijven bestaan. 

Zoo zouden er meer vragen te doen zijn, éér het ka- 
rakterbeeld van Geel ons volkomen helder zou voor den 
geest staan, maar wat overigens van zijn bijzonder leven 
bekend is, teekent ons een man, volkomen gelijk aan 
den schrijver dezer verhandelingen: vrijmoedig, onafhan- 
kelijk, fier, vermetel soms, maar ook verdraagzaam, toe- 
gefelijk, goedhartig; vol luim en scherts, maar soms ook 
zoo ernstig, dat hij geen glimlach dulden kon; vol geest- 
drift voor de kunst in iedere richting en tevens een 
hartstochtelijk beminnaar van de vrije natuur! 

Yrijmoedig was Geel en onafhankelijk in het vormen 
en uitspreken van zijn oordeel over personen en zaken; 
fier op zijn eigen talent; zelfs vermetel, zooals iemand 
die zonder eigenwaan zichzelf op de rechte waarde schat. 
Hem bond geen onbehoorlijk gezag, noch dat van een 
deftig genootschap, noch dat van een grooten naam, 
noch dat van de toejuiching der menigte. Het „Tafel- 
gesprek over zaken van groot gewigt" is eene vernieti- 
gende parodie op alle eermetalende en beëermetaalde mid- 
delmatigheid. In zijne redevoering over ,/den Stijl," in „Iets 
verhevens over het eenvoudige^ kwam de beurt aan Bil- 
derdijk zoowel als aan Siegenbeek, aan van der Palm 
zoowel als aan Schiller, aan oudere en jongere proza- 



XVIJI 

schrijvers en dichters; het stuk over „de Pligten van een 
toehoorder" was zoo nadrukkelijk aan het adres van A. des 
Amorie van der Hoeven, dat Domela Nieuwenhuis in 
zijne levensbeschrijving van den gevierden kanselredenaar 
er niet van zwijgen kon en den scherpen kritikus gelijk 
gaf. Van een hoogleeraar of van een student, als Geel 
het de moeite waard achtte iemands werk te recenseeren 
dan kon men zeker zijn, dat hij onbeschroomd zijn ge- 
voelen zeggen zou. Hij heeft ook de kritiek van zijn 
tijd bezield. Potgieter zal ons vertellen, als hij met 
zijne levensbeschrijving van Bakhuizen van den Brink 
voortgaat, welk aandeel Geel heeft gehad aan de uitgave 
van //de Gids^ 7 En die Bakhuizen was immers een 
leerling van Geel, hij, die er pleizier in had, -als hij 
zijne tegenstanders had verslagen, om, even als de hel- 
den in den Trojaanschen oorlog, hen eens aan de beenen 
en armen en haren te trekken, en vroolijk er zich van 
te verzekeren , dat zij toch wel goed dood waren. Ge- 
lijk Geel verhandelde, zoo deed hij. Gedurende tien 
jaren was hij, een burgerjongen van afkomst, onderge- 
schikt in eenc aristokratische familie; zijn ambt bracht 
hem later met vele hooggeplaatste personen in betrek- 
king; in menig adelijk huis vond hij eene gastvrije 
ontvangst, maar hij heeft er geen lakeienbloed in de 
aderen gekregen, geen druppel! Het ging hem niet 
gelijk zoovelen, die vernederd worden door hun omgang 
in den kring, waarin zij wanen zich te zullen verheffen. 
Er zijn er, die zouden kunnen getuigen, hoe fier daar 



XIX 



op het Rapenburg te Leiden die bibliothecaris in zijne 
woning of op zijne kamer in het Bibliotheekgebouw 
zat, hoe hoog hij zijne persoonlijke eer en die van zijn 
huis ophield en met welk een fijnen tact, door hem bij 
het verkeer in aristokratische kringen aangeleerd, hij de 
bespottelijke eischen van adelijken overmoed terugwees, 
hautain tegenover prétentieux ! Maar diezelfde man was 
verdraagzaam voor die van hem in gevoelen verschilden, 
toegefelijk voor menschelijke zwakheden, goedhartig zon- 
der mate. Men zal niet licht zachter bewoordingen 
vinden, waarmede onder geleerden een verschil van 
zienswijze besproken werd, dan die door Geel gebezigd 
tegen van Limburg Brouwer, terwijl het bovendien nog 
de vraag was wie gelijk had en Geel zich door Brouwer 
eenigszins miskend mocht gevoelen. Hij hoorde naar 
zijn // jeugdigen vriend Cobet/' en nam er geene ergernis 
aan, als die hem tegensprak; hij vermeldde dat zelfs, 
al kon het aanleiding geven tot de bedenking, of op 
philologisch gebied de leerling den meester misschien 
wat vooruitging. Is buiten den kring hunner dweepende 
bewonderaars over Bilderdijk en Schiller ooit met meer 
waardeering, bij vermelding van beider gebreken gespro- 
ken? Komt niet in deze verhandelingen eene goedhar- 
tigheid uit, die ons weldadig aandoet? Als Geel het 
wapen der kritiek ter hand nam, dan mocht de tegen- 
partij op een gedachten aanval rekenen, maar hij had 
de punt van zijn degen niet in vergift gedoopt; een 
venijnig woord is in deze stukken niet te vinden. Dat 



XX 



uit te spreken zou hem ook moeielijk zijn gevallen. Het 
gebeurde meermalen als zijne onverbiddelijke kritiek 
ouderen of jongeren tegen hem verbitterd had, dat hij 
een bezoek poogde te brengen tot verzoening, of ook 
wel een bezoek uitlokte, met de toegefelijke erkenning, 
dat hij het wel ,/wat bont gemaakt had." Op de soirees 
in Leiden, waar aan litteratuur gedaan werd, zooals bij 
Professor van Assen hoorde en zag hij niet weinig, dat 
zijne afkeuring verdiende; er dweepten er met Bijron, 
met Victor Hugo , misschien ook met zichzelven; Geel 
zweeg dikwijls over veel berispelijks om veel goeds op 
te merken en zelfs, als hij niet prijzen kon, sprak hij 
toch zijne waardeering van ieder talent uit, Aan hoe- 
velen heeft hij den weg van litterarische ontwikkeling 
gebaand en gemakkelijk gemaakt. Pluygers erkende het, 
toen hij zijn studie van tekstkritiek over Tacitus aan 
zijn voorganger in het beheer der Leidsche Bibliotheek 
opdroeg. Hoevele jonge menschen zijn door hem voort- 
geholpen! Waar hij een schoonen aanleg voor weten- 
schap of kunst ontdekte, of meer dan dat, en waar hij 
helpen kon, daar deed hij de zaken niet ten halve. 

Dat ondervond vooral zijn volle neef, de zoon zijner 
zuster, J. J. E- Noordziek, thans Referendaris bij de 
Tweede Kamer der Staten Generaal. Op raad van zijn 
oom begon deze de vertaling van de „Sentiinenteele fëeis" 
van Sterne, die onder de Engelsche schrijvers vooral 
hoog bij Geel stond aangeschreven. Hij zelf legde aan 
die vertaling zoo de laatste hand, dat zij geheel de zijne 



XXI 



werd en hij gaf haar met eene echt Sterniaansche voor- 
rede in het licht. Die voorliefde laat zich gemakkelijk 
verklaren. Wel zijn al de geestigheden van Sterne niet 
van het beste allooi , maar zijn goedaardige scherts, en 
zijn onuitputtelijke luim werden door Geel bijzonder 
gewaardeerd. De verwantschap van beider naturen, de 
overeenkomst van beider levensopvatting en beider be- 
schouwingswijze over menschen en zaken is onmisken- 
baar. In het ,/ Tafel gesprek over zaken van groot ge- 
wigt," in het //Gesprek op een leidschen buitensingel 
over poezij en arbeid'' vinden wij eenige van de ernstigste 
literarische vraagpunten op de vermakelijkste wijze be- 
handeld; het eerste doet ons denken aan die kerkelijke 
vergadering door Sterme in den Tristram Shaudy be- 
schreven; en Geel plaagt Melissus zoo grappig, solt zoo 
prettig met hem, dat zijn slachtoffer wel boos zou wil- 
len worden omdat hij het pleit verliest, maar toch 
eigenlijk, omdat hij zelf ook lachen moet als noch Na- 
poleon noch Peerlkainp gespaard worden, niet boos 
worden kan. Zwaarmoedig eene zaak te behandelen lag 
niet in Geels natuur en de vroolijke plagerij van Moll 
en Dedel om Simons tegen hem in het harnas te iasren 
en de verhandelingen der beide kampioenen over het 
Proza en de Poëzie bij elkander uit te geven, was ge- 
heel in zijn geest en smaakte hem, al werd hij zelf nu 
ook beet genomen. Rijk aan vernuftige invallen, had 
hij soms bovendien behagen in een dwazen zijsprong, 
Hoe ondeugend is het, om, naar aanleiding van eenige 



XXII 



regelen uit van Lenneps vertaling van f/ Ae Werken en 
Dagen" vanHesiodus, juist door Bilderdijk de opmerking 
te laten maken: //Dat schijnt een goed man, maar hij 
is op een glibberig pad met zijne dienstmeid." Geel 
was een echte plaaggeest, van de goede soort, maar 
niet van de gemakkelijkste. Bij eene vluchtige ontmoe- 
ting kon men reeds niet altijd zijne ironie ontgaan; wie 
veel met hem omgingen moesten zijn vernuftigen luim 
kunnen verdragen; telkens werden zij door hem uitge- 
daagd en hij had het meeste pleizier, als hij zijn partij 
vond; hij kaatste gaarne en wachtte den bal terug. Het 
duidelijkste bewijs echter, dat zijne scherts vrij van alle 
boosaardigheid was, gaf hij als hij zijne beste vrienden 
het minst spaarde, ook zichzelven niet, allerminst in 
1842 toen hij , naar zijne eigen opmerking geridderd 
werd, alsof hij tot het gild van ;/ kruip dcor, sluip door," 
behoorde; maar deftige domheid, onkundige verwaand- 
heid hield hij gruwelijk voor den gek. Toch wist hij 
meestal, waar het vermogen om hem te beantwoorden 
ontbrak, en toorn de plaats innam van ontbrekend ver- 
nuft, zijn tegenpartij in zijne vroolijkheid mede te slepen, 
en aan den grap met een goedhartig woord een einde 
te maken. Maar wie daarom zou meenen dat het Geel 
aan ernst ontbrak, die heeft no^ zijn karakter, noch 
/ /zijne geschriften begrepen. Aan het slot van zijne rede- 
voering over „het Eeizen" scherst hij waarlijk niet. Met 
geen grap maakt hij er zich af, als hij Bilderdijk door 
Schiller laat beoordeelen, maar kalm en waardig, met 



xxnr 

den heiligsten ernst wijst hij aan in welk opzicht deze 
dichter, ondanks zijn reusachtig genie, zijne roeping 
heeft gemist; en ook ons is de lust tot lachen vergaan 
en ook wij zijn weemoedig gestemd als in het oog van 
den //stuggen grijze" een traan opw r elt. Ik durf te zeg- 
gen, dat in al deze stukken, ook in die, waarin het 
meest aan vernuft en luim de vrije teugel is gevierd, 
eerbiedwaardige ernst doorschemert. Die ernst openbaarde 
zich in zijn ijver als er iets waarlijk goeds te doen was, 
in de volharding, waarmede hij dan alle hinderpalen 
trachtte te overwinnen. Die ernst heeft hem bewaard 
om zich ooit aan heiligschennis in den letterlijken zin des 
woords schuldig te maken; die ernst gaf hem op oude- 
ren en jongeren dat overwicht, waarvoor de fierste 
hoofden zich somtijds bogen en waarmede hij de losban- 
digsten tot stilstand dwong en tot beschamende zelfken- 
nis bracht; die ernst stempelde zijne kritiek. 

Hij miskende zichzelf op zijn ouden dag toen hij 
meende dat Beets aan zijne kritische aanmerkingen te 
hooge waarde had toegekend en hen niet moest opgeno- 
men hebben bij den herdruk van de gedichten, op welke 
zij betrekking hebben. Beets deed daar wel aan. Want 
Geel was vol geestdrift voor de kunst in het algemeen; 
een geleerd man, maar toch meer bellettrist dan philo- 
loog, aestheticus bovenal. In het magazijn van N. G. 
van Kampen heeft hij eens eene verhandeling geplaatst 
over //den smaak," welken hij later niet in //Onder- 
zoek en Phantasie" opnam; hij keurde haar toen een 



XXLV 

herdruk niet meer waardig. In al de nu bijeengevoegde 
stukken spreekt een man van fijnen smaak over Proza 
en Poëzie, over hun^e verschillende soorten, over het 
gebruik van beelden, over den stijl, over redekun- 
stige sieraden enz. enz. ; tevens over de plastische kun- 
sten, ook over muziek. Over de laatste slechts met een 
enkel woord, maar hij had er wel verstand van, even 
als eene Hollandsche Dramaturgie juist voor hem een werk 
zou geweest zijn. Terwijl hij Commissaris van de Leidsche 
Muziekschool was merkte hij in Nicolai dien uitmunten- 
den aanleg op, die reeds zulke schoone vruchten ons 
geschonken heeft en gelijk zoo menig kunstenaar en ge- 
leerde de toekomstige Maestro vond bij Geel eene vader- 
lijke vriendschap, gesterkt door de toejuiching van Me- 
vrouw Geel, zelve een uitstekend muzikaal talent. 

x\ls een echte kunstenaarsziel was Geel een hartstoch- 
telijk beminn&ar van de vrije natuur. Hij reisde gaarne 
en veel; de natuurbeschrijvingen in het eerste stuk van 
^ Onderzoek en Phantasie" zijn modellen van de beste 
soort; de geheele mise en scène van het „Gesprek op 
den Drachenfels" is meesterlijk. Na Geel heeft nog slechts 
één man, zonder een mispas te maken, in onze taal over 
het Reizen kunnen spreken, namelijk dezelfde Beets, met 
wien over Geel te praten een lust is, omdat de eene 
man van smaak met dankbare waardeering den ander 
herdenkt. Op het laatst van zijn leven deed Geel nog 
een reisje door België; hij leed aan eene vreeselijke kwaal; 
zijne geestvermogens waren geknakt, zijne spraak was 



XXV 



belemmerd, maar het gebeurde, als de zon over de ber- 
gen onderging, als de toppen der boomen en rotsen ge- 
kleurd werden met n purper en rood goud/' dat hij in 
vervoering opstond, zijne echtgenoot of zijn neef Noord- 
ziek, die hem vergezelden, bij den schouder greep en 
met de andere hand naar het westen wees, terwijl hij 
stamerde: //daar! daar 1 /' Het was bij hem zelf reeds 
waar en het werd weldra volkomen bevestigd: //Scheint 
die Sonne noch so schön, einmal muss Sie untergehn!" 

Bakhuizen van den Brink was de man geweest om, 
gelijk hij aan Bake eene welsprekende hulde heeft ge- 
bracht, ook van Geel eene volledige levens- en karakter- 
schets te geven; hij had het plan ook opgevat; zijn dood 
heeft de uitvoering verhinderd. Iets later schreef de 
Maatschappij van Fraaie Kunsten en Wetenschappen eene 
prijsvraag uit over Jacob Geel, tweemaal zelfs. Het was 
eene onschuldige wraakoefening op den schrijver van het 
//Tafelgesprek over zaken van groot gewigt" die boven- 
dien de ware reden, welke hem voor zijn lidmaatschap 
van de Leidsche Maatschappij van Letterkunde deed be- 
danken, trachtte te verbergen met de ondeugende verze- 
kering, dat hij in de roemrijke levensberichten niet ver- 
koos uitgeluid te worden. Er is geen antwoord ingeko- 
men. Ik hoop, dat mijne bijdrage aan de nagedachtenis 
van Geel niet onwaardig zal geoordeeld worden. 

Aan den tekst der verhandelingen heb ik niets veran- 
derd en ook de spelling van de vroegere uitgave behou- 
den. Drukfouten zal men weinig aantreffen, denk ik. 



XXVI 

Er zijn van Geel in onze taal nog Curiosa over, zooals 
//Pillen en Beenen;" zelf verzen uit zijne jeugd, waarvan 
hij later niets wilde weten; het is ook alles van minder 
beteekenis. 

Dit Proza kan echter nog op ons Proza en onze Poëzie 
den heilzaamsten invloed uitoefenen; het worde dan vlijtig 
bestudeerd ! 

Leiden, W. P. WOLTERS. 

Augustus 1871. 



I. >) 



De Leidsche Afdeeling onzer Maatschappij houdt eenige avon- 
den des winters openbare vergaderingen, waarin een spreker, 
somtijds twee sprekers optreden: de tweede na den eersten. 
Dan stroomt er een groot getal toehoorders heen , of uit nieuws- 
gierigheid, of uit welwillendheid, of uit gewoonte, of uit ge- 
brek aan ander tijdverdrijf. Wanneer deze vier drijfveren al- 
len te gelijk werken, dan is er geen plaats genoeg. De rede- 
voeringen der sprekers zijn ernstig, leerzaam, enkele keeren 
zelfs deftig. Dat alles is openbaar en bekend, en er is niets 
in, dat ook niet elders plaats heeft. Maar de Leidsche Afdee- 
ling heeft tevens maandelij ksche bijeenkomsten. Deze zijn 
besloten: slechts de leden komen te zamen. Daar wordt het 
belang der huishoudelijke zaken behandeld, en er treedt daarna 
een spreker op, en hij .... leest. Meent niet, G. T! dat 
men daar de belijders eener oude filosofische leer navolgt, die 
het duistere onderling ter tafel bragten, en elkander naar het 
hoog verhevene opvoerden, terwijl zij, in het openbaar, tot 
de vatbaarheid van minder geoefenden afdaalden. — In tegen- 



l ) Zoo als dit opstel te Rotterdam voorgedragen is. 



2 



deel: de leden der Leidsche Afdeeling zweven, in die afgeslo- 
ten bijeenkomsten, over de oppervlakte der dingen: men zoekt 
er den geest te ontspannen, en elkander als bij verrassing iets 
te leeren. Het geschater der drinkgelagen wordt er niet ge- 
noord; maar de sprekers hebben daar zulk een natuurlijken 
takt, dat zij gevoelen, hoe een toehoorder in belemmering en 
verlegenheid zou geraken, wanneer hij, met een pijp in den 
mond, en een glas in de hand, .... een traan moest wee- 
nen. — Dit verschijnsel behoort tot de geschiedenis der be- 
schaving en der letteren; het zij dan dat het een vooruitgang, 
of een schuinsche beweging, of een teruggang aanduide. 

Toen ik de eer genoot, tot een spreekbeurt in uw midden 
uitgenoodigd te worden, was ik onvoorbereid tot het meer 
openbare: en ik moest of die eer dankbaar en beleefdelijk van 
de hand wijzen, of u, als bijlage of bewijsstuk van deze his- 
torische mededeeling, een mijner eigene geheimere opstellen 
voordragen. Ik heb, met moeite, het laatste gekozen. — - 
Indien gij uit heuschheid den schijn aanneemt eener gespannen 
aandacht, maar scheidende zegt: is het anders niet? dan weet 
ik, dat ik het met u bejammeren zal, dat het niet anders is; 
maar ik zal de vrijheid nemen, de schuld uwer teleurgestelde 
verwachting van mijne rekening over te dragen op die van 
uwen ijverigen, dringenden en vriendelijken voorzitter. 
Ongeveer drie jaren geleden las ik aldus: 



Ik heb op mij genomen, dezen avond eenige oogenblikken 
alleen te spreken of te lezen, in de hoop dat gij zóó lang 
goedt zoudt vinden te zwijgen. Meer niet, M. H! want eene 
verhandeling te maken, lag niet in mijn plan. Onze afgeslo- 
ten bijeenkomsten laten een stijl in huisgewaad toe; en gij 
hebt er geen regt, om van den spreker te zeggen: wat 



hij ons verveeld! want gij hebt intusschen allerlei houdingen 
voor uw gemak kunnen aannemen, en, wat meer zegt, uwe 
pijp kunnen rooken. Hoe dikwijls hebt gij niet gerookt bij 
gebrek aan gedachten, tot dat een enkelen keer uw damp in 
den vorm van een zuiveren cirkel opsteeg, en u over dit na- 
tuurverschijnsel deed nadenken, zoodat gij het rooken vergat? 
Ik vergun u die kringetjes na te kijken, en het rooken en 
den lezer te vergeten, mits gij mij toestaat voort te praten, 
opdat ik , bij het naar huis gaan , ten minste zal kunnen zeg- 
gen: ik heb mijn woord gehouden. 

Tot zóó verre mijne inleiding: nu de aankondiging van het 
onderwerp. Het vinden van een goed onderwerp is de grootste 
moeite voor een spreker: daardoor kiest hij er zoo dikwijls een, 
dat beneden of boven zijn talent is. In het eerste geval le- 
vert hij soms het beeld van eene opgeschikte schoone, die niet 
schoon is. In het laatste geval zou ik, met verlof van B. 
en S. lust hebben, onze taal met een nieuw woord te verrij- 
ken: want er bestaat dan inderdaad geen onderwerp meer; de 
zaak is aan den behandelaar niet onderworpen, noch onder 
zijne magt; noemt het bovenwerp of bovenhangsel , het is zeker 
iets, waarnaar hij springt en grijpt, en dat hij niet naar on- 
der kan krijgen. Ik voor mij , M. H! (het zij met de behoor- 
lijke zedigheid gezegd) sta huiverig tusschen die beide uiter- 
sten, en heb daarom lang nagedacht, wat ik, zelfs in zulk 
eene geïmproviseerde lezing, behandelen zou. Uit de theorie 
der fraaije kunden en letteren? Onze Maatschappij loopt weg 
met dat vak, en houdt er de hand aan. Zeer natuurlijk! 
want hare bemoeijing lokt merkwaardige verschijnsels uit, en 
het duidelijke onderscheid tusschen theorie en praktijk. De 
theorie dus? — Maar de Belgen met Surlet I aan hun 
hoofd! — Zal ik over een ouden schrijver spreken, en er stuk- 
ken uit vertalen? Met ongelukkig uitgedacht! want hoe ouder 

1* 



4 



de man is, des te sterker verbeeldt de verhandelaar zien, dat 
hij wat nieuws zegt, en onder het vertalen en inlasschen van 
overgenomen stukken, groeit de verhandeling zoetjes aan, tot 
groote streeling van den verhandelaar. — Over een ouden 
auteur dus? — Maar de non-interventie , en die leelijke vrij- 
heidszucht van de Europesche volken! — Zal ik over onze 
taal spreken, of, met nog dieper blik, in de algemeene taai- 
beginselen indringen, over den oorsprong der oude talen han- 
delen, over haar wasdom, ondergang en — verder gebruik? 
Nuttige bespiegelingen, en waarbij de toehoorders aangenaam 
bezig gehouden worden door de onzekerheid, waar de spreker 
het meest mede ingenomen is, met een doode of met een le- 
vende taal, en of hij een doode levend of een levende dood 
maakt! — Maar onze armee en van Speyk! 

Gij ziet het , M. H ! de gebeurtenissen van den dag , met al 
hare wisselvalligheid, met al den angst en kwelling, die zij 
aanbrengen: — zij verhinderen mij te huis eene stofPe te vin- 
den, waar de gedachten dikwijls zoo treurig verstrooid, de 
inspanning zoo dikwijls verlamd , de belangstelling zoo dikwijls 
vernietigd wordt. — Met of zonder uw verlof, zal ik mijn 
onderwerp zoo ver mogelijk van hier zoeken, en een weinig 
over het reizen praten. Ik zou regt hebben te zeggen, dat ik 
er over mee mag spreken: want ik heb tweemaal gereisd, en 
vrij verre van huis; doch gij zoudt kunnen denken, dat er 
in die praktijk velerlei manieren zijn, en een groote verschei- 
denheid van aanleg, om naar behooren te reizen. Op de 
Alpen heb ik een Hollander ontmoet (wij zijn hier onder ons, 
M. H!) die een der bergstroomen zag voortspoeden, en, in 
zijne wijze van verrukking, uitriep: waar of al dat water 
blijft! Ik heb anderen ontmoet, die in besloten koetsen voort- 
rolden, en 's nachts al slapende zoo veel wegs mogelijk afleg- 
den. Ik voor mij ben met deze wetenschap op weg gegaan , 



dat een stroom uit eene bron voorkomt en naar zee vloeit, 
en dat men slapende de natuur niet zien kan. Of ik nog 
meer bekwaamheden op reis medegenomen heb, mag ik zelf 
niet beslissen. Genoeg, M. H! gij hebt het onderwerp gehoord. 
Misschien spitst gij u reeds op het vernemen van een reisver- 
haal! — Ik heb te huis zeer veel aanteekeningen liggen, met 
potlood geschreven, omdat ik tot het opteekenen ieder oogen- 
blik van den dag waarnam. De ondervinding had mij geleerd, 
wat er van komt, als men dien arbeid tot het eind van iede- 
ren reisdag verschuift. Van daar, dat zeker reiziger, in zijn 
uitgegeven journaal, bij zekeren datum opgeteekend heeft: God 
dank! ik heb van daag tdets gezien, dat de moeite waard was. 
En die aanteekeningen nu? Ach, M. H ! ik had veel moeite 
kunnen sparen: want zij zijn zoo weinig belangrijk, en niet 
veel meer dan reizen in mijn kamer , reizen rondom mijn schrijf- 
tafel, en zoo veel andere reizen, als er ooit met de minst 
mogelijke locomotie gedaan zijn. Ik heb er daarom bij ge- 
schreven, dat zij, na mijnen dood, moeten verbrand worden, 
opdat zij niet in eenig magazijn of verzameling van afgekeurde 
verhandelingen en andere wetenswaardige dingen verzeild ra- 
ken. En wat zoudt gij er eigenlijk bij winnen, wanneer 
ik u vertelde , dat ik tot voorbij Dresden gereisd heb , 
en op den Lilien-Stein bijna in een spleet van 500 voet diepte 
geraakt ben, en dat ik roekeloos genoeg was, om in een 
bootje op de Middellandsche zee bij Genua te dobberen , 
terwijl de Eranschen Algiers beschoten? gij kunt de beschrij- 
ving van die zee en van die spleet en van Algiers in honderd 
boeken vinden. Het gaat met zulke mededeelingen , even als 
met zoo vele van wetenschappelijken aard: men kan er niets 
anders op antwoorden , dan : ei , ei ! 

Maar wat zullen wij dan van u hooren, vraagt gij. Ik 
heb het reeds gezegd, M. H! geen verhaal boven op een 



stellaadje , met de noodige prenten, teekeningen en lampen, 
zoo als ik ze wel eens met groot genoegen gehoord heb; 
maar een zedig, burgerlijk iets over het reizen: losse gedach- 
ten uit mijne reis ontleend. Daarom zal ik misschien nu en 
dan iets uit mijn aanteekeningen of uit mijn geheugen ver- 
halen. Ik zal die losse gedachten aan zekere punten vast- 
binden, zonder te zeggen: in de eerste plaats: in de tweede 
plaats. Hoe veel punten, en welke, zeg ik niet vooruit. Gij 
hebt vrijheid om naar het laatste te verlangen; maar ik houd 
niet van nagerekend te worden. 

Wat doet ons reizen? Wij willen zien, wat buiten den 
kring is, waarin wij ons gewoonlijk bewegen. Daarmede 
geven wij te kennen, dat die kring niet genoeg voor ons 
is: omdat hij niet genoeg voor ons is, zijn wij er niet mede 
te vreden: en omdat wij er niet mede te vreden zijn, ver- 
velen wij er ons in. Yalt mij nu niet in de rede , M. H ! 
Het eerste punt staat door een redeneringsreeks vast: verveling 
te huis. Zoo is het van de oudste tijden af geweest. Zondert 
Ulysses uit, die nolens volens reisde, en bij Calypso en elders 
de genoegens waarnam, die zich in het voorbijgaan opdeden. 
Maar met Herodotes begint zeker de reeks van reizigers, die 
zich te huis verveelden. Hoe kon hij immers, uit enkele 
nieuwsgierigheid, het schoone Griekenland verlaten, terwijl hij 
wist, dat hij, buiten deszelfs grenzen den neus stekende, 
terstond onder barbaren zou rondwandelen? Het woord ver- 
veling klinkt hard, M. H! wanneer men het lieve vaderland 
en de geboortestad en den zoeten huisselijken kring er tegen- 
over zet. Maar het harde woord moest er uit: gij zult er 
aan gewennen. Altijd dezelfde vrouw en dezelfde kinderen 
tegenover zich te hebben, moet vervelend zijn: men raakt er 
mede uitgepraat. Beproeft het, wanneer gij een gezelschap 
aan uwen disch noodigt: zet, naar oud-voorvaderlijk gebruik, 



echtgenooten of boezemvrienden naast malkander, en er zal 
geen levendigheid van gesprek, maar, tegen het nageregt, 
veel verknepen gegeenw zijn. En hij , die het genoegen van 
den hnisselijken kring mist: — ■ waarom? dat is zijne zaak — 
doch hoe zijne eenzelvigheid door onbevoegden ook beoordeeld 
worde, hij zit van daag alleen, en hij zal morgen alleen zit- 
ten, en dat is vervelend, al slaat hij dikwijls Cicero op, en 
leest er, dat Scipio gewoon was te zeggen, TturtoquOm se minus 
sol Kui esse auarn auum solus esset. Het is snedig gezegd, 
doch Cicero en Scipio, en allen die het hun nazeggen, offeren 
veel waarheid aan de woordspeling op. INXij dunkt, het zou 
gemakkelijk te bewijzen zijn, dat men van zichzelven verveeld 
kan worden. — Maar men mag zijn huis uitgaan? — Jawel! 
aanstonds dezelfde gevels van uwe overburen in het gezigt: 
voor dezelfde glasramen moet gij uwen hoed afnemen : dezelfde 
kennissen moet gij op straat groeten of aanspreken. — Gaat 
gij buiten de poort — altijd hetzelfde Endegeest, en, zoo gij 
digter bij huis blijft, altijd dezelfde buitensingels , met staande 
of liggende boomen, naarmate dat de regering snoei- of rooi- 
lust gevoelt. — „Bezigheid, zegt men, is het onfeilbaar genees- 
middel der verveling: bezigheid van beroep of van liefhebberij." 
Een geneesmiddel ? het is mij wel : maar onfeilbaar ! Ik heb 
niet noodig allerlei bezigheid op te noemen, en te beproeven 
hoe sterke middelen zij zijn. Ik herinner u slechts, dat men 
dikwijls van vervelend werk, vervelende bezigheid, vervelende 
ambten hoort spreken. Werk van liefhebberij, wanneer het 
den geest bezig houdt, is verterend of voortbrengend. Ver- 
teren is lezen. Wanneer men nu de literatuur van een paar 
goede tijdvakken kent, zegt mij, M. H! welk nieuws een 
derde zal opleveren. Het zijn altijd dezelfde woorden, maar 
eenigzins anders geplaatst: dezelfde gedachten, met wat meer 
orde of wanorde geschikt. Toen de kaleidoskoop uitgevonden , 



8 



ten minste in alle huizen gevonden werd, en ik het ding 
zag, dacht ik: „daar ga ik zeker acht dagen achtereen mee 
zitten te draaijen en te kijken!" — en zoo dachten er velen; 
maar het waren altijd dezelfde snuisterijtjes , in dezelfde bus 
rondwemelende : en toen men dat begon te bemerken, geloof 
ik dat men het instrument aan de kinderen overgelaten 
heeft. — Ik neem de vrijheid, M. H ! u de vergelijking van 
de fraaije letteren met den kaleidoskoop aan te bevelen: denkt 
er eens over na. — Van de geschiedenis spreek ik niet eens. 
Een oostersch vorst (zijn naam doet niets tot de zaak : ook ken 
ik dien niet) die veel historie weten wilde, maar tegen den 
berg historische boeken opzag, zette al de geleerden van zijn 
rijk aan den arbeid, om uittreksels te maken. Toen zij gereed 
waren, vond hij hunne pandecten nog zóó dik, dat hij al 
weder inkorten liet, en daarna nog eens, ten derden male. 
Hoe lang die arme inkorters gezwoegd hebben, weet ik niet, 
maar wel, dat de bekwaamste van allen, die er in eens af- 
wilde wezen, aan den vorst zeide: „Sire! wij hebben nu zoo 
veel ingepalmd , als mogelijk was : wat er overblijft , is : ken 
u zelven" — Eekent nu eens, M. H! hoe doodelijk vervelend 
het is, altijd te lezen: Ken u zelven! Voortbrengen schijnt 
onderhoudend en eene altoos vloeijende bron van genoegen, 
zelfs wanneer men voortbrengt , wat anderen vervelen zal. Men 
brengt voort om voordeel, of om eer, of uit liefde tot het 
voortbrengen. Het eerste is eene noodzakelijkheid: het tweede 
levert muffen wierook van recensenten en letteroefeningen: 
staat dien eens lang door, zoo gij kunt! — Het derde? ik 
heb er eerbied voor, M. H! — wie voortbrengt, omdat het 
voortbrengen hem een genot voor den geest is, hij mag te 
huis blijven en behoeft niet te reizen. 

Ik zie geen mogelijkheid om die vervelingen een tijd lang 
te ontkomen, dan met op reis te gaan. De geest verkrijgt, 



gedurende dien tijd, nieuwe veerkracht en moed, en het 
ligchaam wordt gezonder. — Ik weet niet, M. H! of gij 
bemerkt, dat ik een nieuw punt vastzet. De overgang was 
gemakkelijk, en het nieuwe punt is van groot belang. Ik heb 
op reis eenen heer ontmoet, die te huis aan verstoppingen 
en hoofdpijnen leed. „Zoodra zit ik niet in een diligence, 
mijnheer , zeide hij , of ik ben een ander mensch : de hoofdpijn 
houdt op, en alles wordt losser." Hij bedoelde namelijk , dat 
de diligence snel rijden moest, en over de grenzen, en ver 
weg. Dat gaf, zei hij , beweging , en verandering van klimaat , 
en , omdat ligchaam en ziel in zulk een naauw verband staan , 
tevredenheid en onbezorgdheid. Ook was hij gewoon de laatste 
zoo sterk aan te kweeken, dat hij, bij zijn vertrek, zijn huis- 
genooten verzocht , hem geen brieven na te zenden , of er 
moest iemand gestorven zijn, als wanneer hij natuurlijk terug 
zou komen, om voor de begrafenis te zorgen. — Ik weet 
over dit punt niets meer te zeggen, M. H! ik houd niet van 
uit te rekken, wat afgehandeld is. Ook zou ik op het gebied 
der geneeskunst komen: en daarvan heb ik geen verstand. 
Eaadpleegt de Doctoren! — of liever, raadpleegt hen niet! 
wat hebben zij aan reizende patiënten? 

De overgang tot een derde punt zal zoo gemakkelijk niet 
zijn. Ik wilde iets over de mensclienkennis zeggen, terwijl 
ligchaamsgezondheid en menschenkennis weinig punten van 
aanraking hebben. Den aanhef van een betoog te vinden, is 
waarlijk een arbeid: cojpia facit inopiam. Sommigen beginnen 
met niets is er: — anderen met: het is dikwijls opgemerkt : — 
anderen weer met: onder alle de: — bij een betere gelegen- 
heid zal ik der Maatschappij een voorstel doen, om door eene 
commissie een lijst van aanheffen te doen vervaardigen en uit- 
geven : menigeen zou er dankbaar voor wezen : dimidium facti 
qui coepit habet , zei Horatius, en wie heeft er ooit meer 



10 



menschenkennis gehad dan hij? Of hij ze juist met reizen 
opgedaan heeft, is onzeker: en, wanneer wij de zaak goed 
nagaan, dan zouden wij ligt vermoeden, dat men die kennis 
wel te huis op kan doen. — „Onze beste kennissen, die wij 
bijna dagelijksch zien, die kennen wij" zegt gij. Zoo meent 
gij, M. H! maar gaat er mede op reis: dan zult gij nog 
meer leeren. Gij zult elkander alle dagen (met verlof) tot op 
het hemd bekijken. Ik bedoel niet het gezamenlijk naar bed 
gaan : want men kan zich , ieder in een afzonderlijk vertrek , ter 
slaap begeven. Ik spreek overdragtelijk , M. H ! en ik doel 
op het fransche spreekwoord: il ny a pas de héros pour son 
valet de cJiamhre. Verholen deugden of kleine zwakken en 
gebreken komen voor den dag, bij hen en bij u. Er is op 
reis allerlei beproeving voor het humeur; er is genot en 
spraakzaamheid, er is vreugd en luidruchtigheid, er is teleur- 
stelling en gemelijkheid; er is hoop en vrees, moed en bang- 
heid; en dit alles met oneindig grooter snelheid van afwisse- 
ling , dan gij ooit te huis kunt ondervinden. Wees zoo 
befaamd een held als gij wenscht: rok en broek moeten uit, 
en gij staat voor uwe reisgenooten in het hemd. — Ik ben 
met twee vrienden op weg geweest, en had ligte ongesteldhe- 
den, in het Schwarzwald en te Genua: ik ondervond dat zij 
belang in mij stelden: want zij bezorgden mij, als of ik ge- 
vaarlijk krank was. Wij bezochten in het Walliserland de 
PissevacJie, een beroemden waterval, dien gij overal beschre- 
ven kunt vinden. Wanneer gij al die beschrijvingen zult ge- 
lezen hebben, en de mijne er bij (zoo ik er het talent toe 
bezat), gaat dan evenwel naar het land der watervallen. Al 
het geklots en gespat en gebruisch, waarmee gij in die be- 
schrijvingen om- en overplast wordt, het mag misschien be- 
wijzen, dat er een onderscheid is tusschen poëzij van het hart, 
en poëzij der zintuigen; maar gij zult er niet verder mee ko- 



11 



men. Gij zult daarbij niets gewaar worden van die magt, 
waarmee de denkbeelden der majesteit, der hoogste levenskracht, 
der eeuwige duurzaamheid, uwe ziel van iedere gedachte aan 
haar zelve ontledigen, en ze toch niet vervullen, omdat die 
zamengevatte denkbeelden overweldigend maar onbestemd zijn, 
en u doen gevoelen, dat u iets ontbreekt, en dat gij iets hoo- 
gers behoeft, wat deze omringende zinlijkheid u niet geven 
kan. Bij zulk een schouwspel zult gij niet spreken noch zin- 
gen, maar gij zult er sprakeloos bij staan, zoo lang uw weg- 
wijzer niet zegt: Allons, Messieurs, avancons! — Zulk een 
waterval is echter die niet, waarvan ik spreek: gelukkig voor 
de poëzij, en voor den aanschouwer, die de onaangename slin- 
gering niet ondervindt tusschen stomme bewondering en het 
zoeken naar het tertiurn comparaüonis der benaming. — Bij 
dezen val ligt een heuvel, M. H! waarop men digt bij den 
rotswand staat, waarlangs de stroom nederdaalt, en in de 
diepte ziet, waar het water, omdat de stroom niet rijk en de 
hoogte aanmerkelijk is, in druppels en schuim als sneeuwvlok- 
ken nederploft. Het beklauteren van dien heuvel was moeije- 
lijk, M. H! omdat hij steil is, en het waterstof, uit de rots- 
spleten teruggekaatst, den grazigen kruin gedurig besprengt en 
glad maakt. Wij hadden er boven op gestaan, en begonnen 
aan den anderen kant af te dalen, voorzigtigiijk, voet voor 
voet, toen ik — : niets van belang, M. H! ik miste mijn por- 
tefeuille met mijn aanteekeningen. Ik liet een kreet hooren 
en keerde terug , denkende : met ons drieën zullen wij het ding 
wel terugvinden. Ik was voorop en vond de portefeuille bij 
het punt der eerste bestijging, en riep uit: daar heb ik ze ! — 
maar er was niemand achter mij : mijne vrienden waren aan 
den anderen kant reeds op gelijken vloer. Ik besloot daaruit, 
dat ze aan zulke nietigheden minder hingen dan ik, en leerde 
hen en mij beter kennen. 



13 



Uit het liefelijke dal van Meyringen tot op de hoogte van 
den Grimsel, hadden wij een dag van veel genot, maar ook 
van groote moeite: ons gezelschap was vermeerderd door den 
Heer N. N. een braven Hollander. Heerlijke natuurtooneelen 
leverde de weg op, waarvan de val van den Handek een der 
laatsten was. Het stijgen duurde nog uren lang : de vegetatie 
verliet ons allengs : het bergpad was dikwijls zeer eng tusschen 
een rotsmuur en eenen afgrond ingesloten : verward dooreenlig- 
gende steenbrokken , en naar den rand hellende glibberige rots- 
vloeren, maakten het klimmen bezwaarlijk voor den reiziger 
op zijn muildier, die de bewegingen van het lenige beest moest 
volgen, dat zich in allerlei bogten wringt, om zijn weg over 
stronk en bonk goed te maken: en voor den voetganger, die 
zijn vermoeijenis niet meer kon vergeten in het wonderbare 
en verrassende van de omliggende natuur: want de avond viel, 
en de schemering is daar kortstondig: en de wolken, die den 
geheelen namiddag beneden de toppen der bergen gehangen 
hadden , daalden lager en omgaven ons met nevel en regen. 
In de duisternis, om half negen ure (het was de ll de Augus- 
tus) bereikten wij het hoogste punt der bestijging. Het is 
een ruime valei, 5000 voet hoog, koud en bar, waar geen 
rundvee graast: slechts de geit vindt er een schraal voedsel. 
De herbergzame Zwitser heeft hier een huis gebouwd, waar 
gij den nacht door kunt brengen: dat is zeer veel, en meer 
zoudt gij er ook niet begeeren; want gij wenscht geen tijd, om 
aan dit onvriendelijk oord te gewennen, waar uw oog geen 
ander rustpunt heeft dan den ijzerkleurigen Schreckhorn en 
zijn hooge sneeu wvelden ; terwijl gij in zoo weinig uren uit 
het volste leven der natuur in haren doodslaap schijnt overge- 
bragt. In de herberg waren geen haardsteden, dan in de keu- 
ken — • en wij waren verkleumd! De ons aangewezen vertrek- 
ken waren hokken, die een onrustigen nacht voorspelden. Het 



13 



weder was slecht geworden, en den volgenden dag zou men 
een eind wegs moeten afdalen, om nog voor den avond de 
hooge keten van de Furca over te trekken! — Verwondert 
het n, M. H! dat, na zoo veel doorgestaan te hebben, en bij 
zulk een vooruitzigt, een gedeelte van het gezelschap wankel- 
moedig werd? — „Wat winnen wij," zeiden zij, „bij zulk een 
ellendig getob? Over de Furca is zeker de kortste weg naar 
den Gothard en de Duivelsbrug; maar wij hebben tijd, en 
zouden verstandiger doen, zoo wij morgen terugkeerden naar 
Meyringen, en van daar een anderen weg namen." — De 
Heer N. N. naar zijn gevoelen gevraagd zijnde, antwoordde: 
„zeker, ik moet het bekennen, dit is een moeijelijke togt, en 
zoo wij morgen naar Meyringen terugkeeren, dan kunnen wij 
een anderen weg inslaan." Er was een ander gedeelte van 
het gezelschap, dat een verschillende meening had: immers 
had men zich vrijwillig in de Alpen begeven ! de weg over de 
Furca beloofde veel zuren arbeid, maar ook het gezigt van 
den Ehone-gletscher , en, na al het doorgeworstelde, het zoete 
meminisse iuvabit. — De Heer N. N* merkte hierbij op: „ja, 
neen!" (met dit dubbel tusschenwerpsel was hij gewoon klem 
aan zijn redenen te geven) „ja, neen!" zeide hij, „de weg 
over de Furca zal zóó niet wezen, of wij zullen er wel over- 
heen komen." — De eerste partij zag weinig heils in het 
voorspelde iuvabit, en berekende dat de bergwegen door den 
gevallen regen glibberig en gevaarlijk zoude zijn. De Heer 
N. N. moest óók bekennen, dat het wel gebeuren kon dat de 
regen den weg vochtig gemaakt had. — Doch de tweede partij 
bragt in, dat deze zwarigheid bijna even groot zou zijn, indien 
men den hondenweg terugging. — „Ja, neen! zeide N. 1S T . als 
wij terug keeren, zullen wij óók een nat pad hebben." De 
eerste partij gaf het niet op, maar beweerde dat de weg over 
de Furca ons, den volgenden avond, eerst zeer laat te Hqpi- 



14 



tal, het nachtverblijf op den straatweg van den Gothard, zon 
brengen, zonder eenige pleisterplaats tnsschen beide: welk be- 
zwaar door den Heer N. N. aangedrongen werd met de op- 
merking, dat wij dan al weder in de duisternis zonden aan- 
komen , en ons onderweg niet zonden knnnen ververschen. — 
De tweede partij gaf haar vermoeden te kennen, dat men zich 
in de berekening van den afstand verzon, en sloeg voor, dat 
men vroeg op weg zon gaan : waarop N. N. zeide , dat de af- 
stand van den gemelden straatweg misschien zoo groot niet 
was, als men vreesde, en door ons reisboek van Ebel opge- 
geven werd, en dat, hoe vroeger men op weg ging, men des 
te vroeger zon aanlanden. 

In die besluiteloosheid, M. H! bragten wij eenen nacht op 
den Grimsel door — in vuile kribben: de één met wind op 
zijn wangen , door een gebroken glasruit : de ander met nog groo- 
ter ongemak, dat men in fatsoenlijk gezelschap altijd in de verte 
aanduidt, maar nooit bij zijn naam noemt. De volgende och- 
tend vond ons in dezelfde stemming: maar de tweede partij 
had kracht gewonnen: want de morgen was koud en scherp, 
maar helder , en het schouwspel dat , door een vrolijke zon ver- 
licht, voor onze oogen lag, vreemd en ontzagwekkend. De 
geitenhoeder van de herberg, beter onderrigt dan onze gids, 
haalde breed uit van de wonderen op den Furca-weg, en (let 
wel M. H !) hij wist ons drie pleisterplaatsen op te noemen. 
Aan het ontbijt zat mede, op onze banken, een Duitsch stu- 
dent, kras en levendig: hij kwam van de Furca, haastte zich 
naar Meyringen, en toen de eerste partij hem over al de ver- 
schrikkingen van zijn afgelegden togt raadpleegde, antwoordde 
hij, in de vlugt: „es ist gar nichts, meine Herren, immer 
ein bequemer Basenpfad" — nam afscheid van ons , en zijn bun- 
del op den rug, greep zijn alpenstok, en wipte neuriënd weg. — Zegt 
mij , M. H ! of men boven op den Grimsel menschen leert kennen. 



15 



Ik vrees, M. H! dat gij mij uitlagchen zult niet mijn 
menschenkennis op reis. Immers, men moet menschen in 
maatschappijen vereenigd leeren kennen, en hunne zeden en 
hun eigen karakter: dat is de pligt van den reiziger! — Ik 
heb er niets tegen, M. H! maar ik heb zoo veel scheeve en 
schele oordeelvellingen van vreemden over ons Hollandsen 
karakter gehoord en gelezen, dat ik dit besluit opgemaakt 
heb: niets is moeijelijker, dan een volk in zijn huishoude- 
lijken toestand te bespieden: er wordt veel talent toe gevor- 
derd, en een lang verblijf onder hen. Ik voor mij, ben 
omtrent het karakter der volken, wier landen ik doorwandeld 
heb, niet veel wijzer geworden, dan ik te voren was. — In 
Italië groet u niemand langs den weg : gij trekt den Alpenmuur 
over, en ieder landman, die u ontmoet, wenscht u Gods 
zegen. Het besluit is gereed: de Italiaan is een lompert, en 
de Zwitser een vriendelijk man: en toch, M. H! ben ik in 
Italië dikwijls hartelijk behandeld, en in Zwitserland (vergeeft 
de uitdrukking) bitter in den nek gezien. Is dan misschien 
de Italiaan ernstig en de Zwitser luchtig? — Juist andersom, 
M. H! — Ik weet het niet, en moet er nog eens over naden- 
ken. Maar het komt mij voor, dat die studie nooit moeijelij- 
ker kan geweest zijn dan tegenwoordig, vooral in de meest 
doorreisde gedeelten van Europa. Overal dezelfde soort van 
straatwegen, van herberging, van bediening. Gij zijt meest 
in een stroom van reizende menschen uit de gegoede of 
hoogere klasse, die door de algemeene beschaving zoo gesnoeid, 
geschaafd en gekleurd zijn, dat zij, de taal uitgezonderd, op 
elkander gelijken als eijeren. — Ik was op de stoomboot van 
Yilleneuve naar Genève, en werd door een heer in het Duitsch 
aangesproken, met wien ik in die taal een langdurig gesprek 
voerde. De togt over het schoone meer leverde stoffe in 
overvloed op. Het doorschijnend smaragd-groen water 5 waar- 



16 



van men den bodem zien kan, tot op 30 voet diepte: de 
zachtrijzende noordkust met haar rijken akkerbouw, en het 
vrolijk liggende Lausanne, sterk gekleurd door een gloeijend 
zonlicht: de sombere zuidkust met haar steile oevers, en het 
verder wegwijkende Savoysche gebergte, reusachtig en graauw, 
met donderwolken op de toppen bedekt; regts rijkdom en 
welvaart, links stoute natuur, maar schrale bodem, door geen 
nijverheid verholpen; hier de vrucht eener milde regering, 
ginds de uitwerkselen eener kleingeestige — een oogenblik, 
M. H! over staatkunde laat ik mij van avond niet uit — 
maar toch, dit alles hield ons gesprek aan den gang, en ik 
dacht: hoe levendig gevoelt de Duitscher alles wat hem treft! 
dit heeft hij boven ons vooruit ! — Deze tusschengedachte gaf 
misschien aanleiding, dat ik weldra van Holland sprak, en 
door mijn man gevraagd werd: //Urn vergebung, haben sie 
vielleicht Holland bereiset?" Ik antwoordde: „Freilich, wenn 
nur ein Hollander so behaupten darf." — „Dan kunnen wij 
het ons nog gemakkelijker maken, mijnheer, zeide hij: want 
ik ben een Kotterdammer , en hield u voor een Eranschiuan." 
Gij ziet hieruit tevens, M. H! dat men gewoonlijk al te 
breed opgeeft van de taalkennis, die men al reizende opdoet: 
integendeel is er veel gelegenheid om het goede te bederven, 
dat uw leermeester u te huis ingescherpt heeft. „Mets is wel- 
luidender, zegt. men, dan het Duitsch in den mond eener 
beschaafde vrouw." — Gaat dan ten minste niet naar West- 
phalen, of, indien de beschaving van die streek bij u verdacht 
is, niet naar Zwitserland. Gij weet, dat een gedeelte van. dit 
volk Duitsch spreekt, en dat het hun moedertaal is. Ik heb 
te Zürich zeer beschaafde vrouwen ontmoet, vrouwen van 
Hoogleeraren. Het was smartelijk, M. H! de uitdrukking 
harer vriendelijkheid en Zwitsersche gulhartigheid te hooren in 
keelklanken, uit het diepste der longen opgerogcheld, zelfs dan 



17 



wanneer zij , ten gevalle van den vreemdeling , niet het verbas- 
terd AHemanniseh dialekt, maar fatsoenlijk Duitsch spraken. 
Gaat ook niet naar Lombardye , noch in het beschaafde Milaan 
of Turin. Het Italiaansch, dat gij nit uwen Tasso geleerd 
hebt, vindt gij daar in den omgang niet maar een wanklin- 
kend en schor, met horten en stooten en met eene vervaarlijke 
snelheid uitgeschetterd dialekt, dat zelfs aan den geleerden 
stand zoo eigen is, dat zij wel nu en dan, om den vreem- 
deling te believen, in het zoetvloeijend en zoo naburig Tos- 
kaansch zich uitdrukken, maar terstond weder, en terwijl gij 
er bij staat, onder malkander hunne ratelende taal van het 
dagelijksche leven hervatten. 

Ik durf u evenmin te beloven, dat gij al reizende veel 
kamergeleerdheid op zult doen, ten zij uw reizen niets anders 
is , dan een verandering van studeerplaats , gelijk met den 
Engelschen geleerde gebeurde, die naar Parijs toog, om eenige 
handschriften te vergelijken. Hij kwam, voor het eerst van 
zijn leven, in die wereldstad, liet zich terstond bij zijne 
aankomst naar de Bibliotheek geleiden, ontving verlof om de 
gewenschte codices in zijn logement te vergelijken, werkte 
vier weken van 's morgens tot 's avonds, zette op zekeren 
dag een punctum achter zijn arbeid, bezorgde de boeken 
weder op de Bibliotheek om 12 ure, en reed om 2 ure 
Parijs uit. — Zoo gij waarlijk reizen wilt, neemt zoo weinig 
boeken mogelijk mede. Zij zijn lastige ballast, en dienen 
zelfs niet voor die gelegenheden , waartoe gij er uwen koffer 
mede bezwaard hebt, voor dagen van ongunstig weder, wanneer 
uw reis eene wijl zal gestaakt moeten worden — onnoodige 
voorzorg, M. H! — neemt één enkel vade meciim, waarin 
kern is en aanleiding tot eigen nadenken. Yoor het overige 
brengt de gedurige beweging en verandering van plaats u in 
eene stemming, die weinig andere gedachten toelaat dan 

2 



18 



zulke, die betrekking bebben tot de oorden welke gij bezoekt. 
Het zal een enkelen keer gebeuren, dat uw reizigers-aandacht 
vermindert, en zelfs uwe nieuwsgierigheid ophoudt: want er 
zijn zulke oogenblikken op reis, wanneer het verstand en zelfs 
het hart afgemat is, en zij den reiziger een zenuwachtige 
flaauwheid doen ondervinden, even als een ledige maag aan 
den ongestelden, wiens eetlust verdwenen is, en die slechts 
een onbestemden wensch heeft om trek te gevoelen naar iets. — 
Bij den reiziger noemt men die ongesteldheid van den geest 
heimwee, M. H! een nare kwaal, en die men, gelooft mij, te 
huis nooit ondervindt. — Wilt gij u teweer stellen, met een 
boek in de hand? — een ellendig wapen, vrienden! — dat 
boek zelf, en de rustige houding, waarin gij u, onder het 
lezen, vleit, zullen u weldra uwe haardsteê herinneren: dat 
beeld zal ongemerkt tusschen het blad en uwe oogen inslui- 
pen, en uwe aandacht onaangenaam storen: en gij zult pijn 
lijden, omdat het worstelen tegen verstrooidheid van gedach- 
ten vermoeijend en pijnlijk is, even als de verhittende toestand 
tusschen slapen en waken, en omdat het u zoo veel kost, 
het zwevende beeld van u af te weren, dat gij zoo gaarne 
met beide armen zoudt omhelzen. — Zoo dat kwaad u over- 
valt, M. H! pakt, is het eenigzins mogelijk, alles in, en reist 
terstond verder , al regende het baksteenen van den hemel ! — 
het is beter, tot op de huid toe nat te worden, dan heimwee 
te lijden. Zoo gij in een plaats aankomt en vertoeven moet, 
die u niets belooft, verbeeldt u dat gij nieuwsgierig zijt: ver- 
laat uw herberg en loopt rond. De prikkel, die u gezond 
moet houden, zal zich weldra doen gevoelen. Ik ondervond 
dit in Italië: eigenlijk gezegde oudheden, behalve die in Musea 
bewaard worden, hadden wij niet ontmoet: slechts een groep 
kolommen van de Thermae Herculis, door Maximilianus ge- 
bouwd, smerig en vuil, in een achterbuurt van Milaan, waar 



19 



de Italiaansche morsigheid heerscht. — Acli, M. H! het is 
ons niet vergund geweest, in het zuidelijker deel van Italië 
door te dringen, en gedenkstukken uit den ouden tijd te 
aanschouwen, die ten minste door de handen van het tegen- 
woordige geslacht ontzien en beschermd, en met geen heilig- 
schennend slik besmet worden. — Dit was een groote teleur- 
stelling , en verminderde , buiten de moderne pracht van 
Milaan en Turin, de belangstelling in een land dat vlak is, 
weinig meer dan rijstvelden en moerbezieboomen en moes- 
kruiden oplevert, en waar gij de zuidelijke Alpenreeks en 
den uithoek der Apennijnen slechts in een opdoemend verschiet 
ontdekt. — Op den terugtogt van Genua naar Milaan werden 
wij voortgesleept in een aangenomen vettura (M. H! reist dat 
land zoo spoedig mogelijk door , in postwagens !) : onze vet- 
turino kruide ons voort, den eenen dag na den anderen, 
onder den helderen Italiaanschen hemel. — Dat klinkt schoon, 
M. H! bij het hoekje van den haard, wanneer de stormen 
buiten loeijen, en de hagel tegen onze vensters klettert; maar 
in de wezenlijkheid brengt die zomersche hemel zijn onge- 
makken mede. Altijd een verschroeijende zon, en geen lommer, 
vooral op de straatwegen: steeds een opstijgende wolk van 
verpoederd steengruis, waarin men omneveld zit, en waarmee 
de kleederen van buiten en de longen van binnen besmet 
worden: regts en links van den weg al wat groen moest 
wezen, met een graauwe kleur overdekt, en de dorpen, waar 
men doortrekt, bestoven als kalkbranclerijen. — Op dien togt 
was het geoorloofd , M. H ! in iedere pleisterplaats , waar 
middag gehouden werd, aamechtig en half gestikt neer te 
zijgen, en des avonds in het nachtverblijf uit te rusten, meer 
nog van afmatting der ziel dan van het iigchaam. Ik onder- 
vond toen de kwaal, die ik beschreven heb. Hoe mijne 
reisgenooten het hadden , weet ik niet (want het is een kwaad , 

2* 



20 



dat men voor elkander verzwijgt). Maar toen wij op een dier 
dagen, omstreeks den lang gewenschten ondergang van het 
hemellicht, de mnren van Asti binnengezenld waren, stapten 
wij , zonder eenig opgeruimd reisgedmisch , nit het rijtuig. Asti 
is een smerig stadje, M. H! maar het is toch een stad, en wij 
namen de avondkoelte , hoe gering zij was , te baat , om nog 
een wandeling te maken. Het ging in stilte, en het gezigt 
van menschen scheen ons niet te kunnen genezen, terwijl de 
beau monde bezig was een luchtje te scheppen, en op en 
neder wandelde in twee naauwe acacia-laantjes, aan beide 
zijden van een groot plein, dat zijn ruimte scheen verschul- 
digd te zijn aan den afbraak van huizen, die daar in tijden 
van grooteren bloei gestaan hadden, — en dat een waren 
aschbelt opleverde! — Waar wilt gij met uw lamlendig ver- 
haal heen ? vraagt gij : — Wel , M. H ! het plein over : wij 
waren een mijmerende trio, en ontweken het pad der men- 
schen, onze ziel opetende, zoo als eertijds Bellerophon. — 
Daar vertoont zich in eens, op zekeren afstand, een onaf- 
zienbaar bouwvallig metselwerk! — „Een waterleiding," roept 
één van het gezelschap uit. Wat hem dat voorgevoel inblies, 
is mij onbekend gebleven: want ik geloof dat hij met allerlei 
waterleidingen , maar juist niet met Eomeinsche , gemeen- 
zaam bekend was. — Genoeg! — het gezelschap ontwaarde 
een elektrieken schok, de doodelijke onverschilligheid week, 
en het gevoel van belangstelling deed ons zelfs spoed maken, 
om dit overblijfsel van Eomeinschen reuzenarbeid te bezigti- 
gen. Naderbij gekomen, openbaarde zich bij den één zekere 
twijfel: een ander was vasthoudender: allerlei bewijzen en 
gissingen werden vóór en tegen aangebragt: er werd zelfs in 
een paar gaten gekropen; — maar hoe zouden wij het beslis- 
sen, zoo geheel zonder reisboek of Winkelmann? Het was 
eenigzins pijnlijk, maar moest toch geschieden dat wij omtrent 



21 



dit archaeologisch onderzoek om inlichting vroegen aan een 
voorbij gaanden man met — augurken. „Clie cosa sono quegli 
ava?izi?" vroeg er een, die te gelijk aan zijn Italiaansch wat 
lucht gaf. De man antwoordde zeer veel , maar niemand 
onzer begreep er een woord van. Nieuwe onzekerheid; er werd 
weder gehukt en in gaten gegluurd, op puinhoopen geklom- 
men, en een gedeelte langs gewandeld. — Hebt gij het ooit 
ondervonden , M. H ! hoe vreemd een gewaarwording het is , 
wanneer die faculteit der ziel, waarmede wij bewonderen en 
het bewonderde genieten , door twijfel in hare werking gestuit 
wordt , en slechts een klein momentum noodig heeft, om voor 
spotlust of beschaamdheid plaats te maken? — Ik wilde u 
slechts duidelijker doen worden, dat men op reis de belang- 
stelling levendig moet houden ; — het bleek ons in de herberg , 
dat wij te doen gehad hadden met de half gesloopte muren 
der stad ! Wij werden opgeruimd , en zagen vrolijker onze 
terugkomst te gemoet in het schoone Milaan, met zijn paleizen 
en bibliotheken en wandelingen en — sorbets ! 

Ik ben afgedwaald, M. H! toen ik u weinig kamerarbeid 
op reis voorspelde. Zoo gij reist om te reizen, beloof ik u 
even min eenen schat van icetenscJiajj . in welk vak gij ook 
werkzaam zijt. Wij zeggen somtijd? met regt. maar misschien 
ook al te dikwijls, dat de Hollander op moeders schoot ver- 
troeteld, of in haar keuken verstoofd wordt: want, mij dunkt. 
er is waarheid in deze beschuldiging; maar het zou ook 
verkeerd zijn. te willen staande houden, dat voor alle weten- 
schappen het reizen, en wel gedurende de krachtigste leer- 
jaren , onontbeerlijk is. Ach ! M. H ! hoevelen hebben er 
niet. al reizende, een talent van medepraten opgedaan, en 
een beweegbaarheid, zoodat zij overal schitteren, maar niet in 
het stille boekvertrek. In hunne loketten groeit de stapel 
brieven, aan buitenlandsche geleerden afgeperst, waarmede zij 



22 



op reis kennis gemaakt hebben; maar in hun hoofd wordt de 
wetenschap niet tot een hecht en stevig gebouw, dat de 
stormvlagen der nieuwigheden en der winderige stelsels kan 
doorstaan. Wat hier ook van zij, M. H! het is in allen 
gevalle nuttig, te zien, hoe elders gewerkt wordt: daarna zal 
men met verdubbelden ijver naar huis terugkeeren. — Te 
Zürich bragten wij drie dagen met den edelen en geleerden 
O. en zijne vrienden door. Hij woonde, met gezin en pro- 
fessoraat, op een tweede verdieping, en de huiskamer, waar 
de gastvrije man ons hartelijk onthaalde, was tevens slaap- 
vertrek. Het schrijvers werk bezorgt hem eer, maar ook een 
noodzakelijk voordeel, en ondersteuning van zijn huishouden; 
en toch gaf hij zijn tijd geheel aan ons weg, en deed een 
dubbele opoffering, om ons te onthalen: het verlorene zou hij 
(misschien met nachtwaken !) wel weder inwinnen. Hollandsche 
geleerden ! neemt er een les uit ! Te Genève werden wij even 
gul ontvangen door den braven H. , Professor in de Oostersche 
talen. Hij heeft geen fortuin, maar hij heeft geld noodig, 
om boeken te doen drukken, die in Genève niemand leest 
noch koopt. — Daarom heeft hij een kostschool opgerigt, 
voor acht jaren: twee zure jaren moest hij er nog van door- 
leven , en zou dan een som gelds gewonnen hebben , om in 
Parijs te kunnen gaan afschrijven, en daar te laten drukken, 
wat de wetenschap bevorderen zou. — In de Ambrosiana, te 
Milaan, zaten vijf geestelijken, opzieners en suppoosten, te 
arbeiden, minder aan het bestuur der boekerij (want die blijft 
in statu quo) dan aan eigene ondernemingen. Daar zaten zij, 
die eerwaardige, gedienstige mannen, in de ruime gothische 
zaal, op stoelen van de 16 de eeuw, in zwarte tabbaarden, en 
met den driepuntigen hoed op ! Zij hebben kuischheid en het 
celibaat gezworen, en zullen des te kalmer arbeiden .... 
Ach! mijne Heeren! — Op zekeren dag werkten wij in dit 



23 



muis-stille gezelschap. Een van ons onderzocht een Latijnsch 
handschrift (een codex, M. H ! en zulke boeken zijn, eeuwen 
geleden, door menschen van denzelfden stempel afgeschreven). 
Hij wenkte zijne vrienden, om nader bij te komen, en wees 
hun de plaats van Cicero, De Leg. caélibes esse pro/iibento: 
er stond een randglos naast geschreven, wie weet met hoe 
diep een zucht: optima lexl 

Het is mij een waar genoegen , M. H ! ongemerkt twee pun- 
ten met u vastgesteld te hebben, taalkennis en wetenschap , en 
dat gij en ik, zonder dat iemand van ons het vermoedde, reeds 
lang op het grootste van alle punten staan, liet afleggen van 
voor oor deelen. 

Yrij te zijn van vooroordeelen , is zoo groot, en schijnt zoo 
weinig bereikbaar, dat het bijna verwaand is, van middelen 
te spreken, om die vrijheid te verkrijgen. Ondertusschen , 
M. H ! groeijen die vooroordeelen nergens tieriger dan te huis \ 
en dat behoef ik niet te betogen; het zou een breedvoerige 
verhandeling worden , en met de meeste verhandelingen dit 
gemeen hebben, dat het voor de duizend en eerste maal be- 
toogd zou worden. — Het zal dus voor mij aangenamer, en 
misschien aan u welgevalliger zijn, M. H! dat ik u verbale, 
hoe ik, op reis, van vijf vooroordeelen genezen ben. Het zal 
mij nog eenige oogenblikken kosten; maar uwe aandacht zal 
daarna ook, voor zoo verre gij toegeluisterd hebt, afgelost 
worden. 

Gelukkiglijk is de herinnering mijner vijfdubbele verbetering 
\ereenigd met die van het aangenaamste gedeelte mijner laat- 
se reis. 

Ik meende dat ieder Engelschman, dien men op weg ont- 
nnet, zich onheusch en lomp voordoet, en dat hij echter uit 
de fatsoenlijke klasse en beschaafd is. Ik was met mijne vrien- 
dei te Sesto Calendo aangekomen, het zuidelijkste punt van 



24 



het Lago Maggiore. Terwijl wij op het balcon van het loge- 
ment de stoomboot afwachtten, sprak ons een Engelschman 
aan, en vroeg ons om raad, hoe hij zijn weg naar Genève het 
spoedig de zon kunnen afleggen. Het bleek, dat hij, tot Mar- 
tigny toe, in het westelijk gedeelte van Walliserland , niet veel 
sneller vooruit zou komen dan wij, en hij bood zich dus aan, 
om tot zóó ver in ons gezelschap te deelen. Omstreeks Baveno, 
op de helft van den linkeroever van het meer , verlieten wij de boot, 
en vonden op die hoogte een schuitje gereed, om ons op de Bo- 
romeïsche eilanden te brengen. Daar zagen wij die gedeeltelijk 
vervallen, gedeeltelijk herrijzende, praalgebouwen van het be- 
roemde huis der Boromei, wier wapenspreuk Jmmilitas is! Den 
aanblik van dat liefelijke meer, met zijn opgehoogde eilanden, 
en zijn beide oevers, met bergen bezoomd van middelmatige 
hoogte, maar van afwisselende vorm en kleur, hier beplant met 
rijzige cypressen, tusschen wier donker groen het marmer der 
landhuizen doorschittert ; daar met lager geboomte tot op de 
toppen bewassen , zoodat zij , op dien afstand , met mos bedekt 
schijnen, of, door den glans van het zonlicht op het frisch 
gebladerte, en de slagschaduwen hunner hoeken en kanten, 
de smeltende plooijen van een groen tafifenkleed vertoonen; — 
soms steil en dreigend; terwijl de rijke schakering van alle die 
tinten op het lichtblaauwe watervlak afgespiegeld wordt. — 
M. H! de levendigste herinnering mag niet meer beschrijven; 
zij zou buiten hare grenzen en op het gebied der schilderkunst 
treden; — maar het genot van dien dag vergeet ik nooit. — 
De Engelschman hield zich gewoonlijk te Florence op: vier 
maal had hij van Parijs daarheen, en van daar wederon 
gereisd, maar nog was het hem niet in de gedachte gekomer, 
in het voorbijgaan dit beroemde oord te bezoeken ! — Bj 
iederen uitroep van ons had hij de vriendelijkheid chorus te 
zingen, met beautiful indeed! en dan kaauwde hij weder jp 



25 



een strootje. — Wij moesten verder, M. H! en legden met 
postrijtuig den weg van Baveno, over den Simplon, door het 
geheele Walliserland, tot Martigny, in twee dagen af. Ik zou 
vier bladzijden noodig hebben, M. H! om u den overtogt 
van een hoogen Alp op een breeden straatweg te beschrijven. 
Het is een der stoutste ondernemingen van den mensen. , (ik 
bedoel nu het aanleggen van den weg). Nergens gevaar ! en 
toch wordt gij duizenden voeten hoog gesleept, en ziet in 
afgronden neder; naast u woelt zich een bergstroom, als ver- 
bolgen over de beletselen , die hij ontmoet , loeijend door 
afgerolde rotsbonken en kluften heen: aan de andere zijde ziet 
gij door elkander gesmeten steenen, bergen op zich zelve, in 
het vorig wintergetij door regen en storm en smeltende sneeuw 
losgewerkt, en van de hoogte neergeslingerd : zoodat gij onwil- 
lekeurig aar de hemelbestorming van het reuzengeslacht denkt; — 
of gij zijt gedrongen tegen een wand , die dreigend over u heen 
buigt; of gij gaat een tijd lang in het donker, door een rots 
heen, zoo dikwijls de weg stuit tegen een berggevaarte , dat 
de werkman nu met buskruid en moker en houweel doorge- 
broken heeft. — Beauüful indeed, zei de Engelschman, en hij 
floot een deuntje. — De togt door het Walliserland is minder 
afwisselend, — men gewent aan alles, zelfs aan den Alpenrug, 
waar men steeds ter regier zijde tegen opziet. Er werden 
eenige gesprekken met den Engelschman op stapel gezet , maar 
zij wilden niet afloopen; zelfs geen toespelingen op zijn natio- 
nale letterkunde, geen naam van eenig beroemd Schot, geen 
gelukkige aanhaling uit eenig Engelsch dichter, — niets wilde 
vatten : tot dat ik , bij toeval , het gesprek op Engelsche 
ligchaams-oefeningen en volksvermaken bragt. Xu kwam hij 
los, en het was moeijelijk aan de beurt te komen, zoo lang 
hij van boxing , race/wrses, horse?*aces, cockfig/iti/ig , trapbcdl en 
cricket sprak. Wij waren leerlingen , M. H ! en leerden veel — ■ 



theorie. Een Engelsche rijknecht kwam ons te gemoet met 
twee schoone ruinen, wedloopers, naar Florence bestemd, waar- 
heen de Engelsche beweeglust zijn spelen en weddingschappen 
overbrengt. Onze reisgenoot werd geheel leven : op het gezigt 
van den stalknecht vergat hij stand en rang (zoo hij er had), 
en te Martigny moesten wij van hem scheiden. 

Mijn tweede les ontving ik kort daarna, M. H! — Ik zou 
ze u in twee woorden kunnen mededeelen : maar ik wil er wat 
omheen praten, om niet al te spoedig aan het einde te komen 
en opdat gij niet moogt vragen: „heeft hij in Savoije gereisd, 
en spreekt hij niets van de natuur?" Ik zou er niet van 
kunnen zwijgen, M. H! al was ik niet, van het begin af, 
voornemens geweest, nu en dan u te toonen dat ik den mensch 
niet voor het eenigste belangrijke in de schepping houd: en 
gij zijt zeker niet zoo zeer met andere gedachten van belang 
bezig geweest, of gij hebt opgemerkt, dat ik de beschouwing 
der natuur niet als een punt vastgezet, maar door mijn opstel 
verspreid heb. Sommigen van u, die van vaste punten houden, 
zullen dit laken, en mijn geschrift kakelbont noemen, den- 
kende met Horatius: 

Purpur eus , late qui splendeat, unus et alter 
Adsuitur pannus. 

Anderen van u, toegevend omtrent gedeelten, zullen denken: 
„wat zit dit stuk misselijk in malkander: 

Infelix operis summa, quia ponere totum 
Nescitr 

M. H! het is mij , dezen avond , onverschillig, al waren er onder 
u , wier oogen met meer welgevallen op een houtzaagmolen rus- 
ten, dan op het Thessalisch Tempe! en in allen gevalle haal ik 
ook het mijne uit den Romein, met een kleine verandering: 

Spissis indigna theatris 
Scripta lubet recitare , et nugis addere pondus. 



27 



Er zijn twee wegen, M. H! om van Martigny in de vallei 
van Chaniouny te komen. Zij liggen op weer zij de van een 
breed gebergte, dat men op halver hoogte langs de helling 
bestijgen moet. Eegts heet die weg la Tête noire , links Ie col 
de Balme. Wij volgden den eersten , gedeeltelijk op muilezels t 
gedeeltelijk te voet: want het zijn 10 uren van Martigny tot 
Chamouny; maar de voetganger kan somtijds stilstaan en om- 
zien: want achter, zoowel als voor, wisselt het tooneel af, bij 
iedere wending van het pad , dat hier en daar uit de rots uit- 
gehouwen, en slechts 6 voet breed is, en waarop of een ge- 
brekkige of geen borstwering u belet twee of drie duizend 
voeten diep te vallen. Onder hoort gij den stroom bruisen, 
en ver tegen u over, aan de andere zijde der valeijen, staat 
berg achter berg, zacht glooijend, of afgebroken steil, met 
sneeuw op hun hoogste toppen bedekt, of met zwarte spitsen 
uit een lager sneeuwveld oprijzende, dat smelt, en in schui- 
mende stroomen , wit als melk , langs allerlei rigtingen de hel- 
ling doorgroeft, en gelijdelijk neêrgolft, of geen grond meer 
vindende, een waterval wordt, die honderden voeten nedervalt, 
en daar weder tegengehouden, verder woelt, tot dat hij zich 
bij een tweeden rand overstort, en soms weder een derde en 
meermalen, en eindelijk in de laagte van het dal zich met 
den hoofdstroom vereenigt, onder een mengeling van dof dom- 
melend gebons en scheller geruisen. Overal is leven en kracht: 
want de zwaarste dennen rijzen op uit de spleten van den 
rotswand, of hemelhoog ontdekt gij een weide, met herders- 
hutten en rundvee, dat gij met moeite onderscheidt, en dat 
rustig graast aan den hellenden rand eener afgrijslijke diepte. — 
Hier was geen vooroordeel af te leggen, zoo het niet was de 
vrees voor duizeligheid; maar ik bedoel die niet: ook hebt gij 
daar geen tijd noch lust om aan u zelven te denken. Naar 
de vallei van Chamouny afdalende, overviel ons de avond. 



28 



ïaet vollen maneschijn; doch er was geen gevaar, omdat de 
weg nu langs een zachtere helling van den berg nederwaarts 
ging; maar moeijelijk, M. H! door veel gestrompel van mensch 
en dier over struwelen en steenen en rollend gruis. — Maar 
wie beschrijft den indruk van de intrede in het wonderbare 
dal, bij maanlicht, wanneer het oog onmetelijke maar drij- 
vende vormen ontdekt, en in die natuur niet te huis is, om 
de ontzaggelijke hoogten , op wier sneeuw en ijsvelden de maan 
zulk een onzeker licht verspreidt, dat gij duidelijk onderschei- 
den wilt, wat u zoo treft en verplet, maar niet kunt, en 
waarlijk eene soort van betoovering ondervindt. — Wij waren 
in het dal , dat eerst in het midden der vorige eeuw (let wel ! 
M. H! eerst in het midden der 18 de eeuw,) in het midden van 
Europa, ontdekt is. Doch het bevreemde u niet: caelum ip- 
sum petimiis stultiüa, anders zou het nog onbekend wezen: 
want het diepste der vallei ligt zoo hoog, dat het er nooit 
regt zomer is, en geen veldvruchten er tot vollen wasdom ge- 
dijen. En evenwel is thans een bezoek te Chamouny, het 
vlek midden in de vallei, een plaisiertogtje. Twee herbergen 
hebben voor de menigte Engelschen, die dezen hoek opzoe- 
ken, al hunne comforts: het gezelschap is er af en aan dob- 
berend, maar altijd beschaafd en fatsoenlijk: — en kan men 
in zulk gezelschap verschijnen, met een baard van twee da- 
gen, door ligchaamsbeweging en smeltende warmte bovenmatig 
het kinvel uitgedrongen ? — Wie zelf zich helpen kon, sloeg 
aan het maaijen. Wie dit handwerk beneden zich rekende, 
riep om hulp van anderen. Dit was het lot van één uit het 
gezelschap. Er kwam een barbier .... M. H! zoo het u ooit 
weer gebeurt , dat woord , uit vooroordeel , met minachting uit 
te spreken, en daardoor te toonen, dat gij een wankelend ge- 
loof hebt aan het verband van kunsten en wetenschappen , gaat 
dan boete doen bij de faculteit der Geneeskunde ! want het 



was de Wel-Ed. Zeer Gel. Heer N. , te Göttingen gepromo- 
veerd , en thans Med. Doet. in de vallei van Chamouny. 

Mijn derde les ontving ik nog hooger in de lucht. Want 
op den volgenden dag deden wij eenen der twee togten, die 
men in de vallei onderneemt. Voor de herbergen wemelt het 
van af- en aankomende reizigers, langs den weg, dien wij 
gekomen waren, of van de westzijde, van Genève, over Sa- 
la nche : zij komen op paarden en muilezels , of canapés op vier 
wielen, met één paard bespannen, of in draagbaren. Uit de 
herbergdeuren stroomen de gasten , die een bergwandeling voor- 
hebben, op het luchtigste gekleed, den Alpenstok zwaaijende 
of uit ongeduld in den grond prikkende, den knapzak aan 
den gordel: en het gejoel vermeerdert door de gidsen, waarvan 
er een veertigtal in de vallei woont en door de regering aan 
reglementen en tarieven onderworpen is, en die voor zadel- 
dieren en draagbare verversching zorgen , en voor mantels , die 
den verhitten klimmer boven in den fijneren dampkring zullen 
dekken. Wij bestegen vroeg, na het ontbijt, den Mont Breven. 
Het is de hoogste berg in de keten, die den noordkant van 
het dal insluit. — Indien ik u al weder sprak van duizenden 
voeten, van uren klimmens, en van stronken en bonken, en 
paden, glibberig door het afsijpelende water uit bergaders of 
groeven van vorige sneeuw- en steenvallen, — gij zoudt zeg- 
gen: „dat wordt eentoonig;" en toch, M. H! heeft de wezen- 
lijkheid aldaar weinig, dat overeenkomt met hetgeen men reeds 
gezien heeft; maar de groote vermoeijenis der beklimming langs 
een steil en naauw pad, dat somtijds afgebrokkeld is en bijna 
verdwijnt, zou alle genot verbitteren, indien men niet of om 
adem te scheppen en de kniepezen te laten uitrusten, of om 
te zien wat rondom ligt, stil stond, en opmerkte, hoe men al 
klimmende het breede dal ruimer in zijn lengte overziet, en 
de tegenoverstaande spitse rotsen, die, van beneden uit het 



30 



dal gezien, de wolken doorboren en hel gezigt op de kroon 
van het gebergte belemmeren : hoe zij allengs met den klimmer 
op gelijke hoogte komen, en nu de Mont JBlanc, als een reus 
onder de grooten, meer en meer rijst, en zijn drie ontzagge- 
lijke kruinen vertoont, die achter elkander wegwijken, waar 
sneeuw en ijs nooit smelten, en geen verandering is, dan die 
der donkere striemen, door vallende klompen en sneeuwvallen 
geploegd. Gij meent dit alles in uw bereik te hebben, en 
toch zijt gij er uren van verwijderd. Want het oog is aan 
het afmeten van zulke gevaarten niet gewend, en het bespeurt 
geen gewone voorwerpen, omdat zij te verre weg zijn: daarom 
verdwijnt het vermogen om de afstanden te berekenen ; want 
gij ziet een zwarte plek door de glinsterende sneeuw steken, 
en meent een kuil te zien, waarover gij heenstappen zoudt; 
maar uw gids verzekert u, dat het een dal is, waar gij dui- 
zend schreden kunt wandelen. Al weder klimmende, wordt 
het wonder der glaciers u duidelijk. Gij overziet de glooijende 
tusschendalen , waarin de nedergezakte sneeuw half gesmolten 
en door vorst weder tot ijs zamengepakt wordt, en zich meer 
en meer ophoopende, door eigen zwaarte splijt, en zeegroene 
diepten vertoont, en gelij delijk of met geweld en donderend 
zich een slingerweg baant, en tot in het benedenste Chamouny- 
dal nederzinkt, in vormen van logge blokken en pyramiden, 
niet zelden het karig plantsoen van den dalbewoner voor altijd 
bedelvende. Onder het genot van zulk een gezigt bereikten 
wij een kleine vlakte, waar een hut staat: zij heet de Chalet 
de Plamprai. Het is een rustplaats voor hem die verzadigd 
is van klimmen, en voor hem, die nog een menigte toises 
hooger den top wil bestijgen, langs een weg, waar men soms 
als op een ladder staat, of twintig voeten hoog een regtstan- 
digen wand beklauteren moet, met hand en voet zich vast- 
klemmend aan scherpe punten of kloven, of een sneeuwveld 



31 



tot aan de knien doorwaadt, en eindelijk voor zijn tobben be- 
loond wordt met een onbelemmerd overzigt van het dal, tot 
aan zijn beide uiteinden, van het geheele Savoysche gebergte, 
en van den ganschen bajert eener omwenteling van den aard- 
bol, waarin tijd en natuur het afzigtelijke verzacht, en het 
wonderlijke en het majestueusche veredeld hebben. — Wan- 
neer gij , in Noord-Holland , M. H ! een frissche boerenmeid 
onder een koe ziet zitten, en zij u vergunt een teug melk 
uit haren nap te drinken, dan denkt gij r/ neen, dit genot 
levert Holland alléén op." — Een vooroordeel, M. H ! — 
gaat naar de Chalet van Plamprai, en gij zult u bekeeren; op 
die rotsen, in dien hoogen dampkring, groeijen geurige krui- 
den, die het rundvee afweidt, en een melk geeft, — M. H! 
het is geen honger en dorst en uitputting van krachten, zoo 
als zij den koning van Perzië op roggebrood onthaalden, en 
die nu misschien zoo smakelijk maken, wat zeer gewoon is. 
Indien ik de stoute wendigen van sommigen dorst na te vol- 
gen , die bekende dingen met onbekende vergelijken, om zich 
regt begrijpelijk uit te drukken, dan zou ik zeggen: „zulken 
nectar dronken de Goden." 

Mijn vierde les, M. H! ontving ik in het hooge Bernober- 
land. Ik zal nu geen natuur meer beschrijven. Gij hebt er 
wel van ! — Maar het bergvolk ! zoo afgescheiden van de wereld 
en hare woelingen en hartstogten en onreinheden! — Het 
herder sle ven , M. H! o! kon ik u het onschuldig herderin- 
netje schilderen, huppelende in het Haslithal, en die zuiver- 
heid harer ziel, en haar lief gekoos met den herder, dien zij 
innig en teeder bemint: en die stille huisselijke bezigheden, 
onder het ouderlijke dak, waar geen drift binnensluipt, geen 
onzuivere wensch gekoesterd wordt. Hoe dikwijls hebt gij 
dit tafereel niet ontrold gezien door schrijvers en zangers, in 
wegslepende verzen of zoete herderskouten ! — ik houd evenwel 



32 



nog meer van waarheid , M. H ! en denk geen lofrede te maken 
op ... . vuiligheden. Want in die buurt worden vele jonge 
dochters opgekweekt door hunne verbasterde ouders tot bijzitten 
van een liederlijk overzeesch menschenras , dat met zijn rijkdom 
de deugd en de eenvoudige zeden verjaagd heeft. 

Mijn laatste les, M. II ! (want ik eindig) is, geloof ik, de 
gewigtigste en de nuttigste van allen. Ik heb hoog gezien, 
en ik heb laag gezien: ik heb genoten, en ik ben in verruk- 
king geweest : ik heb geprezen en ik heb benijd ; en ik was 
gereed mijn zegel te zetten op de spreuk: waar men het wel 
heeft, daar heeft men een vaderland. Maar ik ben terug- 
gekomen, M. Hl van mijne reis, en van een koud en onhar- 
telijk wereldburgerschap: en liever dan ooit is mij het minder 
schoone vaderland, met al zijn ^gebreken , en worstelingen, 
en rampen. 



II. 



Het volgend opstel is in een geheel opgeruimd oogenblik 
geschreven, zoo als ik ze wel eens Jiad. De sprekende per- 
sonen zijn geïdealiseerd, en ik zelf ben niet vrijgekomen. Wat 
de prijsvraag betreft, waarover gehandeld wordt, ik weet in 
alle eerlijkheid niet wie ze opgegeven had : misschien ben ik 
het geweest, toen ik mede een vragende bui had. Is dit het 
geval geweest, dan heb ik mij aan een persifflage schuldig 
gemaakt. Doch er zou eene verdediging op zijn : welligi:. was 
ik toen reeds van meening, dat de meeste maatschappijen, 
als leerende, dat wil zeggen, onderwijzende ligchamen, eigen- 
lijk uitgediend hebben. Het zijn uitgebrande kraters, waarin 
Jan en alleman, jong en oud, zonder gevaar en op hun gemak 
kunnen zitten. Ik zou daarom evenwel niet wenschen, dat 
zij geslecht en met den grond gelijk gemaakt wierden : zij zijn 
physiek nuttig, en leeren klimmen. 



Wat zegt gij van die prijsvraag, vroeg ik aan Acilius, die 
aan mijn linkerzijde zat, aan den maaltijd te Amsterdam, nadat 
de algemeene vergadering der Maatschappij gehouden was. — 

3 



34 



Er is waarlijk geen mogelijkheid om een afzonderlijk gesprek 
te voeren, antwoordde hij: het gedruisch is te groot, en het 
gezelschap te talrijk voor een algemeen onderhond. — Dat 
verstonden de Ouden beter : (zoo viel hem Scaevola in de rede , 
die aan mijn regterzijde zat) zij dronken stout aan tafel, maar 
zij namen de eenheid van zitplaats en de eenheid van gesprek 
in acht, en wanneer men naar huis gewaggeld was, sliep men 
goed, maar men wist 's anderendaags den maaltijd te vertel- 
len. — Stil! zeide Acilius, hoort gij niet dat er een gezond- 
heid in verzen ingesteld wordt? die dingen vervangen thans 
de plaats der oude cnco^ja. — Het werd redelijk, maar niet 
geheel stil : want het sissende st. , dat de een den anderen 
toeriep, verdoofde een goed deel van 's dichters uitboezeming, 
en toen dit geschuifel ophield, werd hier het prozaïsch contrast 
van den notenkraker gehoord, (want het nageregt was reeds 
opgediend) , ginds vloog een tabakspijp aan diggelen , die onder 
het omwenden van het ligchaam des rookers naar den dichter, 
op den schouder van een buurman te huis kwam. Ik begreep 
dus naauwlijks welk een toast er ingesteld werd , en nog 
minder, hoe de dichter het aanlegde: want hij stelde de 
hemelsche gesternten allegorisch voor: en dewijl ik den aanhef 
en hier en daar een vers miste, speet het mij, geen deel te 
kunnen nemen in de goedkeuring, zelfs van die weinigen, op 
wier oordeel ik vertrouw, en die het stuk waarlijk schoon 
vonden: ik zweefde met mijne aandacht zoo los in den don- 
keren sterrenhemel, dat ik naar grond begon te verlangen. 
Handen en monden waren gereed om toe te juichen, en die 
belooning viel den dichter ten deel. Ieder geraas, dat zeer 
sterk is , wordt gewoonlijk door een oogenblik stilte vervangen : 
zegt Gröthe ergens: en daarom moet het wel waar wezen: zoo 
was het ook nu, en ik nam die verpoozing te baat. — Wat 
zegt gij dan toch van die vraag, Acilius! — want ik stel ver- 



35 



trouwen in zijn oordeelvellingen , en ik verlangde te weten wat 
hij dacht van sommige der voorgestelde vragen, die in grooten 
getale door de Afdeelingen der Maatschappij zamengebragt 
waren, terwijl iedere Afdeeiing overwogen, gekozen, veranderd 
en gepolijst had, en geen lid eene vraag te berde had durven 
te brengen , die niet in zijn studeervertrek met inspanning over- 
dacht en met zorg opgesteld was. — • Was liet niet van belang, 
zeide ik, dat men vroeg: of de theorie tan liet Chinesche schrift 
bruikbaar zou zijn voor onze westersche talen, en of men hier- 
van eenige voordeelen zou hmnen vericachten voor de meer 
algemeene verbreidinq van tcetensckappelijke kemiis? — Eenige 
Chinaas-appelen zouden bruikbaar wezen , antwoordde Acilius •• 
ik mis ze ongaarne op dezen rijken disch ; maar hoe meer men 
heeft, hoe meer men vraagt. — Ik werd bijna ontstemd, omdat 
hij dit gesprek scheen te ontduiken: want ik had niet bemerkt, 
dat de Heer Quaestor, die aan het buurten was, achter op 
mijn stoel leunde. — Ik meen te hooren, zei Quaestor, dat 
gij zamen bezig zijt over de vraag, die ik in mijne Afdeeiing 
voorgesteld heb , maar die ongelukkig dezen morgen niet geko- 
zen is. — Waarom ongelukkig? vroeg Acilius. — Wel, was 
het antwoord, ik heb juist geen al te groot zwak voor mijne 
eigen opstellen, maar het is toch een stil genoegen, wanneer 
men aanleiding geeft tot een goed geschrift, en de behandeling 
van een moeijelijk onderwerp uitlokt. — Ja wel , het was een 
chinesche lokvink , hervatte Acilius i kent gij Chineesch ? — 
Neen, maar er zijn meer anderen in het zelfde geval, en ik 
vermoed zelfs, dat men bezwaarlijk hier te lande iemand vin- 
den zal, die het verstaat. — Dan moet de vraag door een 
Chinees, of door Abel-Eemusat beantwoord worden •). — Ik 



l ) Sedert Acilius dit gesproken heeft , bezitten wij een kenner van net 
Chineesch, een man van buitengewone talenten, en te weinig bekend: 
en Abel-Remusat is dood. 

3* 



36 



weet niet, zeide hierop Quaestor, of onze vragen tot Parijs en 
Peking doordringen; maar zoo gij n de mijne herinnert, dan 
weet gij ook, dat ik slechts naar de theorie van het Chinesche 
schrift vraag. — Daar hebben wij het weer: (zoo viel Scaevola 
hem in de rede, terwijl hij met het bolle der regterhand in 
de palm der linker sloeg: want deze beweging drukt bij hem 
een sterke gemoedsaandoening uit:) daar hebben wij het weer: 
ondervinding en geschiedenis worden niet meer geraadpleegd, 
maar men steunt op holle theoriën, die de wereld regeren, en 
oorzaak zijn, dat men helaas van zijn liberale beginselen terug 
moet komen , en de regeringen zegenen , die weten wat praktijk 
is: terwijl de edele Metternich .... — Welnu! zeide ik, de 
edele Metternich, en de lekkere Johannisberger , en de gevaar- 
lijke cholera .... Scaevola wist niet of hij lagchen zou, of 
boos worden: hij deed het eerste: want hij is goed van hart; 
maar Acilius vergat intusschen het begonnen gesprek niet, en 
vroeg aan Quaestor: maar kent gij dan de theorie van het 
Chinesche schrift? — Die is ook zoo moeijelijk niet, antwoordde 
deze: de Chinesen schrijven geen klanken, maar zaken, of, 
met andere woorden , zij schilderen hunne gedachten. — 
Weet gij ook, hoe zij dat doen, vroeg Acilius wederom. — 
Gij schertst, Acilius, was het antwoord: want wie onzer heeft 
geen Chineesch schrift gezien? het heeft iets bevalligs voor het 
oog, door symmetrie en kracht van trekken. — Dat is vol- 
komen waar, riep Scaevola; in Europa gaat de kalligraphie 
deerlijk achteruit, en zelden ontmoet men schrift van een 
geleerde, dat gemakkelijk leest: de Maatschappij diende een 
prijsvraag uit te schrijven: welke middelen zijn er uit te vin- 
den, om ieder man van beschaving te dwingen, dat hij leesbaar 
schrijve? — Over die liberale vraag kunnen wij een volgend 
jaar raadplegen, zeide ik; maar geleerden schrijven zelden 
goed, en hoe meer men krabbelt en smeert en drukken laat, 



37 



des te beter gewennen de letterzetters aan het slechte schrift. — ■ 
Het is hier verschrikkelijk warm, zei Quaestor; ik ga bniten 
een luchtje scheppen. — Nog even, zeide Acilius, en hield 
hem bij een pand van zijn rok : gij bedoelt toch zeker iets 
meer, dan die symmetrie en kracht van trekken, en gelooft 
toch niet, dat hierin de theorie van het Chinesche schrift be- 
staat? — Ik heb het n reeds gezegd, antwoordde Quaestor; 
zij schilderen hunne taal, en dit is zulk eene eenvoudige ma- 
nier, zoo door de natuur aangewezen, en zoo onafhankelijk 
van buiging en voeging en klank van woorden, dat zij ver- 
dient algemeen te worden. — Ik begin nu te begrijpen, zeide 
Acilius, dat uw vraag bij de IV de klasse van het Instituut 
te huis hoort , en het best door Humbert of Moritz beantwoord 
zal worden. Maar het bevreemdt mij , dat de Chinesche boeken 
zoo onverstaanbaar voor ons zijn, en, hoewel zij de zaken 
schilderen, zoo als gij zegt, ik echter geene enkele figuur 
herken. Welligt komt dat hier van daan , dat in China alle 
dingen er geheel anders uitzien dan bij ons. Maar hoe dit 
ook zij , (want ik ken China in het geheel niet) uw vraag bevat 
velerlei nut: want zij moet de lithographie doen bloei] en, en 
de graveerkunst ook, over wier verachtering wij zoo bekom- 
merd zijn, dat er gisteren avond, in de Bestuurders-Vergade- 
ring, twee vragen te gelijk over voorgesteld werden: eindelijk 
ook de schilderkunst zelve. Want zij, die eeuwig schrijven, 
zullen lithographieren ; boeken van geleerdheid en fijn oordeel, 
die zoo spoedig niet zamengesteld worden, doch wier maker 
een man van smaak is , wiens verstand moeijelijk voldaan kan 
worden door iets, dat het zintuig zijner oogen beleedigt, zulke 
boeken zullen het graveerijzer bezig houden: boeken van ver- 
tooning, eindelijk, waarvan men zou kunnen zeggen, dat zij 
representeren, voornamelijk die, waarvoor de maker, zoo als 
van zelfs spreekt , onderscheidingen ontvangt , die hem in 



38 



voordeel en eer van het overige gemeen onderscheiden, zulke 
moeten met penseel en olieverw gewerkt zijn. Een bibliothekaris 
zal, in het vervolg, niet meer van folio en quarto en octavo 
spreken, maar van steen werk, koperwerk, doekwerk. Gij hebt 
zelf, geloof ik, nog niet berekend, mijn lieve Quaestor, hoe 
ver uwe vraag zich uitstrekt: de geheele klasse van letter- 
zettende en boekdrukkende menschen zal tot de beeldende 
kunsten opklimmen; boekverkoopers worden kunstkoopers : uwe 
vraag zal een revolutie in de standen en rangen te weeg 
brengen. — Op het hooren van het woord revolutie draaide 
Scaevola zich geweldig om, en was gereed om een uitval te 
doen; maar Quaestor voorkwam hem, en antwoordde aan 
Acilius ; dat is een vreemde blik in de toekomst ! doch gij 
toont, op zijn minst, dat gij mijn vraag niet begrijpt. De 
Chinesen teekenen de dingen niet, zoo als zij zijn. — Zij 
teekenen ze dus, zoo als zij niet zijn? vroeg ik. — Laat 
mij uitspreken, zei Quaestor: wanneer zij het woord boom 
willen schrijven, dan teekenen zij geen stam en takken en 
bladeren; want dit zou te lang ophouden; maar b. v. een 
loodlijnig streepje. Nu stel ik, dat zij een treurwilg schrij- 
ven: dan komt' er een dakje op dat streepje, van neerhan- 
gende streepjes aan weêrzijde : willen zij van een populier 
spreken, dan zullen die zij streepjes, weerzij ds, in eene om- 
gekeerde rigting, naar boven gaan, en zoo voorts; doch het 
verstaat zich van zelf, dat zulk een gelijkenis niet altijd 
kan bewaard worden: want hoe zouden de Chinesen anders 
zich redden, wanneer zij afgetrokken denkbeelden wilden 
uitdrukken? — Gij voorkomt mijn zwarigheid, zeide Acilius. 
ga voort! — Wanneer men, b. v. deugd denkt, is niets 
eenvoudiger, dan een cirkeltje te schrijven (ik heb wel in 
het Chineesch niet veel cirkels ontdekt; maar ik spreek nu 
van de theorie en van de toepassing op de westersche 



39 



ialen): volmaakte deugd zou men kunnen voorstellen door 
een cirkeltje met een stip er in, voor middeipnut. — Dat 
begrijp ik zeer goed, nam ik de vrijheid op te merken: 
het is als of men zeide „daar ligt het centrum: steek er 
uw passertje gerust in, en beproef maar, of het cirkeltje 
niet zuiver is." — Dit had ik er niet eens bij gedacht, zei 
Quaestor; doch gij hebt gelijk, en gij ziet tevens, hoe re- 
delijk zulk een theorie kan wezen , en welk een helder 
denkbeeld en afgeronden volzin deze eenvoudige figuur kan 
voorstellen. — Ik begin langzamerhand het gewigt van uwe 
diep voordachte vraag te gevoelen, zeide Acilius, en wat gij 
onder de theorie van het Chinesche schrift verstaat, is mij 
nu bijna helder. — Dat is mij aangenaam, antwoordde 
Quaestor; er is echter zoo veel niet bij verloren, wanneer 
zij een volgend jaar eerst uitgeschreven wordt: de weten- 
schappen gaan wel wat al te langzaam, maar toch zeker, 
vooruit: doch ik vrees dat mijne openstaande zitplaats door 
een anderen ingenomen zal worden, wanneer ik zoo lang 
rondwandel. — Geen nood! zeide ik, wij zullen er u iure 
postliminii op terugbrengen. — Met dat ius staat het tegen- 
woordig anders zoo goed niet, riep Scaevola; bijna even slecht 
als met het ius prhnae noctis, nu alle denkbeelden van regt 
en eigendom door de holle liberale theorien verdrongen wor- 
den. — Ik sta er u borg voor, Scaevola! hernam ik, dat het 
zulk een vaart niet loopen zal in dit gezelschap , en ik beroep 
mij op den indruk en op de goedkeuring der toehoorders, 
toen de Voorzitter heden ochtend de Vergadering met zijn 
schoone aanspraak verwelkomde. — Onder dit zijdelingsch 
gesprek had Acilius aan Quaestor een snuifje aangeboden, 
die zelden hiervan gebruik maakt, en nu ook sterk stond te 
niezen, zeggende dat dit kruid een enkelen keer de levens- 
geesten opwekt, en aan een laat middagmaal de slaperigheid 



40 



weert. — Ieder volk heeft zijn gewoonten , zeide ik , en zijne 
aanwensels: de Chinesen, b. v. zijn verzot op slaapgoed. — 
Recte mones, riep Acilius uit: neen, mijn lieve Quaestor! ik 
laat u niet los, eer gij mij nog een paar inlichtingen gege- 
ven hebt. Gij vraagt, of de theorie van het Chinesche 
schrift bruikbaar zou zijn voor de westersche talen ; wat 
bedoelt gij met westersche talen? — Wel! niets is een- 
voudiger dan mijn bedoeling: ik bedoel al de talen, die men 
niet onder de oostersche begrijpt, of liever, al de talen, die 
in Europa gesproken worden. — Dit begrijp ik zeer goed, 
zeide Acilius; misschien zondert gij evenwel het Turksch uit, 
voor zoo verre het in Europa gesproken wordt. — Natuur- 
lijk, antwoordde Quaestor; maar die uitzondering zal ééns 
ophouden, wanneer de Turken uit Europa verjaagd zijn. — 
Zoo spoedig niet! riep Scaevola uit: de Grieken zullen ééns 
begrijpen, dat zij nooit gelukkiger geweest zijn, dan onder 
de Turken, toen zij nog niet gezengd waren door dien ver- 
vloekten revolutiegloed , door holle theorien aangeblazen. — 
Maar, zeide Acilius tot Quaestor, ik begrijp niet, waarom 
gij, in dit vraagstuk, de westersche talen van de oostersche 
onderscheidt. Houdt gij het reeds voor uitgemaakt, dat de 
theorie van het Chinesche schrift voor de oostersche talen 
bruikbaar is? — Neen, antwoordde Quaestor twijfelend; ik 
heb eigenlijk hierover niet nagedacht; maar (ging hij met 
meer vertrouwen voort) het is beter aan de vraag geen al te 
grooten omvang te geven, en over de oostersche talen kan 
ik niet oordeelen: ik versta er geen eene. — Dit geeft een 
bewijs van uw verstand en voorzigtigheid , zeide Acilius, en 
toen gij gevraagd hebt naar de bruikbaarheid voor onze wes- 
te?°sche talen, hebt gij zeker die Europesche talen alleen be- 
doeld, waarmede gij bekend zijt; of kent gij ze allen? — 
Zeker niet, antwoordde Quaestor, — Maar, mijn lieve Quaes- 



41 



tor, vroeg Acilhis hem alwederom, hoe zal de beantwoorder 
weten, welke talen gij kent en bedoelt: — Quaestor over- 
woog deze vraag een oogenblik, en antwoordde toen: nu, 
men zon dnidelijkheidshalve eene verandering in de vraag 
kunnen maken, en, in plaats van voor onze mesterscke talen, 
schrijven: voor de meesibekende westersche talen. — Gij weet 
te geven en te nemen, zeide Acilius, en wanneer men met n 
een zaak behandelt, vordert men: maar zeg mij, zonden de 
volkeren, wier talen gij niet kent, n niet onregt -vaardig vin- 
den, en van eigenbaat beschuldigen, wanneer gij hen van het 
onberekenbare nut uwer vraag verstoken liet? Ik vrees dat 
gij , zoo doende . dat nut veel enger beperken zult , dan uwe 
eigene bedoeling is: want uw vraag schijnt slechts wetenschap- 
pelijk te zijn , maar zij is inderdaad zuiver philantrophisch : 
gij wilt aan anderen mededeelen wat wij bezitten, en gij zijt 
hierin echt liberaal (op dit punt verzocht ik Scaevola, dat hij 
ons eens inschenken zou). Maar zeg mij nog iets : waarom 
spreekt uw vraag van talen? — Ik begrijp u niet, antwoordde 
Quaestor : neem het denkbeeld eener taal uit mijne vraag weg , 
en er zal niets overig blijven: zonder taal of spraak (want 
taal staat tot spraak, als species tot genus) is geen niededee- 
ling van gedachten mogelijk. Ik heb over dit punt eens een 
vraag medegedeeld: Is denken en mededeelen van gedachten 
zonder taal mogelijk? zoo ja, Jioe zou dat moeten gesc/nedeu? 
zoo neen. .... — Ik herinner mij die vraag, antwoordde Aci- 
lius : zij was duidelijk gesteld , en het zoo ja en zoo neen , dat 
eigenlijk in geene vraag moest ontbreken, gaf een geleidelijk 
middel ter beantwoording. — ■ Het bevreemdt mij, riep Scae- 
vola, dat die vraag toen niet uitgeschreven is. Iemand, die 
maar eenigzins gewend was prijsvragen te beantwoorden, 
zou deze zeer gemakkelijk behandeld hebben. Men vindt 
daaromtrent reeds denkbeelden in de overzettino' van Plato 



43 



door Schleierniacher , en bij meer oude schrijvers, wier plaat- 
sen men aangehaald ziet door een menigte Dnitschers, die 
dat onderwerp geheel of van ter zijde behandeld hebben. 
Door het zamenstellen en vergelijken van alle die verschil- 
lende schrijvers, ziet men ligt, wat de algemeene denkwijze 
over zulk een onderwerp is: die denkwijze had men kunnen 
mededeelen, en dewijl dit veel verdienstelijke moeite zou 
gekost hebben, zou men ze als zijn eigen meening hebben 
mogen voordragen, in den vorm van Inleiding, met opvol- 
gende hoofdstukken en paragrafen: terwijl men den stijl had 
kunnen verlevendigen door aangehaalde stukken, uit eigen 
ad versaria geput. — Ik kon mij nu niet langer inhouden, 
maar riep uit : dat is persiffl age , Scaevola ! of meent gij , dat 
men een Maatschappij met zulke fabrikaten paaijen kan; en 
een gouden medaille weghalen ? en gelooft gij , dat ooit iemand 
zich tot beoordeelaar van een ingekomen antwoord zou laten 
benoemen, die over het onderwerp niet reeds eene meening 

had, uit eigen studie voortgesproten, en — Ik ging er 

nog meer van zeggen (want ik werd warm en bemerkte in 
mijn onnoozelheid niet, dat Scaevola mij met eene ironie 
beet had) , maar ik werd gestuit , en liet mij gaarne stuiten , 
door een gedicht van Mercator, dat hij zelf opzeide. Het 
was een oogenblik van waar genot: want hij had een onder- 
werp, dat hij meester is, en wanneer hij zulke behandelt, is 
hij dichter: het was de bekommering van een vader over 
zijnen zoon : en die zoon was aan het vaderland gegeven , en 
waagde er zijn leven voor, en die vader was Mercator zelf, 
die zijn bekommering en zijn gelatenheid liet spreken in 
poëzij van het hart. — Toen hij opgehouden had , en de 
druischende toejuiching van het geheele gezelschap overgegaan 
was in een gefluister, waarin ieder man aan zijn naaste te 
kennen gaf, dat hij dit gedicht bewonderde, de eene uit 



43 



gevoel en kennis, de andere uit gewoonte, en een derde, 
om dat iemand, die zegt dat hij bewondert, gevoel en ken- 
nis schijnt te hebben, — toen zeide Acilius, die taai is, en 
niet ligt een gesprek loslaat: Quaestorlief! zou dit na te doen 
zijn, zonder taal? zoo ja . . . . — Gij schertst, naar uwe oude 
gewoonte, viel Quaestor hem in de rede: uit de vraag, 
waarvan ik zoo even sprak, bleek reeds, dat ik het voor 
onmogelijk houd. — Maar gelooft gij, vroeg Acilius, dat al 
die beweging der taal, al die kracht van het gevoel, al die 
speling eener bevallige woordplaatsing, al dat lenige der 
overgangen, al die zoete klanken, met het gemoed in har- 
monie, — gelooft gij, dat het Chinesche schrift dat alles 
kan uitdrukken? — Hierover heb ik niet nagedacht, ant- 
woordde Quaestor, en ik moet zelf bekennen, dat een paar 
Chinesche romans, die in het Fransch vertaald zijn, er schraal 
en arm uitzien, en dat men niet weten kan, hoeveel sieraad 
er nog voor rekening van den vertaler komt; maar zooveel 
is zeker, dat de Chinesen denken en spreken, en hunne 
gedachten door hun schrift meêdeelen, en dat dit schrift 
onafhankelijk is van den klank en het getal der woorden, 
die in eene gedachte opgesloten liggen: dus kan het voor 
alle talen bruikbaar wezen: en deze vraag heb ik gewenscht 
behandeld te zien. Maar ik geloof, dat ginds zich iemand 
gereed maakt om een lang gedicht op te zeggen: hij haalt 
een folio-pak uit den boezem : wij dienen te luisteren en ik 
ga naar mijne plaats. — Wees niet bekommerd, zeide Aci- 
lius: die donderbui drijft misschien over, en zoo het geen 
Chineesch gedicht is, heb ik er nu geen ooren voor. Ik 
moet nog even mijn vroegere vraag herhalen, waarom gij in 
de uwe van talen spreekt. — Wat raakt het? zei Quaestor 
eenigzins gemelijk , de vraag is immers toch niet gekozen : en 
zoo zij ooit weer ter baan mogt komen, wel nu! help mij 



dan maar onthouden, dat wij schrijven: zou de tJieorie van 
het CJiinesche schrift bruikbaar zijn voor het Westen? — 
Zóó schijnt zij gelukkig gesteld, zeide Acilins, en de vraag 
wordt kernachtig. Ik heb dezen avond geleerd: ik hen nu 
uwe bedoeling , en ik weet wat gij bedoelt. Zie ! hennen en 
weten kunnen niet altijd, het eene in plaats van het andere, 
gebruikt worden, en toch beduiden zij het zelfde: ik ken 
uwe vraag, en ik weet wat gij vraagt. Hoe zou een Chi- 
nees wel schrijven, om deze verscheidenheid uit te drukken? — 
Voor zulk eene diepe redenering, zei Quaestor, is mijn hoofd 
aan een maaltijd niet geschikt. — Neen maar, hernam Acili- 
us, toen gij uwe vraag stelde, hebt gij het wel geweten, en 
gij kende het onderscheid : want gij spreekt van de uitbreiding 
der wetenschappelijke kennis. — Dat is weer eene van die 
grammatische spitsvindigheden , riep Scaevola uit, die in de 
behandeling van oude en latere schrijvers zoo veel kwaads 
gesticht hebben ! men ziet daarbij de kern der zaken over het 
hoofd, en klemt zich vast aan woorden: en wat zijn woorden 
anders dan ellendige werktuigjes, die men noodig heeft, om 
zijn zaken mede te deelen , maar die niet eens altijd toereikend 
zijn, om het gedachte uit te drukken? Croesus kende zijne 
schatten niet, of, Croesus wist niet hoe rijk hij was: wat 
raakt het mij, hoe Herodotus dat te boek geschreven heeft? 
ik ken het factum , en dat begeerde ik te weten of te kennen , 
en daarmee is het uit ! Men leest in Cicero : Quousque tandem 
abutere, Catilina? Indien de handschriften hier in de plaatsing 
der woorden verschillen , wat gaat het mij aan , of Cicero aldus 
geschreven heeft, of, Catilina/ quousque abutere tandem? den 
vocativus voorop, en met de deur in het huis. Het doet er 
niets toe: men weet dat Catilina vinnig aangesproken wordt, 
en dat is genoeg. Dat eeuwige uitpluizen en beproeven en 
twijfelen heeft zijn grond in liberalismus en ongeloof, die de 



45 



wetenschappelijke kennis, of de kennelijke wetenschap, of hoe 
gij het noemen wilt , ondermijnen. — Scaevola ! Scaevola ! zeide 
ik hierop, ik heb u tot nu toe in stilte gehouden voor den 
schrijver van een mooi boekje over Volksgeest en Burgerzin 
(meen ik), dat waarlijk niet uit de extreme gauche gekomen 
is, en waarin zoo goed getoond wordt, dat verwarring van 
begrippen uit verwarring van benamingen spruit: het ding is 
met zoo veel talent geschreven: de woorden zijn er zoo goed 
in gekozen en geplaatst ! — Hier zweeg Scaevola , behalve dat 
hij betuigde de sehrijver niet te zijn : want hij is van een 
beproefde eerlijkheid. Intusschen stond Quaestor ook een 
oogenblik, als of hij over iets nadacht, totdat Acilius zeide: 
ik geloof, Quaestor! dat ik raden kan, wat gij overpeinst. — 
Onmogelijk, zei Quaestor: ik geef het aan u, alle drie, om 
het te beproeven: en zoo gij het raadt, beloof ik een zeld- 
zaamheid : dan zal ik een toast instellen , die niet van buiten 
geleerd is ; doch zoo ik het win , zult gij ieder iets toepas- 
selijks op de tegenwoordige tijden zeggen. — Ik neem het 
aan , zeide Acilius , voor mij , en voor de andere Heeren , 
mits dat uw toast geen echte toast zij, maar een ding, zoo 
als men ze tegenwoordig maakt, een kleine redevoering. Be- 
gin gij maar eerst te raden , Scaevola ! — Dat is een laf 
spel, antwoordde Scaevola mompelend, en gij matigt u veel 
aan, en beschikt over mijn mond en mijn hoofd, als of zij 
u toebehoorden. Het is ons immers onverschillig, wat Quae- 
stor gedacht heeft: de gedachten zijn vrij. — Neen, Scae- 
vola! voerde ik hem te gemoet, dat gaat zoo niet: in de 
maatschappij moet gij iets van uwe vrijheid opofferen, en 
geen liberale brekespel worden. — De goedhartigheid van 
Scaevola had de overhand, en hij begon, eenigszins gromme- 
lend: „Ik geloof, dat Quaestor gedacht heeft, dat wij hier 
tegen de regelen van wellevendheid en orde handelen. Wij 



46 



maken een convivium in convivio: het is een uitvloeisel van 
de hedendaagsche begrippen, die de banden der maatschappij 
losmaken: wij onttrekken ons aan het gebied van den Voor- 
zitter, en laten ons door de demagogische woelingen van 
Acilius wegsiepen, terwijl die holle theoriën" ... — Mijn 
lieve Scaevola! zeide ik, hem tegenhoudende, ik weet het 
beter. Quaestor poogde in uw hoofd te kijken: hij zag er 
een schat van kunde en belezenheid, en een overvloed van 
begrippen over Godsdienst , Staatkunde , Wetenschappen en 
Letteren, alle gedurende een reeks van jaren beproefd, en 
afgemeten naar een brave en deugdzame , maar onbekrompen 
denkwijze; doch hij zag nog meer in uw hoofd: hij zag dat 
alles er in rep en roer is, nu gij soms van die begrippen 
voor den dag moet halen, en een geheel anderen maatstaf 
aanlegt : nu is het eene begrip te groot , het andere te klein : 
hier moet een stuk af, daar een stukje aangevoegd : en Quae- 
stor meende dus in uw hoofd dezelfde beweging en verlegen- 
heid te bespeuren, als wij bij onze huismoeders zagen, toen 
lengte en gewigt op een nieuwe wijs moesten gemeten, en 
het geld anders berekend worden. — Gij zijt er zeker niet, 
zeï nu Acilius , aan wien de beurt kwam : want Quaestor 
kan, in dat oogenblik, zooveel niet gedacht hebben. Zie 
hier, wat ik gis: Gij weet, dat het bij Quaestor een inge- 
schapen wensch is, dat het geluk der verlichting en bescha- 
ving aan alle menschen medegedeeld worde: daarom overlegde 
hij deze prijsvraag voor het volgende jaar: Dewijl de alge- 
meene beschaving voor een deel te danken is aan het onder- 
linge verkeer , en daartoe het spoedig afleggen van groote af- 
standen noodig is: en dewijl de tot nu toe uitgevondene 
middelen van vervoer , zelfs de stoomvaart en de ijzeren wegen, 
nog onvoldoende bevonden worden, zoo vraagt de Maatschappij, 
of de theorie van den gang der schildpadden bruikbaar zou 



47 



zijn, en of mm daarvan eenige voordeden zou hunnen ver- 
wachten voor de meer algemeen e verhreiding van wetenschappe- 
lijke kennis. — Wat de twee andere Heeren gegist hebben, 
riep Quaestor , kan niet het gezonde verstand eenigzins gerijmd 
worden ; maar gij , Acilins ! schijnt mij van eene openbare dwaas- 
heid te besehiüdigen. — Hierover nader, antwoordde Acilins ; de 
vraag is nn . of wij het geraden hebben. — Alle drie mis , zei Quae- 
stor. — Wat was het dan, riep Saaevola ongeduldig nit? — 
De gedachten zijn vrij, antwoordde hem Quaestor; ik zal 
het evenwel naderhand mededeelen: een geheim zal het niet 
blijven; maar gij moet mij gelooven, en, dewijl gij de wed- 
dingschap verloren hebt, nwe beloften honden. — Scaevola 
begon: /,Mijne Heeren! dewijl de Staten-Generaal zich, in 
het nn verloopen jaar, door de lessen der geschiedenis en 

der ondervinding hebben laten leiden, en aan geen holle " — 

Een oogenblik, zeide ik, hem in de rede vallende: ik twijfel 
niet , mijn lieve Scaevola ! of gij gaat ons iets welsprekends 
met warmte voordragen; maar gij hebt te veel talent, om te 
herhalen wat iedereen zegt. Wie gevoelt tegenwoordig niet 
diep, hoeveel het waard is, tot onze natie te behooren? maar 
hoe dieper dat gevoel ligt, des te meer moet het besloten 
blijven, en niet telkens, bij gebrek aan wierook van buiten, 
zich lncht geven in eigen lof en bewondering. Bij de Onden, 
die gij zoo hoogschat, mag het gewoonte geweest zijn, dat 
zij zich bakerden in den gloed hnnner eigen grootheid; maar 
ik kan het, bij voorbeeld, aan Promethens niet vergeven, 
dat hij bij Aeschylns al de deugden opsomt, die hij bezit, 
en al de weldaden, die hij aan het menschelijk geslacht be- 
wezen heeft, ofschoon hij aan een rots gekluisterd lag, en 
een arend dagelijks zijn lever opvrat; doch zoover is het met 
ons nog niet gekomen. — Met moeite had Scaevola zich tot 
hiertoe bedwongen, maar hij berstte nu ook los. Wat ver- 



48 



telt gij mij van Prometheus en van zijn weldaden? (riep hij 
in een schorren tenor, terwijl hij de kool uit zijn pijp ver- 
loor, en een gat in het tafellaken brandde). Zij hebben de 
menschen in een poel van jammeren gestort, en hen geleerd, 
de rede hooger te achten dan het bevel van Jupiter. Ziet 
gij dan niet dat, zelfs naar uwe laffe letterlijke uitlegging 
van die fabel, de oudheid den spot dreef met die hoogge- 
roemde verlichting en letterwijsheid? Maar ik zal u dieper 
inleiden in den zin van dat verhaal. In het tijdvak der ge- 
schiedenis, dat veel hooger ligt dan Homerus en zijne eeuw, 
en waarvan wij niets weten, had men reeds den geheelen 
kring van alleenheersching, getemperde eenhoofdige regering, 
volksregering met hare verlichting en holle theorien en wan- 
orde en ondergang afgeloopen, en men was weer teruggekomen 
op het eerste punt, stevige alleenheersching: het was weer de 
triomf van het sïq xoipüvoq eqa. Prometheus is het beeld van 
een liberaal in die vroege dagen : in de lever schortte het hem : 
want daarin rekenden de Ouden dat de zitplaats was van veel 
ondeugende hartstogten, vooral van eigenwaan en opgeblazen- 
heid. Hoe meer de lever zwelt, zeiden zij, des te brooddron- 
kener wordt men; hoe meer zij slinkt, des te meer overwigt 
krijgen het gezonde verstand en de ondergeschiktheid aan orde 
en wet. Hercules, zegt de fabel, doorschoot den roofvogel 
met een pijl: dit beduidt niets anders, dan een bekwaam 
heelmeester, die den lijdenden Prometheus van zijn leveront- 
steking genas, met insnijdingen, bloedzuigers en aderlatingen. 
Zoo begreep het de voórhomerische oudheid; doch haar wijs- 
heid is voor de volgende geslachten verloren gegaan: en ont- 
houdt het , Mijne Heeren ! de regeringen mogen dan eens 
door ontijdige strengheid, en dan weder door laakbare flaauw- 
liartigheid, den wagen in het spoor pogen te houden, wij 
gaan toch vroeg of laat allen op hol, indien niet bijtijds alle 



o 



liberale dagbladschrijvers en alle heetleverige volksvertegen- 
woordigers van regeringswege door diepe insnijdingen en 
aderlatingen genezen worden. — Na dezen hevigen uitval 
stond Scaevola op , smeet een glas wijn omver , en brak door 
een groep staande gasten heen: want het werd woelig in de 
zaal , omdat de zittust geweken was ; het regende berijmde en 
ongerijmde toasten , en menigeen maakte zich gereed om naar 
huis te keeren. Ik liep Scaevola achterna, om hem terug te 
brengen; want ik houd veel van hem, en zie hem niet 
gaarne boos; maar het was te vergeefs: reeds had hij den 
hoed van een anderen gast opgezet , zijn eigen o verrok ver- 
geten, en was de deur uitgestommeld. — Het spel is gebro- 
ken , zeide ik terugkomende : het spijt mij : want Scaevola , 
die zoo kwaad niet gesproken heeft, had mij opweg gebragt, 
om ook iets 'uit de oude fabel te ontleenen: dan zou ik 
Pandora genomen hebben met haar doos, en uit die doos 
zou ik allerlei omwentelingskwalen hebben laten vliegen, en 
onder op den bodem zou de hoop op een betere orde van 
zaken gelegen hebben: en juist wanneer deze zich gereed 
maakte om ook te vliegen, zou ik de doos gesloten heb- 
ben. — Scaevola heeft veel voor zijn rekening, zei hierop 
Acilius : want ons gesprek begon naar een oud symposium te 
gelijken, en wanneer de beurt aan mij was gekomen, zou 
ik, om de familie voltallig te maken, iets over Epimetheus 
gezegd hebben. — Het zou evenwel moeijelijk geweest zijn, 
zei Quaestor, uit zijn geschiedenis iets toepasselijks te ha- 
len! — Zoo moeijelijk niet, antwoordde Acilius : want Epi- 
metheus handelde eerst, en dan dacht hij na! Maar, Quae- 
stor! heeft uw prijsvraag u niet veel moeite en overpeinzing 
gekost? — ■ Gij hebt mij hier zdó lang aan de praat gehou- 
den, antwoordde Quaestor, dat ik omstreeks mijn zitplaats 
het gezelschap verloopen zie : ik wil dus hier nog wel een 

4 



50 



oogenblik komen aanzitten : want Scaevola heeft ruimte voor 
mij gemaakt; maar over die prijsvraag, bid ik u, nu niets 
meer ! dat is afgehandeld , en het gesprek zou droomcrig wor- 
den. — Quaestor is een geheel ander mensch, dan ik ben, 
zei nu Acilius , zioh tot mij keerende : indien mij iets zoo 
ongewoons en gelukkigs ingevallen was, dan zou ik niet 
alleen wenschen dat anderen er gedurig met mij over spraken , 
maar ik zou er telkens zelf over beginnen : want door over 
en weer praten maakt men zich de denkbeelden helder, en 
men gevoelt dikwijls dan eerst de waardij zijner eigene uit- 
vindingen: en, wat meer is, indien het mij gebeurd was, dat 
een geheele Maatschappij zich niet had kunnen plaatsen op de 
hoogte van mijn voorstel, dan zou ik mij verpligt rekenen 
het publiek op eene andere manier er bekend mede te maken. 
Want al wat nuttig en weldadig is, kan nooit te spoedig in 
werking gebragt, of ten minste beproefd worden, of het uit- 
voerbaar is, dan wel eene theorie zonder praktijk of pium 
votum moet blijven. Bovendien is het geen zaak, dat men 
onnoodig tijd verlieze: want het geheele onderwijs zal op een 
anderen voet ingerigt moeten worden. — Alwederom (zoo 
brak Quaestor hier zijne rede af), alwederom bekijkt gij die 
zaak zoo zwaarmoedig. Ziet gij dan niet uit de wijs, waarop 
de vraag gesteld is, dat zij cum grano salis , zoo als men 
zegt, moet uitgelegd worden? Zou de theorie , vraag ik, en 
zou men hiervan eenige voordeelen: voorts moet gij letten op 
dat eenige voordeelen, en vooral op het slot: de meer alge- 
meene verbreiding. — Ik gevoel dit zeer goed, zeide ik tegen 
Acilius: het is even als of de Prins van Oranje, in zijne 
eerste dagorde, bij wijze van prijsvraag gezegd had: Wapen- 
broeders! zou de theorie van het kanonvuur bruikbaar zijn op 
onzen togt, en zou men hiervan eenige voordeelen kunnen 
venvachten voor de meer algemeene verbreiding van schrik 



51 



onder de Belgen! — Juist zoo, zei Quaestor; met dit onder- 
scheid echter, dat die vraag in ons leger bij acclamatie 
aangenomen , en die formule inderdaad niets anders geweest 
zou zijn, dan een omslagtig voorwaarts 1 Doch gij vat beide 
mijn vraag alwederoni verkeerd op. Ik zou veel liever van 
dit onderwerp afstappen; maar ik wensch toch ook niet dat 
men mij verkeerd versta. Al die verzachtende uitdrukkingen 
dienen om de menschen niet te onthutsen, maar de zaak 
eenigzins smakelijk te doen worden. Ik kon, zoo doende, 
mijn oogmerk zekerder bereiken , dan indien ik gevraagd had : 
Is liet Chinescke schrift niet volstrekt onontbeerlijk? De veran- 
dering van het onderwijs en de omkeering van zaken in de 
geleerdheid zijn schrikbeelden die Acilius zich schept, en die 
welligt veroorzaakt hebben, dat de vraag ook bij de overige 
leden gevallen is; maar had men dan zoo veel gezond ver- 
stand niet, om te begrijpen dat ik een proeve wenschte geno- 
men te zien door geleerden en mannen van het vak? — 
Het is zeker dom van de Maatschappij, zeide Acilius; maar 
dit zijn nog de vestigia runs, overblijfsels uit onze jeugd, 
toen men ons met een Chinees met lange knevels naar bed 
zou hebben kunnen jagen. Ik verbeeld mij , dat ik mij op 
het standpunt plaatsen kan, van waar gij uwe vraag gedaan 
hebt. Meer niet: want geenszins vermeet ik mij daarom, de 
vraag te kunnen beantwoorden: en ik zie ook inderdaad 
niet, waarom het noodig zou zijn, dat een prijs vrager zelf 
een antwoord kon geven. Men vraagt hetgeen men begeert 
te weten : dus , hetgeen men niet weet : en er is tusschen 
het vragen in het algemeen en het doen eener prijsvraag dit 
onderscheid alleen, dat men, in het laatste geval, zegt: fl ik 
weet het niet : weet gij het ? zoo gij het weet en het zegt , 
krijgt gij een prijs." Denkt gij er evenzoo over: vroeg hij 
mij. — Misschien, antwoordde ik hem, zou er nog dit bij 

4* 



52 



dienen te komen, dat de vrager overtuigd moet zijn dat 
zijn vraag beantwoord kan worden. Indien b. v. Quaestor 
gevraagd had : Is de maan met menseken bevolkt ? zoo ja , 
hoe zien zij er uit! zoo neen, hoe komt het dat zij er niet 
zijn? — dan zou het wezen, als of hij vroeg: „weet gij het ?" 
en als er geantwoord werd: „wij gelooven dat de vraag niet 
eens beantwoord kan worden," dat hij dan weder antwoor- 
den wilde: „dat geloof ik ook niet," en dan zouden het 
publiek en de Maatschappij weder op hunne beurt kunnen 
vragen: „scheert gij den gek met ons?" Maar plaats u, bid 
ik u, op het standpunt, waarvan gij spreekt: ik verlang te 
hooren wat gij van dat standpunt al ziet, en ik laat u 
gaarne het woord, om het ons in het breede te vertellen. 
Ik houd mij overtuigd, dat Quaestor het zelfde wenscht. — 
Toegestaan, zei Quaestor, uitgenomen het breede: want hoe- 
zeer de geest ook gesterkt is geworden , gedurende deze twee 
dagen, zijn zij toch vermoeijend geweest voor het ligchaam, 
en ik ontveins niet dat ik naar huis verlang. — Ik zal het 
kort maken, zei nu Acilius, en slechts uwe vraag in een 
aanspraak paraphraseren. Een aanspraak kan u niet hinde- 
ren: het is geheel in den geest eener redevoerende en aan- 
sprekende eeuw. Mij dunkt, gij spreekt aldus: 

„Mannen van geleerdheid, en gij, Heeren van het vak! 
die u niet alleen beijvert om wetenschap en kennis te bevor- 
deren, maar die boven alles de wetenschappelijke kennis ver- 
der uitgebreid wenscht te zien: het bekommert u buiten twij- 
fel, dat het u zoo veel moeite kost, uwe wetenschappelijke 
kennis aan elkander mede te deelen. Gij hebt daartoe uwe 
moedertaal, en misschien nog wel drie andere talen noodig, 
die gij vóór uw zestiende jaar onmogelijk magtig kunt zijn: 
en hoe veel kostelijke tijd is er dan niet reeds verloopen , 
dien gij aan het mededeelen en verbreiden van wetenschap- 



53 



pelijke kennis zoudt hebben kunnen besteden ! Er woont aan 
den oostelijken uithoek van Azië een groot volk, dat een 
hoog punt van wetenschappelijke kennis bereikt heeft, en in 
de kunst om die kennis uit te breiden alle andere volkeren 
overtreft. Men zegt, dat zij reeds sedert een paar duizend 
jaren op die hoogte staan; doch in dien tusschentijd heeft 
nog geen enkel volk aangenomen, wat zij zoo gemakkelijk 
en eenvoudig mededeelen. Het wordt tijd, M. H! dat wij 
de voertuigen onzer gedachten, waarmede wij ons zoolang 
beholpen hebbea, op zolder zetten. — Het volk, waarvan ik 
spreek , M. H ! heeft dit voorregt boven alle westersche vol- 
ken, dat het in de eerste beginselen van zijne beschaving, 
het zij door toeval , of liever door een diep inzigt in de zaak , 
eenen weg ingeslagen heeft , die regtstreeks en in weinig tij ds 
eene hoogte doet bereiken , boven welke men niet stijgen kan. 
Een onwedersprekelijk bewijs hiervan is, M. H! dat zij se- 
dert vele eeuwen reeds geen vorderingen meer maken, terwijl 
bij ons daarentegen alle bestanddeelen en werktuigen der be- 
schaving gebrekkig zijn, en steeds voor verbetering vatbaar. 
Zoo is het , bij voorbeeld , met de mededeeling hunner gedach- 
ten en uitvindingen gelegen (indien men verwachten kan, dat 
bij hen nog vele uitvindingen mogelijk zijn, door de onbe- 
grijpelijke volkomenheid hunner verlichting). Hun schrift is 
het ideaal van alle schrift: het is de zuivere, juiste, ronde 
mededeeling eener gedachte, die u als het ware voorgetooverd 
en ingegoten wordt, zonder dat gij aan den klank van één 
enkel woord, of aan deszelfs gebruik en plaatsing denkt. In- 
dien het al (nu begin ik te spreken, wat een geleerde Duit- 
scher zegt), indien het al eenige moeite en tijd kost, om 
zich de 30 of 40 duizend Chinesche karakters in het hoofd 
te prenten , zoo is men daarentegen ontlast (let wel , M.H! 
man ut quit, zegt hij) van een nog veel grooter menigte woor- 



54 



den en van een versehrikkelijken bajert van buigingen, rege- 
len en uitzonderingen, die zich in andere talen aan ons op- 
dringen en ons jaren bezig houden. De natuur, M.H! (ik 
vat nu weder zelf het woord op) heeft ons beweegbare ge- 
laatstrekken geschonken , en lenige handen , en een buigbaar 
ligchaam, niet alleen opdat wij in onze behoeften zouden 
kunnen voorzien, maar ook, vooral, opdat de mensch tot 
zijnen evenmensch die taal der gebaren spreken zou, die zelfs 
de geoefendste redenaar van onzen tijd niet ongebruikt laat: 
zoo natuurlijk is zij , en zoo veel krachtiger dan iedere andere 
uitdrukking. Die spraak der ledematen, M. H! is bijna ver- 
loren, en men meent ze geheel door de taal der klanken te 
kunnen vergoeden. Men heeft ze verloren, doordien de be- 
schaving een zijweg ingeslagen is, door een schrift uit te 
vinden, dat die klanken teekent. Daarna is er een oneindig 
gefutsel en geknutsel van woorden ontstaan , terwijl hij , die 
op het papier spreekt, zich den tijd gunnen kan om zijn 
woorden te schikken en te verschikken, hier wat weg te 
nemen, daar wat bij te voegen. Sedert dien tijd eerst is 
opgekomen, wat men stijl en kunst van den redenaar , en 
dichtkunst noemt : kunsten , die ons streelen , maar ons 
steeds verder van het hooge doel der wetenschappelijke ken- 
nis, van de vulling des geheugens, doen afdwalen: even als 
het talent van den kok, die ons gehemelte kittelt door prik- 
kelende sausen en door de toebereiding van ééne en dezelfde 
spijs op verschillende manieren, maar die ons somtijds min- 
der verzadigd van tafel laat gaan, dan indien hij ons een- 
voudig toebereide graauwerwten en ossenvleesch voorgezet 
had. Ach, Mijne Heeren! indien ik het Chinesche schrift 
of, ten minste, de theorie daarvan verstond, ik zou mijne 
overtuiging in u overgieten; maar gelooft mij, bij al de 
spraakwendingen waarvoor eene westersche taal vatbaar is! 



het wordt eindelijk tijd, dat het menschdom. aflegge. wat 
kinderachtig is en den man niet past. Slaat nwe oogen op, 
en laat ze weiden over geheel Europa! Wordt gij niet wee- 
moedig, wanneer gij de geringe uitbreiding der wetenschap- 
pelijke kennis en haar moeijelijke mededeeling gewaar wordt? 
Is het niet rampzalig, dat over de geheele oppervlakte van 
dit werelddeel slechts duizend verschillende letterkundige en 
wetenschappelijke Tijdschriften verspreid worden? — Maar, 
M. H! wanneer ik u aanspoor om de theorie van dat won- 
derbare schrift op de westersche talen , of op de meest bekende wes- 
tersche talen, of op het westen, toe te passen, dan geschiedt dit 
slechts , om u door de grootheid dezer onderneming niet duizelig te 
maken. Om dit ongemak te mijden , moet ik wel een kleine opoffe- 
ring van het gezonde verstand doen : want van eene meer algemeene 
uitbreiding der wetenschappelijke kennis sprekende , denk ik er in 
stilte bij , dat zij daar het meest werken moet . waar die kennis 
het zwakste is : — en waar is zij zwakker, dan in Azië , (uitge- 
nomen China) en in Afrika, en in een groot gedeelte van 
Amerika, en in Australië, en in alle eilanden, die in den 
Oceaan verspreid liggen en door wilden bewoond worden? De 
wetenschappelijke kennis zal tot de bewoners dier landen nooit 
doordringen, zoo lang men het klankschrift daartoe bezigt, en 
ieder der beschavers hun zijne eigene taal wil opdringen. 
Dan eerst zal het gelukken, wanneer het westen een algemeen 
zaakschrift zal aangenomen hebben. Slechts 20 duizend karak- 
ters of figuren heeft een Chinees noodig te leeren, om uit te 
drukken alles wat zijn beschaving en letterkunde hem ingeven. 
Bekent nu (want men heeft deze rekening nog nooit gemaakt. 
en men moet eerlijk wezen): rekent nu, dat onze beschaving 
en letterkunde, hoe gebrekkig ook, misschien tot die der 
Chinesen staan, als 3 tot 1: dan krijgen wij voor ons zaak- 
schrift, plus minus, 90 duizend figuren. Een geoefend taal- 



56 



kenner, in Parijs, verzekert dat men het in de kennis van 
dat schrift binnen drie jaren vrij ver brengen kan: rekent er 
nog twee jaren bij, om die vaardigheid te verkrijgen, dat 
men , door middel van dat schrift , de wetenschappelijke kennis 
kan uitbreiden. Indien ik hier alwederom naar evenredigheid 
onzer beschaving en behoefte reken, dan zal ik voor het 
westersch zaakschrift krijgen de uitkomst van 3 maal 5, of 
vijftien jaren. Doch dit schijnt overdreven: en wanneer men 
de volkomen innerlijke kennis van het systema heeft, valt de 
uitbreiding en toepassing op zaken, die de Chinesen niet 
kennen, zeer ligt. Stellen wij dus 10 leerjaren voor een 
geoefend taaikenner, wiens leervermogens geheel ontwikkeld 
zijn. — Maar, M. H! rekent nu ook, aan de andere zijde, 
hoe veel spoediger, b. v. een Australiër het Chineesch-westersch 
zaakschrift zal kunnen aanleeren: en stemt mij dan toe, dat 
men geen grootere weldaad aan het menschelijke geslacht 
mededeelen kan. Nergens zullen wij dan broeders ontmoeten, 
of wij zullen elkander verstaan: geen volkstam zoo wild in de 
binnenlanden van Afrika en Amerika, of gij hebt hun slechts 
om penseel en Oost-Indische inkt te vragen, en zult hun de 
wetenschappelijke kennis, zonder voorbereiding, mededeelen. — 
O zalig vooruitzigt! .... — hier hield Acilius een oogen- 
blik op : want hij was bijna buiten adem. Zeg mij , hervatte 
hij kort daarop, waarde Quaestor, of ik niet geheel in den 
geest uwer prijsvraag ingedrongen ben. Begeert gij nu nog 
een peroratie? want er zweven mij nog veel denkbeelden door 
het hoofd, en een zeer ver verschiet opent zich voor mijn 
verbeelding. — Neen, antwoordde Quaestor, ik schenk u de 
rest en groet u beide. — Nog even ! riep hem Acilius achter 
na : wat hebt gij toch overdacht , dat wij niet raden konden ? — 
Van daag over een jaar, riep hij ons uit de verte toe, en 
verdween. — Willen wij óók niet naar bed gaan? vroeg Acilius mij. 



III. 



Wanneer men tot n spreekt over de welsprekendheid, G. T! 
en over de pligten van den spreker, en gij n herinnert dat, 
zoo dikwijls er over de welsprekendheid gesproken wordt, 
even dikwijls de spreker handelt over de pligten van den 
spreker, — rijst dan dat talent in nwe schatting niet al hoo- 
ger en hooger? — het talent, dat door zoo veel pligten ge- 
bonden is : dat zich zoo gaarne verdiept in de beschouwing 
van zijn eigen wezen en beloften: dat zoo opregt is en zoo 
eerlijk, en u niet onkundig wil laten zelfs van de minste 
schuld, die het aan u te betalen heeft. — Doch is daarbij 
uw geweten in rust, en herinnert gij u niet tevens, dat er 
eene vereffening van wederzij dsche rekening kan verwacht 
worden? Want de ziel kan aan de stoffe iets schuldig zijn, 
zonder dat de stoffe iets terugbetale, maar geen maatschappe- 
lijke betrekking is er, die niet wederkeerig is; en daar gij 
immers bezielde ligchamen zijt, kan het meer dan waarschijn- 
lijk wezen , dat de toehoorder ook eenige betrekking tot den 
spreker heeft, en iets aan hem schuldig is. 

Indien het pligt of gewoonte was dat het gehoor eene 
vraag van den redenaar beantwoordde, gij zoudt allen uitroe- 



58 



pen: „Ja! ons geweten zegt het ons, en wij gevoelen het. 
Daarom staan wij, of zitten wij, en hooren wij toe; doch 
hiermede is de schuld vereffend." — Vergeeft het mij , dat ik 
een antwoord mogelijk reken, dat zóó verkeerd is. Die kunst- 
greep zal ik meer dan ééns moeten aanwenden: want indien 
ik u een beter antwoord in den mond legde, dan zou ik 
nu reeds aan het eind van mijne rede zijn, en zelf zou ik 
het levensbeginsel vernietigen, waaruit zeer vele redenen en 
geschriften ontstaan. 

Er is een tijd geweest dat de toehoorders zulk eene lijde- 
lijke stoffe waren. In de oude dagen, toen de welsprekend- 
heid bloeide, kon de toehoorder zeggen: „ik sta: of, ik zit, 
en ik hoor toe ■ en meer wordt er niet van mij gevorderd." — 
Die levendige Grieken ? (zoo vraagt gij , met verwondering : 
want ik zal het woord voor u opvatten.) Die levendige 
Grieken? Die sterk gezenuwde Eomeinen?" — Twijfelt er 
niet aan , Toehoorders ! met dat bewustzijn waren zij tevre- 
den. — Maar hun ongeduld, hunne verplettering; hun drift; 
hun daverende toejuiching? — Yan den redenaar kwam 
dat alles; de spreker hield den teugel van alle die hartstogten , 
en hij zette ze in beweging , of hij bragt ze tot kalmte terug. — 
Hoe nu ! zijn wij zoo veel minder dan de Ouden ? wind ons 
op! wind ons af! het staat aan u! — Ik zal de waarheid 
spreken: zoo handelbaar zijt gij niet meer. — Misschien 
spreekt gij ook zoo goed niet als de Ouden ! — Die vraag 
is treffend! voor zoo verre mij aangaat, heeft uw vermoeden 
veel grond: en ik ben zelf, op mijne beurt, toehoorder geweest , 
en heb somtijds gedacht: zou men aldus gesproken hebben in 
den ouden tijd? 

Verbeelden wij ons eenen spreker van die dagen ! niet hem 
die plotselijk het woord moet voeren, maar hem die over 
staatszaken of in een burgerlijk geding zal spreken. — De 



59 



welsprekendheid had zelden een ander tooneel , en zij zou 
zich belemmerd gevoeld hebben in de schaduw der scholen 
en in iedere beperkte ruimte; evenzeer als de stem van den 
zanger, die gewend is de grootste zalen tot aan het gewelf 
te vullen, maar in een kleiner vertrek van hare veerkracht 
en buigbaarheid verliest. — Verbeelden wij ons dien spreker! 
Zijn onderwerp is bepaald, maar de hulpmiddelen zijn groot 
in getal: even ruim begrensd als verstand en kennis en ver- 
beeldingskracht en zorgvuldige geoefendheid. Een , twee , 
misschien nog meer dagen neemt hij ter voorbereiding. — 
De Ouden noemden dit overpeinzen: zóó krachtig was het 
geheugen, toen men het nog niet met ballasten van zaken 
bevrachtte, en de overpeinzing genoegzaam was om het onder- 
werp levendig en onbeneveld zich voor den geest te houden. — 
Ook de pen wordt gevoerd, niet door den overpeinzer; want 
de stroom zijner denkbeelden zou ze overstelpen; maar door 
een aantal slaven, tot dit handwerk afgerigt, die zijn luide 
gedachten opvangen. Zoo verzamelt hij zich een overvloed 
van bouwstoffen; hij bereidt zich voor op iederen twijfel, op 
iedere tegenwerping , op ieder ongeduld , dat hij op de aan- 
gezigten van volk of regters lezen zal : en hij stelt zich in 
het bezit van het driedubbel vermogen , waarmede hij zijne 
toehoorders zal moeten overmeesteren: leer en, onderhouden, 
bewegen. — Daar treedt hij uit het oefenperk, en zijn slaven 
volgen hem! Op zijn gelaat en in zijn houding is nog de 
trillling der laatste inspanning: op zijne slaven de pijnlijke 
teekens van zijn ongeduld. 

T >Yaarom zouden wij hem naar de volks verga dering bege- 
leiden? — Gij weet het, T! al wie daarheen ging om hem 
te hooren , hoe krachtig zijn wil ook was , hij wist niet , met 
welk een meening, met welk een overtuiging hij naar huis 
terug zou keer en. 



60 



Zou het niet onbillijk zijn, tegen dien ouden redenaar den 
hedendaagschen over te stellen: niet hem die in de raads- 
vergadering spreken zal over eene vraag, die misschien reeds 
beslist is, of voor de regtbank over een beschuldigden, die 
misschien reeds veroordeeld is; maar hem die zijn talent naar 
de Gehoorzaal overbrengt? — Zou het niet onbillijk zijn, 
terwijl deze schouwplaats dat talent zoo merkbaar aan banden 
legt, en hier eene geheel andere manier van wel te spreken 
gevorderd wordt: eene manier, die de Ouden in hun roem- 
rijke dagen niet kenden? — Het kan zijn, T! dat deze 
waarschuwing gepast is; doch waarom is het nog zoo onbe- 
slist, ik zeg niet, of, bij iedere gelegenheid, die plegtig kan 
heeten, de taal van den spreker klimmen en de namen van 
de grootste koningrijken op den aardkloot gehoord moeten 
worden, en of het zijn pligt is, dat hij met een emmer 
waters en een blaasbalg een onweder op zee voorstelle, met 
windrukken en schuimende golven, — maar of dit spreek- 
gestoelte een strijdperk kan wezen voor die edelste krachten, 
die uit de ziel alleen geput worden ? — de verhandelaar dringt 
zich, mijn ondanks, aan mijne verbeeelding op. 

Wat hij behandelen zal, is niet bepaald, maar het is aan 
zijne keuze overgelaten. — Welk een voor r egt! — zult gij 
zeggen. — ■ Neen T! zegt liever: welk een nadeel! — Want 
zelfs dan wanneer hij zijn keus gedaan heeft, kan hij niet 
altijd zijn krachten verzamelen, omdat zij verdeeld blijven, en 
gedeeltelijk nog hangen aan iets anders, dat hij zou hebben 
kunnen aangrijpen, en welks keus misschien gelukkiger zou 
geweest zijn. — Hij zet zich neder: het moet rondom stil en 
niemand mag er nabij wezen : geen gedartel van kinderen , 
geen huismoederlij k gestommel. De pen wordt vaardig; — 
maar dikwijls wordt zij nedergelegd, wanneer zij, als een wer- 
kelooze hevel der gedachten , den o verpeinzer pp een hinderlijke 



61 

wijze herinnert, dat zijne gedachten niet stroomen. — Hij 
raadpleegt een boek uit zijn verzameling; misschien veel boe- 
ken, en — hij bevindt, dat, wat hij had willen zeggen, reeds 
op allerlei manieren gezegd is. — De pen wordt weder vaar- 
dig, doch — om door te halen, wat reeds geschreven was. — 
Is het wonder, T! dat zulk eene overpeinzing afmartelend is, 
en dat gij den overpeinzer somtijds uit zijn studeervertrek zult 
zien treden met een gemelijke vermoeidheid, niet met den ver- 
hoogden blos van een innerlijk krachtgevoel , maar betrokken 
en moedeloos over zijn vergeefsche inspanning , ten minste over 
de onzekerheid, of het goedkeuring behalen zal, wat hij, aldus 
overpeinzend, tot stand gebragt heeft. 

Voeren wij hem eindelijk op, den moedeloozen! Wat er in 
zijn binnenste omgaat: of hij denkt: „voor ditmaal zal ik den 
sleur der gewoonte nog volgen, doch daarna niet meer;" of: 
n — Wat heb ik begonnen? wie heeft er mij toe genoodzaakt?" — - 
om deze gedachten bekommeren wij ons niet: maar wij willen 
zien wat hij kan uitwerken, en of er rede was om zoo moede- 
loos te zijn. 

Hij zal onderwijzen! — Weet gij, wat onderwijzen is, T? 
Zij, die de bestanddeelen der taal ontleden, leggen dit woord 
op verschillende manieren uit, en houden het of voor een aan- 
tcijzen door onder •scheiding , of voor een stil aantoonen van kun- 
stenarijen en handgrepen, of voor nog iets anders; doch, let 
wel! allen komen zij hierin overeen, dat het zamengesteld is 
uit onder en tvijzen. — Daarom houd ik een regt op mijn 
eigene uitlegging. Het is de leeraar, aan wiens voeten de 
leerling zit, die onder, dat is, lager tv ijst, dan hij zelf geze- 
ten is. In dezen zin onderwijst ieder, aan wien het vergund 
wordt dit gestoelte te beklimmen: want gij zijt veel lager. — 
Aldus zou het zijn, T! indien de stand onzer ligchamen hier 
alles afdeed. Ach! denkt niet, hoe vereenigd ook ziel en lig- 



62 



chaam zijn, dat de ziel altijd met het ligchaam klimt. — Zou 
het niet wel kunnen gebeuren, dat de ziel van den spreker 
beneden bleef, en die van den toehoorder oprees , verre boven 
zijn gestoelte? — en aan wien van beide zou dan het onder- 
wijzen voegen? 

Hij zal onderhouden! — Het oude woord zegt eigenlijk ver- 
maken. — Duldt één enkelen keer dat ondeftige woord, T! — - 
De Ouden hebben het ook verdragen: en hunne beste boeken 
over de kunst van den spreker noemen het een der drie hef- 
boomen die hij onder het gewigt eener gansche vergadering 
aanlegt: den sleutel waarmede hij de gemoederen opent, om 
zijne waarheden of overtuigingen ingang te doen vinden. — 
De deftigheid en het noordelijke klimaat dulden het nu niet 
meer: en waarom ook zou de spreker een ongelijken kamp 
wagen met de norschheid onzer taal, zoo ongeschikt voor een 
wandelende voordragt die soms een zijpad inslaat, om eens 
rond te zien, denkende: toVj zullen er wel komen! maar zoo 
bij uitstek behulpzaam aan die stuursche vooruitstrevende be- 
togen, waarin de eene zinsnede de andere voortduwt, en de 
lezer, (ook de toehoorder, zoo hij het bij kan houden) naar 
het einde gestuwd en geperst wordt, zonder dat zijn traagheid 
uitroepen mag: laten wij even rusten! — Weet gij wat ernst 
is, Toehoorders! — Gij hoort iets hards en on vriendelij ks in 
den klank van dat woord: doch dit moet ons niet afschrikken 
van het nasporen der grondbeteekenis. — Het is snert, wan- 
neer gij de letters op hare plaats zet: — snert, snart , van 
waar nog snar overig is, voor bits, vinnig: het woord is ver- 
want met snor en snorren: — met nog eenvoudiger omzetting 
is het nerst, neerst, — ijver, werkzaamheid, die schoone 
karaktertrek der Noordsche volken, wier afkeer zoo groot is 
van het Zuidelijke beuzelen en luijeren! — En zoo nu een 
spreker te huis waarlijk werkzaam is geweest, om u te onder- 



63 



houden, zal hij zich tevreden moeten houden, wanneer gij zegt: 
hij heeft geluijerd! 

Hij zal bewegen. — Wat? — - Uwe zielen. 

Wanneer gij leest, en niet alleen rondom u geen gedruisch 
is, maar ook in het boek de gedachten effen en kalm daar- 
heen gaan, stil als vloeijende olie, zult gij dan niet blijven 
zitten, en in de diepste rust geraken? — Maar wanneer het 
boek tot u spreekt, en u doet denken en antwoorden, en uwe 
zenuwen doet trillen, en uwe hartstogten roert; — zal hij, 
die u dan bespiedt, niet zien dat er iets in u omjaagt, en 
zal hij u het boek niet neer zien leggen en rondwandelen in 
uwe kamer, misschien met groote schreden, als of die bewe- 
ging het zoete spel der aandoening verlengen kon? — Zóó is 
het T ! Er is geen groote beweging der ziel , die zich aan 
het ligchaam niet mededeelt. — En zoo nu een spreker, in 
onze dagen, dat zeldzaam vermogen bezit, mag hij het doen 
werken? Mag hij vergeten, dat hij zijn gehoor niet kwellen 
moet? — W^ant wat is er kwellender dan een beweeglust, die 
geen ruimte vindt? en moet de spreker niet wenschen dat er 
weinig ruimte overig zal wezen? en moet hij niet bevreesd 
zijn, dat hij, met zijne heftigheid, het beminnelijke gedeelte 
van zijn gehoor hinderen zou , wanneer al de toebereidsels voor 
gemak en koestering in de onstuimigheid der bewegingen ver- 
loren gingen? 

Vergunt mij eene verpoozing, om u nog eens mede te 
deelen, dat ik spreek over de pligten van den Toehoorder. 
De beleefdheid vordert van den spreker, dat hij bijtijds en 
duidelijk zegge, waarover hij het woord zal voeren, opdat 
men, vóór het einde, wete wat hij behandeld heeft. Die 
pligt weegt mij daarom nu zwaar op het hart, omdat ik nog 
verder eenige oogenblikken spreken moet, als of ik nieuwe 
pligten van den spreker ontwikkelde. — Zoo gij daarna eerst 



64 



vernaamt, dat het u zelve geldt, dan zou uwe teleurstelling 
al te groot zijn. — De verdeeling van het onderwerp was 
niet in mijne magt, maar zij heeft zich van zelve aange- 
wezen. — Ik zou om verschooning vragen voor die overmaat 
van orde, indien zij zich niet opgedrongen had, en ik er 
niet zelf onder leed. 



Keeren wij terug naar den verhandelaar, die weifelend 
voor u staat; — en toch zijt gij gekomen óf om onderwezen , 
óf om onderhouden, óf om bewogen te worden. Mogt hij 
slechts weten , welke van die drie genoegens gij wenscht ! 
Want hoe veel mogelijkheid is er niet, dat zijne opgestelde 
rede strijden zal tegen den toestand, waarin uw verstand, of 
uw geest, of uw hart zich bevindt! 

Ik stel mij voor dat gij komt met leerlust: gij wilt onder- 
wezen worden, — Waarom niet? Hoe uitgebreid uwe weten- 
schap ook is, er blijft nóg meer te leeren: en wie weet, of 
gij van deze spreekhoogte niet dingen vernemen zult, waarover 
gij nog lang zult nadenken? — Gij komt, met deftigheid en 
ernst, en met dien ijver, welken gij, zelfs voor zóó kort 
eene poos, in uw studeervertrek niet hebt willen achterlaten. 
Want al gebeurde het, dat de spreker op de oppervlakte van 
zijn onderwerp bleef drijven, of zich inhield aan den rand 
der diepte, waarin gij bereid zijt om met hem onder te 
-duiken, — zoo wilt gij wel erkennen, dat dit zijne beschei- 
denheid, zijn populariteit is, maar zelf wilt gij die diepte 
peilen, en dankbaar zijn omdat hij ze u aangewezen zal 
hebben. — O! gij zult zoo veel leering naar huis dragen, 
geput uit de rede des sprekers, of uit uwe eigene medewer- 
kende overdenking! De redenaar treedt op: en na het uit- 
spreken van enkele zinsneden, niet ongelijk aan een scher- 



65 



inutseling van voorposten, waarin wel eenige drukte is, maar 

geen dooden vallen, begint hij u te onderhouden. — ■ 

Vertelt het mij niet , T ! ik weet het immers , hoe het dan 
in uwe ernstige zielen gesteld is ! — Het is geklutste room 
aan een hongerigen toegediend! Het is een rietstaf overge- 
reikt aan den zwaarlij vigen wandelaar! 



Ik stel mij voor dat gij eenen dag doorgesloofd hebt, die 
vol was van de beslommering des levens, rijk in tijdingen 
en geruchten die u geslingerd hielden tusschen hoop op een 
gunstige uitkomst der zaken en bekommering over al wat 
nog gebeuren kan, en waarop gij gearbeid hebt wat uw 
hand te arbeiden vond. — Uw geest wil de herinnering van 
werk en zorgen afleggen : — gij wilt ontspannen worden , en 
daartoe hebt gij u naar de gehoorzaal begeven. — De rede- 
naar treedt op: en naauwlijks hebt gij hem eenige woorden 
hooren uitspreken, of gij bemerkt dat hij u gaat onderwijzen. 
Het is u als of gij , op een engen weg , door een diep zand- 
spoor, een wagen ziet naderen, zwaar beladen, sterk bespan- 
nen, en krakend op as en raderen! — O! denkt gij — zoo 
ik het ditmaal nog ontkom, en niet verpletterd word! 



Ik stel mij voor dat gij hartstogtelijk zijt: in dien beweeg- 
baren toestand, als wanneer men de lente tegemoet ziet, en 
het eerste ontwaken der natuur ook den geest helderder 
maakt, en het bloed sneller loopt, en meer warmte door het 
ligchaam verspreid is. — - Ach! daar treedt de redenerende 
redenaar op, en hij streelt uw gelaat met zijn koude hand, en 
herinnert u den winter met zijn doodslaap en bevroren wateren ! 



66 



Zegt mij, T! of liever, denkt bij u zelve na, aan welke 
zijde de schuld ligt van die ongelukkige ontmoetingen. — 
Niet aan de uwe, maar ook niet aan die van den redenaar. — 
Ziet wel toe, dat gij voor uwe aandacht niet overvraagt! 
Immers zult gij niet van hem eischen dat hij drie opstellen 
gereed hebbe en met zich op het spreekgestoelte brenge? — 
Want indien hij u daaruit eene keuze toestond, is het wel zoo 
zeker dat gij allen eene en dezelfde zoudt doen? — Of zoudt 
gij wenschen dat bij stemopneming blijken mogt, welke ge- 
moedsgesteldheid de meerderheid had? — Zeker niet! Immers 
zoudt gij wars zijn van een toestel, waarmede men elders het 
schoone talent van den improvisator vernedert tot de uiterlijk- 
heid van een goochelspel? — Gij weet het zeker, hoe veel 
arbeids één opstel kost, dat de spreker met eenig vertrouwen 
zal voordragen: en gij kunt zoo begeerlijk niet zijn, dat gij 
alle die drie opstellen zoudt willen aanhooren. — Gij zoudt 
van den gastheer, die u een feest toebereid heeft, niet drie 
vuurwerken verwachten. Het is genoeg dat er één vervaardigd 
zij, met zorg en vlijt en met groote onkosten: op dat het 
eenige oogenblikken u bezig houde, wanneer het brandt en 
sist, met donderwerk, zonnetjes en vuurpijlen: met afwisselend 
licht en — duisternis. 



Ik kom nu nader tot de behandeling van uwe pligten. Ik 
zal bescheiden zijn, T! en reken op uwe lijdzaamheid. 

Twee dingen moet ik vooronderstellen: Eerstelijk, dat de 
mededeelzaamheid van den spreker in overeenkomst is met de 
behoefte van het gehoor. — „Dan is het gewonnen! (wilt gij 
uitroepen) dan zullen wij onophoudelijk goedkeuren: wij zullen 
met den spreker zamensmelten in allerlei geneugte: dan zal 
onze pligt zich van zelven aanwijzen, zonder dat wij ons be- 



67 



kommeren over regelen, die gij ons wilt voorschrijven!" — 
Neen , Toehoorders ! het is verkeerd ! — Denkt er slechts over na , 
en hondt de verdeeling vast, aan wier lastigen leiband wij wandelen ! 
Gij zit: en door de voor uitgestrekte rigting uwer onderste 
leden heeft het hoofd niet meer noodig den stand te bewaren , 
die de zwaarte van den geheelen romp binnen de basis en in 
evenwigt houdt. — Het mag dus vooroverhellen, doch met 
opgerigte tronie naar den spreker, op wien gij staroogt, terwijl 
de mond die geslotenheid nog niet heeft , waarmede bevredigde 
leerlust en bevatting aangeduid worden. — Het is de houding 
der weetgierigheid , T! gij wilt leer en. — De spreker ziet het, 
en zijn onderwijslust wordt sterker. — Geen wonder! want de 
liefdadigheid groeit aan, naar mate men zijn giften begeerd 
ziet. — Hij verhaalt u, zoo gedrongen mogelijk, om tijd te 
sparen: dat, en waarom, en de middelen waarmede, te gelijk 
met den weg waarlangs, en den tijd waarin, Jacob Cleyburg 
een dichter geworden, en wordende gebleven, en blijvende ge- 
storven, en stervende verdwenen, en, in onze dagen, helaas! 
door u, maar niet door hem, vergeten is. — Wat gij nu te 
doen hebt, is eenvoudig: — gij haalt de onderste ledematen 
en het hoofd langzaam terug naar de regtstandige lijn van het 
evenwigt : gij sluit den mond , en ziet , regts of links van den 
spreker, naar eenig ander voorwerp. — Gij zijt dit aan den 
spreker schuldig: want zoo gij het niet doet, zal hij een vol- 
genden keer optreden en u betogen, dat de beroeringen onzer 
dagen uit verschil van uieeningen en begeerten ontdaan. Wei- 
ligt zal zijne eigenliefde hem doen gelooven, dat gij zijne za- 
ken niet op prijs weet te stellen en ze niet waardig zijt: maar 
zijn verstand zal terugkeeren, en de zedelijke kracht van uwe 
eenstemmige, ofschoon slechts zigtbare, oordeelvelling zal zijn 
hoogmoed vernederen: gij zult hem een dienst bewezen hebben. 



68 



Gij zit: en uw gelaat is open en vriendelijk. Door uwe 
oogen heen ziet de spreker tot in uw gemoed, dat opgeruimd 
is en levendige indrukken verlangt. O! wanneer hij buiten 
het moeijelijke spoor geraakt, wat ik u bidden mag, breng 
er hem in terug door strenge en onbewegelijke gelaatstrek- 
ken! — opdat hij niet naderhand optrede en spreke wat bene- 
den de plaats is, die hij de eer heeft te beklimmen, en bene- 
den het gehoor, dat hem met zijne tegenwoordigheid begunstigt. 



Gij zit: en — ik wilde zeggen: wanneer gij blijken geeft 
dat uwe zielen, zelfs uwe ligchamen, bewogen willen wor- 
den: — doch hoe zoudt gij dit anders dan met woorden ken- 
nelijk kunnen maken? — maar ik wil toegeven dat de spreker 
scherp van blik is, en dat hij het bemerkt, en al zijn werk- 
tuigen aanvoert, om u te roeren. Ik smeek u, schreit dan 
niet om iets dat zich wel schikken zal: wordt niet boos, noch 
woedend, om iets dat de spreker zelf zich zoo erg niet voor- 
stelt, hoe verbitterd hij ook schijne. — Want zoo gij dat doet, 
zal hij verleid worden, om u te eeniger tijd tot een speelbal 
te maken van zijne welsprekendheid. 

Ik moet nu, ten tweede, vooronderstellen: dat de mededeel- 
zaamheid van den redenaar met de behoefte van den toehoor- 
der niet in overeenstemming is. 

Zoo hij dan de overhand op u heeft, en gij dit gevoelt, 
waarom zoudt gij tegenstreven, uit lust tot weerbarstigheid, of 
in u zelve zeggen: ik zal aan iets anders denken, ik wil hem 
niet hoor en! — Zoo zoudt gij de welsprekendheid niet leeren 
kennen ! — Geeft u gerustelijk over , en hoort toe ! want die 
kunst staat dan op haren grond. Als zij niet verder wil stre- 
ven dan hare tegenwoordige grenzen: indien zij hare eigene 
pligten kent, zal zij ook de aansprakelijkheid voor de uwe op 



ziek laden. — Zij zal uw stroeve gemoederen lenigen; maar 
ook haar plegtige ernst zal de ligtvaardigheid van uwe luim 
bedwingen, en haar kracht zal u schokken en doen rillen. — 
Zij zal u het gebied over u zelve ontnemen , en , gelijk een oud 
Wijsgeer zeide, van u maken, wat haar belieft. — Gij zult, 
ondanks u zelve, gedaan hebben naar den wil des sprekers, 
en dan immers heeft hij u niets te verwijten! 

Doch wanneer gij gevoelt dat hij de zwakkere is, en dat ? 
even als in het magnetismus, uwe zenuwen sterker zijn dan 
de zijnen: — dan kunt gij niet meer onbekommerd zitten of 
staan, maar gij zult, nu of dan, reden hebben om te over- 
denken: wat moet ik mi doen? Hoe moet ik mij nu honden? 



Er is een zékere bewustheid van wetenschap, T! — Zij 
geeft vastheid aan den geest, en een vertrouwen op eigen 
oordeelvelling, een juiste schatting van al het nieuwe en 
wetenswaardige, al wordt het slordiglijk voorgedragen, en 
van al wat ter zijde mag vallen, al vertoont het zich in een 
netten vorm, die de aandacht uitlokt en u telkens schijnt toe 
te roepen: dat wist gij nog niet! — Misschien komt gij met 
die volheid der kennis in de gehoorzaal, en de optredende 
redenaar wil u onderwijzen wat gij reeds weet, of hij draagt 
het u zoo voor, dat gij het niet hoort of niet begrijpt. — 
Herinnert u, wat aan Plato eens gebeurd is. Hij las voor 
een talrijke vergadering zijn samenspraak over de onsterfelijk- 
heid der ziel. Er was eenige moeijelijkheid in dat opstel , 
maar toch ook veel, dat zijn toehoorders zeker reeds wisten: 
want gij weet, hoe eenvoudig Platoos voordragt was, en hoe 
eenvoudig hij de waarheid zocht ! — Maar hoort , wat er ge- 
schiedde ! — Er sloop één der toehoorders weg : hij werd 
door een anderen gevolgd, en deze door nog veel meer: tot 



70 



dat het (zoo wegslepend is het voorbeeld) geen sluipen meer 
was, maar een ruiterlijk wegstaken werd. De geschiedenis 
zegt niet, of de uitgang juist tegenover den spreker was, en 
of het knersen en gapen der deur aan den Wijsgeer telkens 
de maat gaf van de aandacht zijner toehoorders. — Maar zoo 
hij die vermindering bespeurd heeft, (en, mij dunkt, hij moest 
ze bespeuren: want al de toehoorders verdwenen, min één) 
hoe zal hij te moede geweest zijn ! — Neen ! gij overtreft de 
Ouden in wellevendheid; gij zoudt allen blijven, even als 
Aristoteles , die eenige toehoorder van Plato ; — maar toch ! 
houdt u als of gij leert! misschien leert gij ook werkelijk, 
zonder dat gij het weet: — en er is immers in het kunstig 
zamenstel uwer gelaatstrekken wel een plooi te vinden, die 
een genoegelijke herinnering aanduidt, en die den redenaar 
bevredigt, zonder dat hij zegepralend heenga, en zegge: Die 
menschen waren wit papier: ik heb er op geschreven! 



Er is eene stemming van hart en geest, die ik reeds ver- 
meld heb. — Het is de ernst, die in alle daden iets plegtigs 
ziet , alle zaken diep doorgrondt , het minste bedrijf met onzen 
geheelen toestand in verband brengt, alle gedachten aan een 
stelsel van wijsbegeerte snoert, en zich bij iedere bevinding 
afvraagt: ben ik wijzer geworden? heb ik de slotsom mijner 
beschaving vergroot? — • Misschien komt gij met die stemming 
in de gehoorzaal. — Mogt de redenaar het maar geweten heb- 
ben ! Hoe ruime middelen had hij niet kunnen medebrengen , 
om aan die stemming voedsel te geven ! — Maar hij heeft het 
niet geweten, en hij zoekt u te onderhouden. — Toehoorders! 
er is somtijds een krampachtige werking in het ligchaamsge- 
stel: zij komt, zegt men, onder uit den buik op, en deelt 
zich aan de ruggraat mede, van waar zij door armen en bee- 



71 



nen trekt, en een lust gaande maakt bij den lijder, om die 
leden nog langer te maken: hooger klimmende slaat zij over 
tot de zenuwen en pezen van het hoofd: de trekkers, die op 
het kakebeen werken, spannen al hun vermogen in, en het 
bovenste ooglid verliest zijn veerkracht ! — Neen ! zoo heeft de 
spreker u niet willen onderhouden! — Geëerde Toehoorders! 
zou het u niet mogelijk zijn, te doen als of gij genoegen hadt, 
al was het met den zedigen tranenlach van Andromache? 



Er is eene andere stemming, of liever ontstemming, die óf 
door den inwendigen toestand van het ligchaam veroorzaakt 
wordt, óf door omstandigheden van buiten. — Het is eene 
loomheid van den geest , die ieder gewigt te zwaar , iedere in- 
spanning te sterk, ieder genoegen vervelend rekent. Zij grenst 
aan onverschilligheid, T! en is bereid om tot afkeuring en 
minachting over te slaan van alles wat haar tegenkomt. — 
Er is gevaar dat zij haren schimplust niet zal kunnen intoo- 
men, maar dien bevredigen zal, — met oud-Zwitsersche een- 
voudigheid. — Hoe ging dat? vraagt gij. — Ik zal het u 
verhalen , T ! Gij weet , dat Basel door den Rijn verdeeld 
wordt in de kleine stad en de groote stad. Zij worden ver- 
eenigd door een brug over de schoone rivier, die, van den 
hoogen Zwitserschen bodem afdalende, bij die stad nog veel 
van hare snelheid behoudt. In overoude dagen voerde Ba- 
sel een binnenlandschen krijg: de kleine stad, aan de noord- 
zijde, was in bezit van den vijand: de brug was gedeel- 
telijk afgebroken, en het overige verschanst. Doch er waren 
sommigen in de groote stad, die met den vijand heulden 
en verraad smeedden: op zekeren dag zou het uitbreken, 
op het middaguur, en de aanval van buiten zou van bin- 
nen ondersteund worden, — Maar het verraad was ontdekt 



72 



en gestraft, en de aanval werd afgeslagen, toen de wijzer 
van den poorttoren, die naar de rivier en de kleine stad 
gekeerd is, het middaguur aanduidde: want men had den 
wijzer verzet, om tijd te winnen en de aanvallers te mislei- 
den. — Die gelukkige uitkomst is vereeuwigd, voor zoo lang 
als hout en ijzer vereeuwigen kunnen. Naast de wijzerplaat, op 
dien toren, kunt gij nü nog een gebeeldhouwd manshoofd 
zien, niet kunstig gearbeid, maar groot, en met hooge kleu- 
ren geverwd. — Wanneer gij naar Basel reist, T! plaatst u 
dan, wanneer de zon haar hoogste punt bereikt heeft, op 
de brug, die ik beschreven heb, tegenover de groote stads- 
poort, en ziet naar boven: want dat beeld drukt dan, een 
half uur lang, de stemming der oude bevolking uit. — Bij 
iederen slingerslag van het uurwerk vertoont het een lange, 
roode tong, die gij zeer ver zien kunt. — Begeeft u niet 
naar de gehoorzaal, wanneer gij in zulk eene stemming mogt 
wezen! — Doch als het ongelukkiglijk zoo treft, en de rede- 
naar u overmeesteren wil , maar niet kan , — ach ! slaat dan 
zijn aanval op uwe gemoederen niet af met oud-Zwitsersche 
eenvoudigheid! — Beweegt u een weinig, en doet even alsof 
gij van binnen geroerd zijt. — Fluistert uwen nabuur een 
enkel woord in; maar zacht, en niet te veel: — want gij 
moet schijnen zoo weinig mogelijk te willen verliezen van het- 
geen gesproken wordt, en toch wat lucht te willen geven aan 
uwe verrukking. — Dan zal de spreker meenen, dat gij aan 
elkander de roering mededeelt, die hij te weeg brengt. Het 
zal hem immers niet bederven, zoo gij het daarbij laat berus- 
ten, en, wanneer hij uitgesproken heeft, stil heengaat en van 
zijne redevoering niet meer spreekt. 

Ik heb een vreemd onderwerp behandeld, G. T! maar ik 
heb niet al te veel gewaagd: want ik kende uwe goedheid en 



73 



uwe toegenegenheid. — ■ Heb ik langer gesproken, dan welligt 
uw geduld mij veroorloofde, ik heb evenwel minder gezegd, 
dan het onderwerp zou opgeleverd hebben, indien ik betoogd 
had dat de redenaar door de toehoorders gevormd, maar ook 
door hen misvormd kan worden: — eene waarheid, waarvan 
ik slechts weinige trekken heb aangetoond. Vergunt mij , eene 
breedere uiteenzetting te bewaren voor eene andere gelegenheid 
en gelukkiger luim. 

Het is mij echter nu wederom gebleken , terwijl ik aan uwe 
verpligtingen dacht, hoe veel meer pligten de spreker te ver- 
vullen heeft, en hoe veel grooter zijne aansprakelijkheid is, 
dan de uwe. Ach! vergeet dit niet: het is de laatste pligt, 
dien ik u durf te herinneren. Immers kon ik geen onderwijs 
geven. Wat zou ik spreken, dat gij niet even goed of beter 
wist? — ■ Onnatuurlijke pogingen om te onderhouden misluk- 
ken gewoonlijk: want wie niet spreekt, zoo als zijne geaardheid 
hem te spreken geeft, die zal niet bereiken, wat hij najaagt. — 
„Wat hebt gij dan eigenlijk willen doen?" denkt gij. — Bijna 
niets, T! Ik heb een vereerend aanzoek ingewilligd: daarom 
meende ik vrijheid te hebben om op mijne beurt eenige ver- 
zoeken tot u te rigten : immers bevelen mogt ik niet : want het 
verzoeken, des noods het dringend verzoeken, dringt heden ten 
dage langzamerhand het gebieden weg uit de beleefde maat- 
schappij: en eerlang zal dit woord zelf, in Europa, nergens 
dan in Turksche woordenboeken gevonden worden. 

„Indien gij ons dan niet hebt kunnen onderwijzen, noch on- 
derhouden (zoo denkt gij, voor het laatst), waarom poogt gij 
ten minste niet ons te roeren , en ons aanleiding te geven om ons te 
bewegen?" — Ik zal het beproeven, Geëerde Toehoorders ! met drie 
woorden, die somtijds de roerendste zijn eener geheele verhandeling: 

Ik heb gezegd. 



IV. 



Gij hebt door een voorgaanden Spreker over het eenvoudige 
hooren handelen, in een schoon geschreven zamenspraak. Indien 
het n daarbij en daarna gegaan is even als mij , dan heeft uw geest 
dien weldadigen prikkel gevoeld , dien ieder goed geschrift in 
beweging brengt, wanneer het den lezer of den hoorder nog iets 
te denken overlaat. Gij hebt zeker eene of andere bijzonderheid 
door uw eigene opmerking van andere bijzonderheden bevestigd: 
of er is een twijfel bij u opgerezen, die als een dunne nevel 
tusschen u en het voorwerp uwer overweging heendreef , zoodat 
het u een oogenblik schemerde; en wanneer de eenvoudigheid 
daarna helder en in stille majesteit zich aan u vertoonde, 
dan was het weder als of een breede muur voor haar opge- 
trokken werd, dien gij moest doorbreken, om weder onbelem- 
merd te kunnen aanschouwen. — Is dat het beeld der waarheid 
en van het zoeken naar waarheid? — • Waarom niet, Toehoor- 
ders? Hiermede wordt immers aan de waarheid zelve niets 
tekort gedaan! want in de ongelijkheid der menschelijke voor- 
stellingen, in hare kracht of zwakheid, in haar gezondheid of 
ziekelijkheid, in hare opgewektheid of slaperigheid: — daarin 
immers ligt het zien en het niet zien. — Neen, zegt de 



75 



Geleerde, dit weet ik, en ik weet dat, en dat derde weet 
ik er nog bij, en niemand kan maken dat ik net niet zie, 
noch wete , en ik tart uwe dunne nevels en uwe dikke 
muren! — Het gaat mij even zoo, zegt de Wiskundige: ik 
heb gisteren iets geleerd dat onomstootelijk is, en heden heb 
ik geleerd wat noodzakelijk daaruit volgde, en ik weet nu 
bijna reeds wat ik morgen zal leeren. Zoo gaat het voort 
door eene aetherische ruimte, waar niet gedampt noch gemet- 
seld wordt. O benijdenswaardig genot der zekere wetenschap, 
dat geen letteren noch schoone kunsten opleveren! Want hier 
is geen leidende hand, zoo het niet is een innerlijk gevoel, 
dat door allerlei omstandigheden gewijzigd, nu eens inge- 
krompen, dan weder onmatig uitgezet wordt. Heden zegt 
onze zekere overtuiging: „dat is eenvoudig en schoon, en 
anders mag het niet wezen;" morgen beginnen wij ons zelve 
af te vragen: „Zou het wel eenvoudig en schoon zijn, en zoo 
het mijne taak ware , het voor te stellen , zou ik het niet anders 
maken?" 

Ik gevoel mij niet geroepen, T! om eenig vak van weten- 
schap en smaak te benevelen en te verduisteren , of een geheele 
Maatschappij, die daaraan toegewijd is, te doen wankelen. 
Vreest niet dat dit duurzaam mogelijk zou wezen ! want iedere 
verdonkering is kortstondig, en er volgt weder licht op. Die 
golving der talenten en meeningen is niet een stroom die 
vordert en voortspoedt, om zich misschien eens in een onbe- 
grensden Oceaan van wetenschap op te lossen; maar het is 
een besloten zee, waar stille bogten zijn en moerassige gron- 
den , maar ook woelige diepten , die het dan hier , dan ginds , 
aangeslibde somtijds overspoelen en reinigen. Zegt dus nooit, 
bid ik u, dat gij hierover niet sp? % ekm wilt, of dat gij daar- 
over niet meer Jworen wilt, omdat het menigmaal ter sprake 
gekomen, en (zoo drukt gij u gemeenzaam uit) omdat het af- 



76 



gezaagd is. Want niet alleen hij verdient uwe erkentelijkheid, 
die u in stillen wellust doet wegsmelten, of die u verrukt en 
voortsleept, en u met zich op den hoogsten top voert, dien 
gij meent dat het talent kan bereiken; maar gij zult ook hem 
niet veroordeelen , wiens pogingen minder vruchtbaar zijn. 
Want door die pogingen zal weder een derde opgewekt en zijn 
geest zal levendig worden. Indien die laatste niet gesproken 
of gearbeid, en zijne krachten niet ingespannen had, dan zou 
ook hij welligt gezwegen en de hoogte van den voorlaatsten 
voor onbereikbaar gehouden hebben. Doch nu ziet hij alleen 
wat er tusschen hem en dat onbereikbare is, en hij spreekt of 
hij arbeidt, en hij vergelijkt en meet zich, en de verborgenste 
levenskrachten van zijnen geest geraken in werking. Het be- 
gint te gelukken, — hij vordert, — nog ééne laatste inspan- 
ning, — en misschien wordt hij op zijne beurt het onbe- 
reikbare ! 

Aldus, G. T! zou ik in uwe gemoederen pogen binnen te 
sluipen en uwe toestemming af te persen, indien ik wilde vra- 
gen: „mag ik, die mindere vermogens heb, die bijna onvoor- 
bereid ben , tot u , die het opstel van den vorigen Spreker nog 
levendig voor oogen hebt, — mag ik ook eens over de een- 
voudigheid het woord voeren?" Welligt zou ik dat afgebeden 
verlof ontvangen: vooral indien ik u zeide, dat ik reeds veel 
vroeger eenige gedachten over dat onderwerp verzameld en, zoo 
ik ze tot een geheel kon brengen , voor een spreekbeurt bestemd 
had. Ook zoudt gij al de gevolgen voor mijne rekening laten. 
Doch zeer zeker zou die vorige Spreker zelf het mij vergunnen 
en, hoe de uitslag ook ware, even vriendelijk en goedhartig 
jegens mij gezind blijven, als hij altijd is. Ik doe die vraag 
niet: ik heb geen afgesloten betoog voor te dragen, maar ik 
wenschte u te verhalen, (zoo gij het toegevend wildet aanhoo- 
ren) wat er sedert die laatste Voorlezing in mij omgegaan is. 



77 



Die hooggeachte Spreker, en gij allen, zult misschien yeel af- 
keuren, en de schouders ophalende glimlagchen , en denken: 
„Wat heeft hij het zich weer moeijelijk gemaakt ! welk een ge- 
woel! kon hij niet eenvoudig berusten in hetgeen hij gehoord 
had van het eenvoudige?" Doch welligt vindt gij ook nu en 
dan een eigene gedachte in de mijnen weder: en dat is mij 
genoeg: want indien ook deze verkeerd zijn, dan hebt gij ge- 
dwaald even als ik, en wij zullen ons te zamen door een der- 
den spreker teregt laten brengen. 



Ik dacht: (en ik dacht in gemeenzame taal: want wie is er 
deftig, wanneer hij denkt?) ik dacht: 

Het eenvoudige is de bereiking van een doel langs den kort- 
sten weg. — Is het dus een regte lijn? — Ja, in zeker op- 
zigt. — Maar een gebogen lijn is ook eenvoudig: want het is 

een lijn en niets meer. — Ja neen, want een kromme 

lijn is niet regt. — Gelooft gij dan dat het mogelijk is, een- 
voudig, dat is langs een regte lijn, van hier naar Japan 
te reizen? — Natuurlijk niet: want de aardkloot is rond, 
en er zijn bergen en allerlei beletselen; daaraan heeft de rei- 
ziger geen schuld, en het eenvoudige is dus eigenlijk eene lijn 
die, naar de omstandigheden, zoo regt mogelijk is. Moed- 
willig zulke beletselen te scheppen, is eene afwijking van de 
eenvoudigheid. — Maar hoe komt het dan toch, dat die la- 
nen, waardoor men regt toe regt aan van het slaghek naar 
de heerenhuizing wandelt, hoe komt het dat zij niet altijd 
bevallen? — Ja! wanneer gij een enkele reis haast hebt, zult 
gij in u zelven knorrig worden, zoo gij eerst regtsaf moet, 
door dat zijpad, en dan over gindschen vijver, baldadig met 
menschenhanden gegraven, en dan weer links door dat hak- 
hout, en wie weet hoe dikwijls nog regts en links, eer gij 



78 



het huis bereikt en dan u zelven belooft, dien aanleg weldra 
te zullen veranderen in een regte laan. Maar 's anderendaags 
is die luim verdwenen: gij hebt geen haast meer, en de sier- 
lijke kronkelingen uwer slingerpaden bevallen u weder. Maar 
dit is beuzelen: gij verwart, geloof ik, vermaak en nut. — 
Goed: maar mogen die slingeringen zoo sterk zijn, dat ik, 
op het punt zijnde om het huis te bereiken , eerst nog eens 
terug moet, tot digt bij het slaghek: of hoe lang en hoe 
veel mag ik keeren en slingeren? — Ik weet het niet; maar 
ik weet wel, dat deze uitpluizing verleidelijk is en den 
nadenker van den weg afbrengt. De waarheid is eenvoudig 
en onopgesmukt: kijk maar naar de voorbeelden, en houd 
u stil! — Dat kan ik niet; maar, ik bid u, laat die op- 
smuksels en tooisels nu eens daar, en zeg mij: indien de 
waarheid eenvoudig is, is het eenvoudige ook waarheid? — 
Misschien niet altijd: maar als het een verdichtsel betreft, 
dan kan het toch waar wezen. — Gij hebt waarschijnlijk het 
oog op dat eenvoudige verhaal bij Homerus, hoe de God 
Mars door een sterveling in den buik gewond wordt, zoodat 
hij het uitschreeuwt met een gil, als van tien duizend men- 
schen. — Waarom niet? want de Dichter was overtuigd dat 
het zoo kon gebeuren, en de Oudheid schijnt het met hem 
geloofd te hebben: een buik een buik, een wond een wond: 
dat staat immers vast? En zoo het met de alleroudste poëzij 
somtijds wat scheef mag gaan, in de geschiedenis vindt gij 
het ideaal der eenvoudigheid, en daarin is Herodotus nog 
niet overtroffen. Men heeft er altijd zoo over gedacht, en 
gij weet immers hoe dikwijls men hem vergelijkt bij een 
grootvader, aan wiens knien de lezers, als kleinkindertjes, 
staan te luisteren? — ■ Zeer wel! daarom is er ook een klein- 
kinderlijk gemoed toe noodig, om alles te gelooven wat hij 
verhaalt. Ik geloof zelfs dat die laarzen van zeven mijlen — 



79 



Dat is een oude, onbeschaamde laster! Herodotus bemerkt 
dikwijls zelf, dat men hem voorgelogen heeft, en wanneer 
hij dat mededeelt, dan zegt hij dat hij het zelf niet gelooft: 
hij is een vriend der waarheid, en wat hij opmerkt en ver- 
haalt, deelt hij uit een reine en opregte ziel mede, met juist 
zoo veel woorden als daartoe noodig zijn. — Goed: ik wil 
mij dan ook niet boos maken om dat gesprek tusschen Solon 
en Croesus. — Wat? boos maken? om dat heerlijke, eenvou- 
dige, onopgesmukte gesprek, waarin Herodotus — Een 

oogenblik! Herodotus heeft geweten dat Solon en Croesus 
eens zamen gesproken hebben, en tenna a stenbij , waarover; 
maar het gesprek zelf is een opstel van den verhaler: dat 
beweer ik. Houd gij het nu voor eenvoudig, tot onnoozel- 
heid toe; maar het is toch een leugen: . . . een vroom bedrog! 
Gelooft gij dat men tegenwoordig de geschiedenis zou moeten 
schrijven, even als Herodotus? — Eigenlijk ja; maar het zou 
slechts aan weinigen bevallen : want de meesten hebben dien 
kinderlijken zin verloren, waarmede de Ouden zijn verhalen 
aanhoorden. — Gij bewondert, geloof ik, Thucydides ook, 
om dat eenvoudige : zeg mij , zou Herodotus hebben kunnen 
schrijven even als Thucydides, en Thucydides even als Hero- 
dotus? want waarheid is waarheid: en wanneer zij beide in 
de mededeeling eener waarheid niet meer woorden bezigen 
dan noodig is, staan zij gelijk; en ondertusschen meent men 
een zeer groot onderscheid te bespeuren tusschen beider 
manieren? — Die vraag is moeijelijk te beantwoorden. Thu- 
cydides, geloof ik, had meer en dieper gedacht: hij had meer 
overwogen en vergeleken, maar wat hij schreef, was daarom niet 
minder eenvoudig. Hij dacht noch aan zich zelven, noch aan 
de versiering van zijn stijl, wanneer hij naar dat eenige doel 
streefde, — de voorstelling der waarheid, zoo als hij ze in 
zijn binnenste zag en gevoelde. — Dat antwoord is waarlijk 



80 



zoo verkeerd niet; maar die gedurige redevoeringen, doorhem 
in zijn verhaal ingevlochten, die hij alle noch gehoord noch 
vernomen kan hebben? Ik weet wel dat gij zeggen zult: 
„ontsnapt u dan de fijne opmerking, dat de Ouden bijna ge- 
heel onder den blooten hemel en onder eene gestadige wisse- 
ling van woorden en redenen leefden?" maar, zeg mij eens: 
is er in onzen tijd een zoo merkbaar gebrek aan lange . . . .? — 
Houd maar op! Ik weet waar gij heen wilt: men heeft dat 
vraagstuk dikwijls gepoogd te beantwoorden; doch het is, naar 
mijn inzien, nog niet gelukt: want men heeft zich niet her- 
innerd, dat tóen reeds de meesters in de welsprekendheid 
hunne scholieren oefenden door opgegeven onderwerpen van 
redevoeringen. Uit die school mag aan Thucydides iets ge- 
kleefd hebben; doch later heeft men gemeend dat die kleine 
smet een sieraad was, omdat een krachtige rede zoo veel luis- 
ter bijzet aan een verhaal: daarbij laat hij zijne menschen spre- 
ken, zoo als hij meent dat zij hadden behooren te spreken, 
en daarom drukken zij ten deele de pragmatica en de politieke 
bespiegelingen van den historieschrijver zei ven uit; en hiermede 
kan men de eenvoudige zucht naar waarheid wel eenigzins 
overeenbrengen. — ■ Ik weet het niet: indien de verbeelding één 
voet zetten mag op den bodem der geschiedenis, wie kan dan 
altijd naauw toezien, of zij met den anderen voet er wel bui- 
ten blijft? Zou een geschiedschrijver niet in de eenvoudigheid 
zijns harten eene zaak of daad kunnen verhalen, zoo als hij 
meende dat zij had kunnen of behooren te geschieden? Ik 
vind het veel eerlijker, wanneer men, even als een beroemd 
schrijver onzer dagen , zijn eigen levensverhaal noemt : waarheid 
en ver dichting . — Dat is mogelijk; maar wij verdiepen ons al 
te veel in de pligten van den geschiedschrijver. Al dat ontle- 
den en uitrafelen van een onderwerp geeft meer verwarring 
dan orde in de denkbeelden. De geschiedenis moet eenvoudig 



81 



zijn, dat is, onopgesmukt: kan men zich beter of duidelijker 
en eenvoudiger uitdrukken? — Ik weet niet: die smuk schijnt 
uw geliefkoosd beeld te wezen: en geen wonder, want het is 
nog al in zwang geraakt. Willen wij de Geschiedenis eens 
aankleeden? — Wat zullen wij daarbij winnen? — Help mij 
maar. De nacht der barbaarschheid is voorbij : het begint te 
dagen: de Geschiedenis is het eerst bij de hand in het huis- 
houden der wetenschappen. Zij stapt uit bed, en wrijft zich 
de oogen uit: en daar staat zij in het gewaad der kronijk, 
in het hemd. Dat gewaad is eenvoudig : moet zij zoo rond- 
wandelen? — Dat zou onbetamelijk wezen, en zij zou aan- 
stoot lijden. — Dan spoedig wat ondergoed aangetrokken, en 
een bevallig ochtendkleed : is dat genoeg? — Zoo zij te huis 
moest blijven: maar zij moet onder de menschen komen. — 
Nu , dan beginnen wij met een keurslijf. — Volstrekt niet ! — 
Maar zij zal inzakken, en er zoo breed uitzien. — Nu, een 
lenig korset dan. — Een kleed met een langen sleep? — Maalt 
gij? een sleep in den vroegen morgen! geen sleepen, verzoek 
ik u: het kleed moet rondom netjes afgeknipt zijn. — Maar 
zullen wij haar niet eerst kappen? — ■ Kappen! kam eenvoudig 
het haar , en laat de lokken golven met eenvoudigen zwier. — 
Ja, maar het hangt haar over de oogen. — Nu 3 bindt het 
dan wat op. — Zie, die volle vlecht! Hoe heerlijk zou een 

eenvoudige parel — Praat mij van geen paarlen ! — 

Maar zij moet in een fatsoenlijken kring verschijnen: op een 
feest. — Nu, één enkele parel, maar met smaak geplaatst! 
neem maar een valsche: zij zullen het niet merken. — Een 
diamantje? — Gekheid! — Dan een frissche roos? — Hoor 
eens! dat toilet verveelt mij: zoo gij met ernst over het een- 
voudige wilt nadenken, houd u dan aan de echte modellen, 
waar die stempel op gedrukt is, en beschouw den Oedipus 
van Sophocles. — Sophocles? Toen hij schreef, was zijn kunst 

6 



niet eenvoudig meer. Neen, toen Thespis met zijn troep op 
een kar speelde, en zij veel voor de vuist spraken, toen ver- 
beeld ik mij, is het eenvoudig toegegaan. — Dat verbeeld ik 
mij ook; maar het is moeijelijk daarover te oordeelen, omdat 
er niets van die stukken overgebleven is. - — En Aeschylus 
dan? — Ja, men spreekt wel dikwijls van Aeschylus, maar 
het komt meestal hierop neer, dat hij zoo zwaar en zoo duis- 
ter is: en al wat zwaar en duister is, kan niet eenvoudig 
zijn. — Hoe veel moeijelijker is hij wel dan Sophocles? — 
Ruim viermaal. — Indien gij dan eens ruim viermaal meer 
moeite aan hem besteedde, dan aan Sophocles, zoudt gij hem 
begrijpen? — Ik denk ja. — En dan zou hij niet meer duis- 
ter en zwaar voor u zijn: gij zoudt zijn somberder gemoed 
peilen , en hem even gemakkelijk verstaan als Sophocles : en gij 
zoudt zien hoe sterk ook op hem die stempel der eenvoudig- 
heid gedrukt staat. — Het is mogelijk; maar ik zou mij niet 
kunnen ontdoen van de herinnering, hoe veel moeite het mij 
gekost had. — Ik zie het wel: gij hebt het slaghek en de 
heerenhuizing al vergeten. Maar de koorzangen in Sophocles, 
hoe gaat het u daarmede? — Ik moet bekennen dat ik die 
koorgezangen in de oude Treurspelen lastige dingen vind. — 
Goed: zij staan misschien grootendeels buiten de handeling 
van het spel; maar zij zijn evenwel een onmisbaar deel van 
het kunststuk, en, met die handeling te zamen, één volledig 
geheel der bewerkte stoffe. Meent gij dat Sophocles het u 
vergeven zou, indien hij wist dat gij zijn reizangen laat 
liggen? „Man! (zou hij zeggen), voor u heb ik dat gewrocht 
niet geschapen, maar voor mijne Atheners!" 

Is dan het eenvoudige onbestemd en betrekkelijk? Natuur, 
waarheid, niets anders dan natuur! wie kent haar geheel, en 
al hare geheimen? — en de diepte der gedachte, en het 
scheppingsvermogen van het genie , en de vlugt der phantasie ! 



88 



Tóch natuur, het roept alles „natuur!" En de wandelaars in 
die gallerij , zij bleven het langst" 1 verwijlen bij dat kunststuk , 
dat zoo vreemd was! — omdat het zoo vreemd was — ; maar 
het trok hen zoo aan, en zij gevoelden wat zij niet konden 
uitdrukken: den schemer eener teleurstelling, een genot onbe- 
schrijfbaar, een wensch zonder voorwerp: het beeld eener 
sluimerende vrouw: eene ongewone straalbreking van het dag- 
licht; het koloriet des hemels en al wat haar omringt, in een 
rijk landschap, anders dan hier: — een schepsel, een geheeie 
schepping , op eene andere planeet ! — dwaasheid ! Ik zou 
voorbij gewandeld zijn naar de kopij van Dous kraamkamer, 
die er naast hing ! — Maar het was zoo schoon ! Het verstand 
zweeg, maar het gevoel trilde en tintelde! — Dwaasheid, nog 
eens: ziekelijke verbeelding, krankzinnigheid der kunst! — -Een 
koe , haar Kalf lekkende , het eenvoudige beeld der moederlijke 
liefde ! — en de Madonna van Eafaël ! — eenvoudig ? niet 
eenvoudig? beide eenvoudig? 



Aldus peinzende en suffende, werd ik mat. Het stoffelijk 
denken hield op in een zachten overgang tot dien toestand 
tusschen slapen en waken, waarin de ziel, zonder bewustheid 
van het ligchaam, weder werkzaam wordt, maar het bestaande 
met het niet bestaande vermengt, het verledene en het tegen- 
woordige vereenigt, zich denkbeelden schept, door tijd noch 
ruimte gebonden, en, wie weet het 

Wie wandelt daar in die schoone streek? Ik herken het 
bevallig oord niet. Maar wie is hij ? Hij schijnt zelf hier nog 
vreemdeling te wezen. Hij ziet rond: maar het is een blik 
die verslindt: een vonkelend oog onder dien ruigen wenk- 
braauw. Over het geelbleeke gelaat zweeft een pijnlijke trek. 
Is het ontevredenheid? is het eene onvervulde begeerte? is 



84 



het een rusteloos jagen van het genie, dat alles omvatten wil, 
maar geklemd wordt tusschen bewustheid van kracht en een 
kwalijk onderdrukt gevoel van onvermogen? Luistert! hij zingt: 

Be zucht , ons ingedreven, 
Ze omvat het wijd heelal, in wezen en verband. 

— 'T is heerlijk, met het oog, 
Door 't Meed, waarmee natuur haar werken overtoog, 
Te dringen: 't ingewand des aardrijks door te vroeten, 
En zonnen, op heur baan in 't evenwigt , te groeten. 
Maar, onding in 't heelal, in duisterheèn omwikkeld! 
Wat poogt gij? 'T is om niet, zoo u de w eetlust prikkelt. 
Wijsheid, kennis, kundigheden. 
Ach, wat klanken zonder zin 
Houdt dit hoogmoedsspoooksel in! 
Wangedrocht met beestenleden , 
Un met holle lucht bezield, 
Waar het onverstand voor knielt! 

Hij zwijgt : langzaam schijnt zijn gemoed opgeruimder te 
worden: hij ziet weder rond. Hoort! daar zingt hij: 

'T gemeen wane in een reeks van nagebootste trekken, 
Natuur ! uw vorm ontleend, de schilderkunst te ontdekken; 
Juich kleur, juich omtrek toe, die 't argloos oog misleidt, 
Un 't doek zijn doorzicht geeft door 't schrandre kunstbeleid; 
Haar doel is niet, natuur als volgster uit te drukken; 
'T is, haar ten voorbeeld zijn — 't is schoonheid, 't is verrukken. 
Gij schoonheid, Godlij k beeld! gij waarheid zelve, omhuld 
Met menschelijk gewaad , waar gij ons aanzien duldt, 
Mn om onze oog en door uw glans niet blind te stralen, 
V zelve omnevelt in het stof beeld, dat wij malen: 



85 



Gij, die, wat is, vervult: Gij houdt den zijden hand, 
Die ziel aan ligchaam huwt, in uw aanbidbre hand! 

Het is Bilderdijk ! Maar het oord is niet onbewoond. Ginds 
wandelen nog andere gestalten. Ik zie er eene naderen. Ziet 
dien minder stroeven leest, die mildere gelaatstrekken: het 
levendig, maar teeder oog, dat alle voorwerpen zwelgt, die 
zijn rijke geest tot dichterlijke grondstoffe verwerkt. Het is 
zeker Schiller! — Broeder (zegt hij tot Bilderdijk), gij hebt 
den grondtoon aangeroerd, waarin mijn geest gestemd is: 

Om het doode te bezielen, 

Huwt zich geest en stof aan één, 
En de vlijt spant pees en zenuw, 

Worstlend met den ruiven steen. 
Waarheids diepe wel stroomt ruischend , 

Voor den ernst, nooit moe, noch Heek: 
En de zicare slag des beitels 

Beukt het stuur sche marmer te eek. 
Maar, stijgt tot de sfeer der schoonheid, 

En de zwaarte, log en stug, 
Blijft, aan de aarde vastgeketend, 

In dat element terug! 



Ligt en levend, 
Slank en zwevend, 
Hoog vereêld; 
Niet met pijn aan H blok onticrongen , 
Maar als uit het niet ontsprongen, 
Treft den gloênden blik — het beeld! 



86 



Bilderdijk staat verwonderd. Hoe? heeft Schiller een groot- 
sche gedachte kunnen opvatten, even als hij? Maar de uitwer- 
king verschilt. Bij hem staat het denkbeeld helder, in een 
zuivren omtrek : het heeft schoone , maar vaste lijnen. Bij den 
anderen zweeft de uitdrukking even als de gedachte. Zij is 
schoon, maar met een hulsel omgeven, waardoor de greep 
des verstands telkens mistast. Ik weet wat hij denkt: Ook 
de dweeper heeft somtijds waarachtig gevoel, en niet altijd 
dringt hij zich op, te gevoelen. Hij is mensch: en, hoezeer 
verstompt van gevoel, door zijne verbeelding rusteloos, ten 
koste van het gemoed, waarmede hij haar verwart, te doen 
werken, — daar zijn echter o ogenblikken , waarin zelfs de meest 
verkrachte natuur hare regten, en met die hare veerkracht, 
herneemt. Maar in dat geval neemt het gevoel, bij al zijn 
warmte en waarheid, een valsche wijziging aan: het kan nooit 
geheel opregt , nooit hoog eenvoudig wezen. — Sch. Wat staat 
gij te overdenken? Laat ons een ritselende lommer en een 
murmelende beek zoeken, en ons daar nederzetten, om over 
onze idealen te spreken! — Bild. Ga daar met Feith zitten, 
of op een kerkhof! Ik dank u; liever wandel ik wat op en 
neer; en wat onze idealen aangaat, zij zijn dezelfde en zij 
zijn het niet: wij zouden er niets of al te lang over hande- 
len! — S. Spreek duidelijker! — B. Ik heb mij gewend, 
met het bloote oog de natuur zelve aan te zien. Gij kunt 
het aan mijn vasten blik wel bemerken. De oogvochten, 
door de kleinzing der sappen zoodanig getemperd, dat de 

kleur van het licht , wanneer zij tot het netvlies geraakt — 

S. Het netvlies? Dat begrijp ik niet. Gij schijnt van alles 
te weten; maar kijk mij zoo strak niet aan! — B. Gij ziet 
door een gekleurd oogglas, in een gekleurden spiegel. Gij 
ziet het voorwerp; maar zoo gij juist ziet, dan ziet gij het 
anders dan het is; en omdat gij volgt, wat die spiegel en 



87 



dat ooggias u toonen, is uw werk geen zuivere natuur, maar 
eene, mogelijk in de lijnen niet misvormde , maar zeker in 
het koloriet vervalschte beeldnis. — S. Gij bedriegt u. Zoo 
mag ik in mijn jeugd gedwaald hebben; maar in mijn 
rijpere jaren heb ik ingezien, wat den dilettant onderscheidt 
van het kunstgenie. Het verleidelijk aanloksel van het groote 
en schoo?ie, het vuur, waarmede het de jeugdige verbeelding 
ontvlamt en het uiterlijk der gemakkelijkheid en eenvoudig- 
heid, hebben reeds menigen onervarenen verleid om pallet of 
lier aan te vatten en in gestalten of toonen uit te gieten wat 
in hem begon te leven. In zijn hoofd zijn duistere ideeën in 
arbeid als een wordende wereld, wier chaotische woeling hem 
schokt en hem doet gelooven, dat een hooger geest in hem 
gevaren is. Hij neemt het donkere voor het diepe , het wilde 
voor het krachtige, het onbestemde voor het oneindige, het 

zinnelooze voor het bovenzinnelijke — B. En het platte 

voor het eenvoudige; maar dat zijn mijne denkbeelden. — 
S. Xeen, de mijne. — B. Onwaarheid! Gij hebt ze met uwe 

werken gelogenstraft — Ach! waarom gaan zij twisten? 

Wanneer hun hartstogten gaande worden, hoe zal ik dan de 
waarheid vernemen? — S. En hoe weet gij of er geen bederf 
is in uwe oogvochten en in uw netvlies? In de bepaling van 
het duistere, van het wilde, van het onbestemde, van het 
zinnelooze, verschillen wij. Een bekrompen verstand en een 
trage verbeelding zullen voor uitspatting bewaard blijven , maar 
die onschuld benijd ik hun niet. Ik heb van Shakespeare 
geleerd, hoe veel men wagen mag. [Bilderdijk glimlacht.] Het 
ware genie weet de grootste werking voort te brengen met al 
wat aan die vier hoofdzonden grenst. Van daar die hefboom 
van het schrikwekkende, dien de Ouden eigenlijk niet ken- 
den. ... — B. en waarmee gij en andere groote schrijvers den 
smaak uwer natie bedorven, en hen, in plaats van eenvoudig- 



88 



gezond-gevoeligen , tot snorrende zwermers gemaakt hebt* — 
S. Gij zijt in een ongunstige luim! Vergun mij, u met een 
voorbeeld duidelijk te maken , wat ik bedoel : gij zult het 
zeker met mij ééns worden. Gij ziet ginds die groene, lag- 
chende vlakte, met dat rijke verschiet, niet waar? — B. Ja. — 
S. Terwijl wij er op staren, geniet ons oog: het rust er met 
welgevallen op , en ons gemoed wordt gestreeld. — B. Goed. — 
S. Verbeeld u nu verder met mij , wat ik ga beschrijven. Een 
onbewassen wilde heuvel rijst in het midden op, en onder- 
schept een deel van ons uitzigt. — B. Verder! — S. Wij 
wenschen dien aardhoop weg, als iets dat het verrukkelijke 
landschap ontsiert. — B. Geen wonder. — S. Zie! die heuvel 
wordt al hooger en hooger, zonder in vorm te veranderen: 
breedte en hoogte blijven in dezelfde verhouding. Onze onver- 
genoegdheid neemt toe : want de toenemende grootte van den 
heuvel maakt hem al merkbaarder en al hinderlijker. — ■ 
B. Dat is zoo: hij begint mij merkelijk te hinderen. — S. Hij 
groeit voort tot de dubbele hoogte van een toren. Voelt gij 
niet dat ons ongenoegen reeds minder wordt, en voor een 
ander gevoel plaats begint te maken? — B. Ja, ik voel iets 
aan mijn schouders. — S. Nu is de berg zoo groot en zóó 
hoog, dat onze oogen bijna niet in staat zijn, hem in één 
enkel beeld zamen te vatten, maar hij is ons nu ook meer 
waard, dan die schoone vlakte rondom, en wij zouden den 
indruk, dien hij op ons maakt, niet gaarne voor een ande- 
ren, hoe aangenaam ook, ruilen! — B. Ei? — S. Merk nu 
op, hoe onze verbazing langzaam overgaat in schrik, maar 
vermengd met de allerzoetste aandoeningen, terwijl het ont- 
zaggelijke graauwe gevaarte met zijn kruin naar ons begint 
over te neigen : het waggelt : nog één stormvlaag ! . . . . — 
B. Houd op ! het zal ons , God beter 't, nog op het lijf komen! — 
S. Het is niets! wij hadden het ons maar verbeeld! — 



89 

B. Ja, maar ik ben ontsteld: hebt gij het wel eens bijgewoond, 
dat een berg zoo groeide? — S. Vreemde vraag! zijt gij 
dichter? — B. Ik meende, ja; maar ik vrees, dat wij beide 
met onze verbeelding verschillend werken. — S. De phantade 
van den dichter moet vrij werken, en zij heeft geen grenzen, 
dan het lage en het afzigtelijke. — B. Die grenzen (ik beken 
het) hebt gij zelden overschreden. Doch waartoe die onder- 
scheiding van verbeelding en phantasie? En waar blijven uwe 
andere uitersten? waar blijft de rede? waar het verstand? waar 
het zuivere hart ? Geloof mij , Schiller ! wanneer deze de ver- 
beelding niet beteugelen, dan moogt gij geestdrijvers in hunne 
droomerijen voorthelpen, met onzin en belagchelijken wildzang; 
maar gij zult geen onbedwelmde hersenen en geen onver- 
wrongen gevoel streelen. Het zullen wanklanken zijn voor dat 
rigtige besef, dat de hoogste vlugt kan bijhouden, maar slechts 
eene veredeling duit der vormen eener bestaande stoffelijke en on- 
stoffelijke schepping. Daarom blijft het schoone altijd eenvoudig , 
al kunnen stompe oogen het niet zien, zelfs niet in de wer- 
ken der Oudheid. S. De Oudheid? Had zij hare Furiën 
niet? Mij dunkt, ik zie ze: vel en been! de slangen kronke- 
len zich rondom haar schonkige — B. Nu ja! schilder ze 

maar niet verder ! ik ken ze ; maar zij lagen binnen den kring 
der oude denkbeelden, en daarom waren zij bestaanbaar met 
de waarheid, even goed als de eenvoudigste zaak van het 
gewone leven, die de kunst ook al behandelt maar zelden 
ongestraft. — S. Bij de Ouden altijd ongestraft; wat is er 
gewoner, dan het smeden van een schild? en lees echter de 
beschrijving van het schild van Achilles bij Homerus! Het 

geheim, dat de dichterlijke zijde van een onderwerp 

Terwijl Schiller dat spreekt, hooren zij een flaauw en 
gemoedelijk gezang: het is van een eerbiedwaardigen grijsaard, 
die op eenigen afstand voorbij wandelt. — Wie is dat? vraagt 



90 



Bilderdijk. — Het is Hesiodus, antwoordt Schiller: maar 
luisteren wij: 

Zoek het eerst voor u een woning : zoek u stieren voor den bouw : 
Voor uw werk een kloeke dienstmeid; doch een* maagd vooral , 

geen vrouw, 
Niet met kinderzorg beladen, niet bezwaard, om over 't veld, 
Vlug uw runders na te spoeden , als het vee ter weide snelt. — 

— Bilderdijk kan niet zwijgen, maar zegt: Dat schijnt een 
goed man; maar hij is op een glibberig pad met zijn dienst- 
meid ! — S. Zwijg een oogenblik ! Gij zult weldra hooren , 
waar de dichterlijke zijde is. 

Hesiodus zingt, al verder wandelende: 

Gij ! ('t is tijd dan) scherp uw ijzer ; hak voor u , in 't wilde woud, 
Drie voet lang den korenvijzel , drie els lengte 't stamperhout ! 
Zeven voet zal juist de maat zijn ', voegzaam voor een wagenas , 
'T hout hebbe acht voet! De achste komt u voor een hamer 

wel te pas. 
Wilt ge uw wagenrad in doorsnee. *). 

Zij kunnen niet meer opvangen: hij is te ver weg. Beide 
groote mannen staan stil: ieder met zijne eigene gedachten 
bezig. Bilderdijk denkt gewis aan zijn eerste wereld. Al wat 
hij bij de bewerking daarvan gevoeld heeft, wordt hem weder 
levendig. Hij gevoelt zeker, dat dit gedeelte van zijn mees- 



l ) Het is gemakkelijk te begrijpen, waarom de oude Griek de ver- 
taling van Prof. Van Lennep opzong. Hij nam er waarschijnlijk de 
proef van; want hij zong ze con amore, en hare zoetvloeiendheid 
scheen hem te bevallen. 



91 



terstuk genoeg was om hem onsterfelijk te maken, wat zij ook 
redeneren mogen, die in het eenvoudige iets zoeken, dat het 
ongeoefendste verstand begrijpen moet. Schiller, geloof ik, 
herinnert zich zijn diep doorwrocht vertoog over de aetheti- 
sche opvoeding van den mensch. Ik heb het geraden! want 
hij spreekt: Indien ik mij misschien in Hesiodus verzonnen 
heb, dan bewijse hij, met zijn Boeotischen landaard, dat hij 
ternaauwernood overgegaan is uit den lijdelijken toestand der 
gewaarwording in den werkzamen van denken en willen, om 
in zijn phijsiek leven aan den vorm onderworpen te zijn, zoo 
ver het gebied der schoonheid reikt, en aesthetisch te worden. — 
B. Ik begrijp dezen snippel van uw wijsgeerige stelling niet. — 
S. Dat komt van dien mist van uw Hollandsen Boeotië. Die 
nevel belet uwen landaard, iets anders te zien dan het ma- 
teriële: daaraan houden zij zich allen vast, in letteren en in 
kunst. Van daar die gemeene vorm in meest alle hunne wer- 
ken: want een gemeen talent zal de edelste stofFe door een 
gemeene behandeling onteeren; maar een groot talent, en een 
edele geest, znllen het eenvoudige, zelfs het gemeene, weten 
te veredelen. Een alledaagsch geschiedschrijver zal de nietigste 
verrigtingen van eenen held even zorgvuldig opteekenen als 
zijn verhevenste daden, en even lang vertoeven bij zijn ge- 
slachtslijst en huishouden, en bij de knoopen van zijn rok, 
als bij zijne ontwerpen en ondernemingen. Zoo doet hij, om 
dat hij een gemeenen smaak heeft, even als een smakeloos 
schilder, die zich op de gemeenste voorwerpen met zijn naauw- 
keurig teekenkrijt afslooft, en zoo hij er, bij toeval, een edeler 
gekozen heeft, alle waardigheid er van wegpenseelt. En dit 
zult gij mij toestemmen, hoe gramstorig gij ook schijnt te 
worden: want het geheele geslacht, waarmee gij geleefd hebt, 
hebt gij altijd gevloekt en verwenscht. Gij hebt niets goeds 
in hen gevonden, en zelfs hen, die uwe werken bewonder- 



den, en daardoor ten minste toonden dat zij op den goeden 
weg waren, — ook die hebt gij van u gestooten. — 

Die hevige uitval verwondert mij in den vriendelijken Schil- 
ler. Zou hij een oogmerk hebben, dat mij ontsnapt? — Ik 
vrees voor onaangename gevolgen: want Bilderdijk geraakt in 
een groote beweging: het komt los — 

B. Ja! ik heb ze verstooten, omdat zij zingenden dansend 
uwe landslieden bij zwermen inhaalden, die zich gouden en 
zijden dagen in ons Schlaraffenland beloofden, — en ze vonden! 
Ik heb ze verstooten, die hunne kinderen naar uw vaderland 
ter opvoeding zonden, om ze als ganzen terug te ontvangen, 
en opgeblazen, en vervuld met minachting voor alles wat 
Hollandsen was. Yan daar die verwoesting van den goeden 
smaak en van onze schoone moedertaal, tot onkenbaarheid toe 
verbasterd. Yan daar die verknoeijing in uitspraak en stijl, 
die tot brakens toe walgen doet. Toen alles rondom mij 
flets en flaauw werd, en het vergif der sentimenteele wartaal 
doordrong, heb ik toen het geneesmiddel niet toegediend? 
Heb ik ooit die zieken ontzien, of hen door een weekelijke 
behandeling bedorven? Heb ik den standaard niet opgehouden, 
toen allen wankelden , omdat zij ongewoon geworden waren op 
eigen beenen te staan, en, beschaamd over hetgeen van de 
Fransche Dichtkunst geworden was , aangrepen wat zij konden ? 
Doch wat heeft het geholpen ? Een gering getal hoorde mij : 
waanwijzen, die mij niet begrepen, beoordeelden mij: die mij 
navolgden, werkten zonder kennis der taal, zonder diepte van 
studie , zonder rijkdom van gedachten. Men zou tot de natuur 
terugkeeren! die meende men in de werken der Ouden, mis- 
schien ook in de mijne, te zien. Alweder dweepen: dweepen 
met natuur, dweepen met eenvoudigheid! Maar hunne een- 
voudigheid was een dom en laf gebeuzel : een miskenning van 
de oneindige verscheidenheid en heerlijkheid der natuur: een 



93 



misselijk kaauwen en herkaauwen van opgewarmde , en ver- 
mufte , en weder opgewarmde spijs. Wat zij verbeelding noem- 
den, was een onnoozel kinderspel: het kwikkwakblazen van 
vorschen in een poel. — S. Waartoe maakt gij u zoo boos? 
wij zijn het immers ééns? — B. Eens? dat is onmogelijk! — 
S. Wel, ik heb op nwe landslieden gescholden: gij ook; ik 
heb hen flets genoemd; gij dom: ik alledaagsch ; gij laf: ik 
heb hnn droomerigheid verweten; gij hebt hnn een nachtmuts 
opgezet ! 

— ■ Zij staan weder stil en zwijgen. Zou hun gesprek hier 
eindigen? Schiller ziet rond: hij spreekt. — S. Is hier nie- 
mand die voor uw volk pleiten wil? — Bilderdijk zwijgt. — 
S. Mijn hart werd zoo warm, toen ik dat oude tijdperk uwer 
geschiedenis te boek schreef, en mij verbeeldde geschiedschrij- 
ver te zijn , omdat ik zulk een heerlijke stoffe bearbeidde ! 
Dat tijdperk van kracht en hooge eenvoudigheid hebt gij 
menigmaal bezongen, niet waar? Uw hart stroomde er altijd 
van over. Gij hebt het beschreven en geschilderd. Is het 
niet zoo? — Bilderdijk zwijgt. — S. Uw volk is magtig en 
rijk geworden: het heeft aan overvloed en weelde den tol 
betaald. Maar het is ongelukkig geworden, — en het heeft 
zoo geleden ! Toen hebt gij hen getroost ; hebt gij niet ? — 
Toen hebt gij geleden met de lijdenden , en uwe zangen waren 
balsem voor hunne smart? — B. Willen wij niet wat voort- 
wandelen? — S. Gij hebt bestraft; maar gij hebt ook min- 
zaam vermaand en geholpen: niet waar? want gij tastte in uw 
eigen boezem, waar gij den hoogmoed en de eigenliefde on- 
derdrukte. Maar toen een gunstiger lot hun ten deele werd, 
en uw vaderland eer genoot, — toen hebt gij gejuicht? — 
hebt gij niet? — want gij hadt een groote ziel, die kleine 
teleurstellingen kon vergeten, en vrolijk kon zijn met de vro- 
lijken? — B. Het lang staan wordt mij moeijelijk. — S. Gij 



hadt gevoel: want gij hebt het dikwijls betuigd: en gij hebt 
het nooit aan uw schitterend kunsttalent ten offer gebragt. Het was 
die weldadige warmte , die koestert en kweekt : die het harde ver- 
zacht, en de scherpte der ijzerkleur tempert met bevallige tinten. Gij 
hebt nooit aan anderen opgedrongen , dat gij den smeltenden om- 
trek eener Yenus voorstelde , wanneer de gespierde Hercules u voor 
den geest was. De afdwalingen der kunst hebt gij nooit met 
magtspreuken gewraakt, maar met helder onderrigt hebt gij 
teregt gebragt die doolden: want gij deedt het uit liefde voor 
de waarheid! Nooit heeft in uw hart de wangunst gewrokt: 
nooit hebt gij geveinsd te weten, wat gij niet wist. Aan het 
edele, dat in uwe ziel was, hebt gij een vrije werking gelaten; 
en dan trok het u heen, waar één zelfde neiging, een ont- 
moeting der gedachten , een gelijkheid der geestvervoering was. 
Dat noemdet gij geen dweepen, neen, maar eene overstorting 
van het gemoed, die liefde wekt 

Wat zie ik? ... . een traan van Bilderdijk! 

Het gezigt was verdwenen. 



Een man van vernuft, die te veel tijd had en deze Voorle- 
zing aanhoorde , zeide mij : „uw onderwerp loopt als een dunne 
draad door dat opstel." — Toen hij zag dat ik mismoedig 
werd: want ik meende dat mijn zaken aan een kabeltouw ge- 
snoerd waren: zei hij weder, „maar de draad loopt door een 
klomp kandij suiker. 5 ' — De kritiek was verzoet: en hij heeft 
er de schuld van, dat het opstel niet met veel andere ver- 
scheurd is. 



V. 



„Voor arbeid verkoopen de Goden ons alle aardsche goede- 
ren:" — „het leven geeft niets zonder arbeid:" — r/ gij zult 
niets schoons of nuttigs vinden, dat de stervelingen zonder 
arbeid verkrijgen." — Deze spreuken, die in beteekenis niet 
sterk verschillen, kan men met nog meer verscheidenheid van 
vorm opgeteekend vinden, reeds bij de ondste dichters, rede- 
naars en wijsgeeren. Ik wil alle die vormen niet optellen: 
want Enhnkenins heeft, in eene aanteekening op Xenophon, 
gezegd, dat wie niet bot van geest is, iederen dag de op- 
merking kan maken, in die wijze gedachte vervat. 

Zij moet dns wel waarheid bevatten; en uitzonderingen vind 
ik nergens aangewezen, hoe verschillend ook de vermogens 
der arbeiders zijn, waarvan de eene, dien wij vlug noemen, 
wel met minder, maar niet geheel zonder arbeid, verkrijgt 
wat aan den trageren zoo veel meer moeite kost. 

Maar , ik bid n , noem eens , in een gezelschap , poèzij en 
arbeid in •één adem ! — Gij zult bij weinigen goedkeuring , 
bij velen bevreemding, bij sommigen verontwaardiging opwek- 
ken. De weinigen, die goedkeuren, zijn voor het grootste 
gedeelte dezulken, die niet juist weten wat poëzij is, en vol- 



96 



gens den regel, onbekend maakt onbemind, er niet veel om 
geven, maar evenwel, wanneer zij een diclitstuk zien of hoo- 
ren, in stilte denken: wat moet dat een moeite kosten! of: 
hoe krijgen zij het zoo bij malkaar! 

Zij die n hnnne bevreemding toonen, hebben wel achting 
voor de dichtkunst, maar zij loopen niet hoog met de dich- 
ters. De dichtstukken lezen zij gaarne in oogenblikken van 
verpoozing en uitspanning; maar de dichters houden zij ten- 
naastenbij voor doenieten, wier talent zoo vreemd is van werk- 
zaamheid, dat zij dikwijls onbruikbaar worden in de indus- 
triële maatschappij , en datgene verzuimen , wat zeker niet zon- 
der arbeid verkregen wordt, levensonderhoud voor hen en 
de hunnen. 

De verontwaardiging, eindelijk, zult gij op het gelaat van 
sommige enthusiasten lezen. Het woord arbeid voert hun al 
wat ligchamelijk , stoffelijk, aardsch, vergankelijk is, voor de 
gedachte; — en de poëzij is geestelijk, aetherisch, onvergan- 
kelijk! 

■ Of er nog een vierde soort is, die gaaf en talent in zich 
zelve weten te onderscheiden, en, wanneer zij deze vereenigd 
in zich werkzaam voelen, van het denkbeeld eener matige 
werkzaamheid niet huiveren, .... dit durf ik nü nog niet 
te beslissen; maar met de eerden wensch ik niets te doen 
te hebben. De zin, waarin zij het woord arbeid opvatten, 
is aanstootelijk en onedel. Men kan er zelfs het denkbeeld 
eener beweging van armen en beenen en van het zweet des 
aanschijns niet van afscheiden. 

Zij die ik in de tweede plaats genoemd heb , zouden ligt 
te bestrijden zijn, indien zij het verdienden. Zoo* men hun 
tegenwierp, dat zij dichtstukken lezen in oogenblikken van 
verpoozing, en daarom, met een onnoozele gevolgtrekking, 
besluiten dat die kunststukken in oogenblikken van verpoozing 



97 



gemaakt worden , — zij zouden niets te antwoorden hebben : 
en, daarom bemoei ik mij met deze liever niet. 

Maar ik heb dikwijls bevonden, dat de derde soort, die 
zich zelve voor enthusiasten houden, moeijelijke en gevaarlijke 
tegenstanders waren, zoo dikwijls ik beweerde, dat po è' zij niet 
vreemd is van arbeid. Ik wil verhalen, wat mij eens met 
iemand van deze derde soort wedervaren is. Hij was van 
elders, en hield zich eenigen tijd in deze stad op. 



Wij ontmoeteden elkander op een wandeling, en de opge- 
ruimde stemming, waarin wij beide waren, deed ons spoedig 
een gesprek aanknoopen, en de wandeling^ te zamen vervolgen. 

— Hoe verschilt toch de toestand van onzen geest, zeide 
hij , van den een en dag tot den anderen ! Gij weet dat ik , 
sedert eenigen tijd, een dichtstuk onder handen heb, en dat 
ik er mede bezig blijf, zelfs wanneer ik van huis ben. Gis- 
teren was ik stomp: ik had geen doorzigt in het onderwerp, 
en ik kon in de uitdrukking mijner denkbeelden geen verhef- 
fing brengen. Zoodra ik eenige regels nedergeschreven had, 
keurde ik ze terstond weder af, en haalde er de pen door. 
Vandaag is het gansch anders gegaan: ik overzag een geheele 
rei van gedachten in eens, en alle die gedachten zweefden als 
in een mimischen tooverdans voor mijne oogen. zoodat mijn 
voordragt beeldspraak werd, en mijn geest opgetogen, verre 
boven het ondermaansche. Mijne ontboezeming heeft dan 
ook dezen ochtend een paar honderd verzen op het papier ge- 
bragt. — 

lucundi acti labores, antwoordde ik: met mijn werk heeft 
het dezen ochtend ook nog al gevlot: ik heb het onbekende 
drukjaar van verscheiden incunabelen ontdekt. 

— Neen maar, zeide hij, ik bedoel, dat mijn verbeeldings- 

7 



98 



kracht levendiger werkzaam was, en dat ik het onderwerp door 
een echt poëtisch prisma bekeek. 

— Ja wel, antwoordde ik: ik begrijp n zeer goed. Zonder 
een gunstige stemming van den geest kan geen letterkundig 
werk van de hand gaan. Met mij was het ook als of iemand 
achter mij stond en mij influisterde: nu moet gij dit geschrift 
inzien : nu moet gij dat boek naslaan : nu moet gij in dat re- 
gister zoeken: en al scheidende en verbindende kwam ik tot 
de waarheid, en die wezenlijke arbeid kostte mij bijna geen 
moeite. 

— Er volgde eenige oogenblikken stilte , zoodat ik , in mijne 
eenvoudigheid, de zaak al voor afgedaan hield, en een ander 
gesprek over de laatste nieuwstijdingen wilde beginnen. 

— Och' neen , zei Melissus eindelijk : gij weet dat ik achting 
heb voor de soort van studiën, waarvan gij spreekt en waarin 
gij zoo voorspoedig gewerkt hebt: maar ik verwachtte van u 

niet, dat gij ze op ééne lijn zoudt stellen, met de (hij 

zocht een woord) met de werking van het poëtisch vermogen. 
Die soort van verwarring heeft een noodlottig misverstand doen 
ontstaan omtrent het wezen der poëzij. Yan daar de verzen- 
makers en verzenlijmers , en de zinspreuk van een poëtisch ge- 
zelschap: kunst wordt door arbeid verkregen: eene uitvinding 
der flaauwhartige XYIII de eeuw, toen men dichtstukken zat te 
maken, omringd van spraakkunsten, woordenboeken en rijmlijs- 
ten, en zelfs het mechanismus der prosodie vergeten had, 
waarvan Yondel en de dichters van zijnen tijd zich zoo mees- 
terlijk bedienden. Maar er ontbrak geest en ziel aan de ge- 
wrochten der voorgaande eeuw. Of zijn de twee groote ingre- 
diënten der poëzij niet verbeelding en gevoel? En is verbeelding 
een werk? Zij is evenmin een arbeid, als iedere gemoedsaan- 
doening, als iedere verrukking, als ieder gezigt: want de ver- 
beelding is een gezigt: zij is een blik van den .geest in zich- 



99 



zelven: in wiens verhoogden toestand allerlei vormen van 
kennis en wetenschap en rede zich schakeren tot beelden en 
groepen, die het oog des verstands aanschouwen moet, en 
daarom nog minder werkzaam is dan het ligchamelijk zintnig 
des gezigts : want uwe o ogen moet gij open houden , zoo lang 
gij een voorwerp buiten u aanschouwen wilt. Of is het gevoel 
misschien een arbeid? het gevoel, dat geen werking hoegenaamd 
kan aanduiden, omdat het eene vatbaarheid, prikkelbaarheid, 
een lijden of een genot is! Het verwondert mij dat gijlieden 
de dichters zegt te begrijpen: juist omdat gij zelve geen dich- 
ters zijt, begrijpt gij het wezen der dichtkunst niet. — 

Ik beken dat deze redevoering, die bijna in éénen adem 
uitgesproken werd, mij onthutste. Het viel mij zoo onverhoeds 
op het lijf: en (om de waarheid te zeggen) het vernederde mij 
dat ik zoo werken en zwoegen moest, om iets gerings tot stand 
te brengen ■ terwijl eene andere kunst of gaaf of talent , dat de 
wereld in verrukking brengt, geen moeite hoegenaamd kostte. 

Mijn lieve Melissus! zeide ik. ik benijd u die echte Itali- 
aansche weelde, dat chic e f ai- titeriïè der kunst. Ik wil gaarne 
over dit onderwerp met u spreken; maar dan moet gij niet 
zoo veel achtereen zeggen ■ want dat brengt mij in de war. — 
Wel ja, antwoordde hij: misschien wilt gij een Socratisch 
gesprek met mij op touw zetten , hier op een buitensingel ! Ik 
laat mij liefst niet voor den gek houden: en daar zou het 
ligt op uitloopen, zoo gij Socrates nadeedt. Mogelijk wilt gij 
zelfs ons gesprek opschrijven en in uwe Maatschappij voorle- 
zen! Zóo gij iets over dit onderwerp te schrijven hebt, maak 
er een betoog van; maar moei er mij niet in. — Ja maar, 
Melissus! zeide ik: wanneer ik een betoog schrijf, dan heb 
ik zeker gelijk , en dan is het nog erger. Hebt gij ooit iemand 
iets hooren betogen en te gelijk bekennen, dat hij het niet 
goed wist , &ï r ongelijk had? — Nu, dat mag zoo wezen, zeï 



100 



Melissus; maar ik vind het toch verkeerd, dat gij de dialogen 
zoo in de mode brengt: zij passen in onze tijden niet. Wij 
zijn, in onze eeuw van vastere kennis en zekerder wetenschap, 
aan betogen gewend: en ik geloof dat gij aan een dialoog 
den voorkeur geeft, omdat zulk een opstel u minder moeite 
kost. — Dit is eene andere vraag, antwoordde ik; maar hoe 
minder werk, des te nader bij de poëzij , niet waar? — Gij 
beuzelt, zeide hij; ik heb bezigheid in de stad en ik verlaat 
u bij deze poort. — Dat is onmenschelijk, Melissus 1 riep ik: 
gij slaat mij dood, en wilt mij niet ééns begraven! Wandel 
nog ^.één singel met mij. Ik beloof u dat ik niet Socratisch 
met ! u | spreken zal , of het moest , bij ongeluk en door uw 
eigen schuld, zoo uitvallen. Socratische gesprekken kan iedereen 
houden en maken: en ik houd van het uitstekende. — Melis- 
sus liet zich overhalen. — 

Wat is het mooi weer! zeide ik. — Ja, antwoordde Melis- 
sus: — er volgde een korte stilte. — De wolken komen goed 
te pas, als erj geen lommer is, zei Melissus. — Dat is ook 
zoo, antwoordde ik: — er was alweer stilte. Het ging met 
ons gesprek, als met een wagen, die in eens buiten het 
staande spoor, in het rulle zand geraakt: het wilde niet voort. 
Ik geloof dat het door verlegenheid kwam , dat ik het zonder- 
linge voorstel deed om op een bank aan den kant van het 
water te gaan zitten. 

— Ik vertrouw u niet, zei Melissus: gij wilt weder een 
tooneel uit Plato vertoonen, met een Ilissus achter ons, en 
platanussen boven ons hoofd. — Wel nu, antwoordde ik: 
indien onze woorden niet beter uitvallen dan de decoratien, 
dan hebt gij niets te vreezen. — Van de wandelaars zekerlijk, 
antwoordde hij: zoodra ik er in den omtrek zie, sta ik op. 
Het is immers hier geen gewoonte, dat men aan den weg op 
een bank zit? — Zit maar gerust, zeide ik, en laat uw oog 



101 



eens weiden over die ruime vlakte. — Over die grasvelden? 
vroeg Melissus, met een weinig bevreemding: en op die brug, 
daar in de verte? — Ja, mijn lieve Melissus! door zulke 
gezigten werden Poot en meer andere dichters bezield en ver- 
rukt. Of houdt gij landbouw en veeteelt voor ondichterlijk ? — 
Zoo iets zult gij mij niet ligt hooren zeggen , antwoordde hij : 
ieder onderwerp, mits het niet onedel en laag zij, is dichter- 
lijk voor den waren dichter. Maar, in allen gevalle, hoe 
middelmatig schoon dit natuurtooneel ook zij , ik adem hier 
toch vrijer, en het is mij een genot, dat ik met den rug 
naar de stadswallen gekeerd zit. — Ik wist wel , Meiissus ! 
antwoordde ik, dat gij op deze bank nog genieten zoudt: het 
gaat mij even als u : indien ik geen stedeling was , zou ik een 
buitenman wezen. — Dat laat zich hooren, zeï Melissus; maar 
voor hem , wiens geest hooger gestemd is , wiens hart behoefte 
heeft aan edel genot, is het eeuwig aanschouwen van men- 
schenwerk met al zijn bekrompen vormen, met al zijn kinder- 
achtige sieraden, met al zijn wanstaltigheden , een walg. Het 
gewoel , het gekruis van bezigheid en beroep : in de week het 
razen en hameren en rammelen van een hoop menschen, die 
op elkander gepakt leven , en , op de feestdagen , de wansmaak 
van het wandelende gemeen, dat zich opschikt en in dien 
opschik zoo regt gemeen is en linksen in al zijn bewegingen . . . ; 
och neen ! op die grasvlakte en op die koebeesten rusten mijn 
oog en mijn gemoed! — 

— Gij spreekt ook van niets , dan van kalmte en rust , 
waarde Melisssus! zeide ik: komt dat van de poëzij, die geen 
werk voor u is ? — Gij hebt mij beloofd , antwoordde hij , 
dat wij dat onderwerp zouden laten rusten. Zeer zeker zou 
het landleven voor mij geen ideaal van luiheid Avezen. Er is 
ploegen, eggen, zaaijen, poten, planten, snoeijen. — - Ja, er 
is veel! riep ik: dus zoudt gij geheel landman worden en uw 



102 



letterkundige liefhebberij vaarwel zeggen? — Ik zie niet waarom 
beide niet te zamen kunnen gaan, zei Melissus: waarlijk, de 
landbouw, in zijn geheelen omvang, is als studie een belang- 
rijk vak: zij zou anders in het Academisch onderwijs niet op- 
genomen zijn. Die studie staat immers met geologie, physica, 
chemie, astronomie en mechanica in het naauwste verband? Is 
er niet, van de oudste tijden af, een geheele bibliotheek over 
geschreven door mannen, die de natuur in hare werken en 
wetten poogden te bespieden? — Dat bespieden en beloeren 
moet arbeid en vlijt kosten , dunkt mij , Melissus ! zeide ik. — 
Nu ja, men neemt er tijd toe, antwoordde hij: — vooral, 
ging ik voort, wanneer men er over schrijft, wanneer men 
voorschriften opstelt, den tijd voor ieder veldarbeid aanwijst, 
het verband tusschen den aard van ieder getij en dien van 
iedere vrucht of plant opgeeft, den invloed van zon, maan en 
starren, en wat er verder aan den hemel is, aantoont, en de 
hulp waarmede wij de natuur te gemoet kunnen komen, wan- 
neer het saizoen ongunstig is, of onze moedwil haar dwingt 
tot ontijdige vruchtbaarheid. Er is iets edels in die studie, 
Melissus ! — Dat is er ook , antwoordde hij : van Varro en 
Columella af, tot op onze tijden toe, heeft zij mannen van 
groote talenten bezig gehouden. — Maar Melissus! zeide ik, 
wanneer men dat onderwerp in poëzij behandelt, wordt dan 
alles gemakkelijker, of heeft men dan minder talent en zoo 
veel kennis van de zaak niet noodig? — Melissus kraste in 
het zand met zijn wandelstok. — ■ Mij dunkt, ging ik voort, 
dat er in de Georgica van Yirgilius veel studie is, en dat een 
dichtstuk, dat wij dikwijls moeite hebben om goed te begrij- 
pen , ook aan den Dichter eenige moeite kan gekost hebben. — 
Dat wil ik wel gelooven, zeï Melissus; maar dat ding is toch 
eigenlijk geen poëzij. — Hierover wil ik gaarne op een ande- 
ren tijd met u spreken, antwoordde ik; maar Bilderdijk zou 



103 



vreemd opgezien hebbeu, zoo gij hem verteld hadt, dat zijn 
nooit genoeg geprezen, maar ook al te weinig gelezen, Ziekte 
der Geleerden geen poëzij was! Hij toont er zoo veel kennis 
in , zeggen deskundigen : hij had er zoo veel voor nageslagen , zoo 
veel , vooral in zich zelven , opgemerkt , om al die akelige kwa- 
len zoo uitvoerig te kunnen schilderen. — Ja maar, zei Me- 
lissus, de episoden zijn eigenlijk het poëtische gedeelte. — 
Wil dat zeggen , Melissus ! vroeg ik , dat hij aan het geheele 
gedicht gewerkt heeft , behalve aan de episoden ■ dat hij som- 
tijds dacht: „nu zal ik eens uitblazen," en dan eene episode 
in zijn gedicht maakte? Ik kan het niet goed beoordeelen, 
Melissus! omdat ik geen dichter ben; maar mij dunkt, dat 
hij ten minste aan de twee eerste en twee laatste verzen 
van zulk eene episode een weinig moet gewerkt hebben, om 
ze in verband te brengen met het onderwerp. Zou men wei- 
ligt eene uitzondering moeten maken, en zeggen, dat het 
leerdicht, de didactische poëzij 3 een poëtische studie , een poëti- 
sche arbeid is?" — 

Ik geloof waarlijk dat daar iemand aankomt, zei Melissus, 
opstaande: — wij zagen toe. — 

— Ach neen , riep ik : ga maar zitten : het is een bleekers- 
hond: dat beest zal niet rondvertellen, hoe wij hier gezeten 
hebben. Zit maar gerust , en wees niet bang. Gij zit ook op 
den sprong, alsof gij ter sluip buiten de belegerde stad, bij 
de voorposten der Spanjaarden, gekomen waart. — Ik twijfel, 
antwoordde Melissus , of deze bank hier toen reeds gestaan 
heeft. — Indien zij er toen reeds gestaan heeft, zeide ik, 
dan is zij eene antiquiteit: en zoo zij eerst beroemd moet 
worden , nadat wij er op gezeten hebben , dan zal men er in 
latere eeuwen nog mee dweepen. — Ik verkies op deze bank 
niet aan het nageslacht overgeleverd te worden, antwoordde 
Melissus. — Gij kunt het niet weten, zeide ik: zoo gij slechts 



104 



een kalme houding aanneemt. Meent gij dat de oude lieden, 
die over den muur van Troije zaten te kijken naar het leger 
vau de Grieken, ook zoo bevreesd waren dat de wandelaars 
hen zien zouden? en denkt gij dat Socrates, die, zoo lang 
als hij was, in het gras lag — Dat waren ook an- 
dere tijden en andere gebruiken, viel Melissus mij in de 
rede: misschien zijn ook hier, 250 jaren geleden, de zeden 
eenvoudiger geweest. Thans zou niemand u gelooven, indien 
gij te boek schreeft, dat wij hier hadden zitten te keuvelen 
en op de grasvelden en tuinhuisjes te kijken. Men zou zeg- 
gen: dat is een verdichtsel, en hij heeft tegen het costuum 
gezondigd. — Dat zien wij wel meer gebeuren, mijn lieve 
Melissus ! antwoordde ik , wanneer de verbeelding de weten- 
schap vooruit- of voorbijloopt. Ik bewonder altijd de schrij- 
vers die een verdicht verhaal zoo juist passen in den tijd, 
waarin het verhaalde door hen geplaatst wordt. — Dat ge- 
deelte der fraaije letteren, zeide Melissus, staat tegenwoordig 
op een veel grootere hoogte dan tevoren. Nu moet er gereisd 
worden, om het land te leeren kennen, waar het geval ge- 
beurd is, dat men wil verhalen: men moet de zeden van 
het volk bestuderen: en wauneer het verhaal naar verloopen 
eeuwen teruggeschoven wordt, dan zijn de moeite en de arbeid 
nog veel grooter. Oude kronijken en geschiedenissen moeten 
naauwkeurig gelezen worden : flaauwe wenken en terloops ge- 
maakte aanmerkingen gezocht en opgeteekend , om ze te zamen 
te stellen, en aldus zich eenig denkbeeld te maken van het 
volksleven, zonder kennis waarvan het verhaal gevaar loopt 
van in de lucht te hangen , of zich hier of daar tegen te spre- 
ken en onnatuurlijk te worden. Uit dit oogpunt beschouwd, 
heeft het verdichte verhaal inderdaad eene historische waarde. 
Maar de schrijver heeft een groote verantwoordelijkheid, om- 
dat de aangename inkleeding en levendigheid van zijn verhaal 



105 



zoo aanlokken en treffen, zoodat het tafereel van de zeden en 
gebruiken van den tijd, dien hij voorstelt, misschien nog 
dieper zich prent in het geheugen der lezers, dan de lotgeval- 
len der personen. Dit is een stil getuigenis van den lezer, 
dat het historische nog hooger waarde heeft dan het verdichte. 
Daarom verwijt men ergens aan W. Scott, dat hij rijker was 
in kennis van oude legenden, dan van den toestand van het 
oude Engeland. — 

Dat is opmerkelijk, Melissus! antwoordde ik: en gij maakt 
dat mijne bewondering van dat talent nog hooger stijgt. Is 
er nog zoo veel af te dingen op dat van eenen man , die ge- 
zegd wordt zoo veel jaren gestudeerd te hebben, eer hij die 
reeks van verdichte verhalen begon te bewerken, waarvan 
Europa thans weergalmt? Maar, mijn lieve Melissus! het 
eerste gedeelte van die reeks was poëzij : en sommigen zeggen , 
dat in zijn latere prozastukken ook veel poëzij is. — Wat 
maalt gij , riep Melissus , en wat gaat het mij aan , hoe som- 
migen hun oordeel uitspreken? De studie en de arbeid belioo- 
ren tot de voorbereiding: daardoor verheft zich de dichter op 
het standpunt, van waar zijn verbeelding hare vlugt nemen 
kan. — Maar , Melissus ! vroeg ik , wanneer de dichter al is 
het maar een klein deel van de vrucht dier voorbereiding ver- 
loren heeft, (en hoe dikwijls kan hem zulk een klein deeltje 
niet ontslippen ?) moet dan zijne verbeelding ook dit gebrek 
aanvullen; of moet hij, voor een oogenblik, uit zijn vlugt 
naar dat hooge standpunt afdalen, en van dat hooge stand- 
punt verder naar beneden, om den foliant zijner aanteekenin- 
gen even na te slaan, en daarna weder te kunnen opklimmen 
en zijn vlugt nemen? en dan vervolgens zoo telkens op en neer, 
van de studie naar de vlugt, en van de vlugt naar de studie? — 
Ja wel , ik zie het al , zei Melissus : gij speelt weer voor So- 
crates ! Het staat u goed, altijd van uwen Homerus te spre- 



106 



ken, die geen enkele letter van zijn lange gedichten opgeschre- 
ven heeft! 

— Waar staat dat, Melissus? — Wel, ik heb het hooren 
zeggen. — Hooren zeggen! — Nu goed, ging Melissus voort, 
indien dat niet bewezen kan worden, weet gij ten minste niet, 
dat Silvio Pellico zelf verhaalt, dat hij, in zijne gevangenis, 
honderden van verzen maakte, en toch niets had om ze te 
kunnen opschrijven? — En heeft hij ze onthouden? — Wel 
zeker, van woord tot woord. — Dat is zonderling, Melissus! 
zeide ik: men zegt anders dat de Improvisatori , wanneer hun 
vlugt gedaan heeft, bijna niets weten van hetgeen zij ont- 
boezemd hebben. Hebt gij ooit eene improvisatie gehoord? — 
Wel zeker! het was goddelijk: est Beits in nobisf Dat is de 
ware poëzij ! het is een stroom van gevoel , die alles mede- 
sleept. — Zeer goed, Melissus! hebt gij er ooit eene opge- 
schreven en nabij bekeken? — Neen! daar ging het te gaauw 
toe. De beelden snellen elkander achterna: en de toehoorder 
merkt slechts den schoonen loop op, die als een lichtstraal 
voortschiet , of in zich zelven terugkeert. — Weet gij , Melis- 
sus! vroeg ik, waaraan gij mij denken doet? — Wel nu? — 
Wanneer men een of ander voorwerp, waar een weinig glans 
aan is, b. v. een sleutel, een koperen dekseltje, aan een touw 
bindt, met een luts aan het eind, en wanneer men de vinger 
door die luts steekt en het touw snel ronddraait, dan maakt 
dat sneldraaijende voorwerp een cirkel van glans, die het oog 
streelt. Is dat de improvisatie? — Dat is eene ellendige ver- 
gelijking! — Nu goed, Melissus! maar Silvio Pellico onthield 
zijn verzen? — Ja. — Dus was het geen improvisatie? — 
Eigenlijk niet. — Dus ging het langzamer dan eene impro- 
visatie? — Nu, dat spreekt van zelf. — En waarmede vulde 
Silvio Pellico den tijd aan, die er overschoot, omdat het 
langzamer ging? Improviseerde hij misschien een of twee 



107 



verzen te gelijk , en deed hij dan weder wat anders , en zoo 
voorts ? — Dat is eene onnoozele vraag , zei Melissus ; Lij dacht 
aan zijn gedicht. — Dacht hij , Melissus ! Dan moet of Pellico 
niets van die lange gedichten onthouden hebben, of de ver- 
halende en schilderende poè'zij is een poëtische studie, een 
poëtische arbeid. Kies maar uit ! — 

In ééns hoorden wij schuins achter ons, aan den water- 
kant, een geritsel, zoodat Melissus opvloog, als of hij een 
slang had hooren schuifelen. 

Daar zijn menschen! riep hij. — Maar Melissus! vroeg ik 
hem, jaagt een visscher u zulk een schrik aan? Bij ons zijn 
dat vreedzame menschen: ga maar weer zitten. 

Is de vangst goed? vroeg ik den man, terwijl hij ons 
voorbijging. — Nain, waere heer. — Is er nog al visch in 
den singel: — Jae! — Hoe komt het dan dat gij niets 
vangt? — 'T is te vuyl an de kant. 

Gij hebt hier een vreemd dialekt, zei Melissus, toen de 
visscher ons voorbij was. — En hebt gij wel opgemerkt, vroeg 
ik hem, hoe kort en zakelijk zijn antwoorden waren, en dat 
er karakter in was? — Wat meent gij met karakter? vroeg 
Melissus. — Wel, dat er harmonie is tusschen den man en 
zijn antwoorden: indien iemand ze verdicht had, men zou 
zeggen: „hij kent de Leidsche visschers, hij heeft ze bestu- 
deerd." — En meent gij dan, vroeg Melissus, dat gij uit het 
korte en krachtige gezegde van iemand opmaken kunt, wat 
zijn karakter is ? — Mij dunkt , ja , antwoordde ik. — Welnu , 
hervatte Melissus, ik zal er u een opzeggen; maar komt er 
ook iemand aan? — Ik keek rond, en, „ga maar voort," 
zeide ik. 

Melissus riep, dat het klonk: Soldats! souvenez vous que du 
haut de ces Pyramides quarante siècles vous regardent. 

Die woorden, zeide ik, schijnen wel in Egypte gesproken 



108 



te zijn, voor het leveren van een gevecht. — Juist geraden, ant- 
woordde Melissus. — En na de hieroglyphische ontdekkingen van 
Champollion , ging ik voort , omdat de spreker zoo op een haar die 
40 eeuwen heeft kunnen berekenen. — Dat doet niets tot de zaak, 
zei Melissus: die hieroglyphen vertrouw ik nog niet; maar het is 
ons nu om het karakter van den man te doen. — Wel, zeideik, 
indien het met de chronologie uitkwam, dan zou ik denken 
dat een rhetor uit de Asiatische school die woorden uitgespro- 
ken had. — Melissus begon hartelijk te lagchen. — Nu, lach 
maar zoo niet! zeide ik: het is bombast, en er ligt in die 
woorden dezelfde verwaande domheid, die men bij die rhetoren 
vond. — Melissus schaterde. — Dat het bombast is, zal ik 
bewijzen. Het klinkt mooi, maar het zegt niets. De tijd gaat 
immers voorbij : de eeuwen rollen weg , en zij zien niet meer 
om. Maar verbeeld u, indien het dan zoo moet, dat die 40 
Egyptische eeuwen daar boven zaten toe te kijken, en dat zij 
de Egyptische geschiedenis van dat tijdverloop voorstelden; had 
die geschiedenis dan zoo veel reden om trotsch te wezen en 
te denken : nu zullen wij eens toezien , of die soldaten daar 
heneden onzer waardig zijn? Of moeten zij den tijd in het 
algemeen aanduiden? Maar die spreker kon overal gezegd 
hebben: Soldaten! onze aardbol heeft zeker reeds 6000 jaren 
bestaan : iveest dapper ! Of wilde hij zeggen : Boldaten ! daar 
staan overoude steenhoopen , die de menschen opgestapeld hebben : 
zij hebben 40 eeuwen lang onwrikbaar gestaan: houdt u óók zoo 
goed? Hoe gij het draait, het zijn klinkende woorden zonder 
zin, en dat noem ik bombast. Dat het dom was, zal ik óók 
bewijzen. Verbeeld u eens, mijn lieve! hoe veel misverstand 
en verwarring er kon ontstaan ! In de open lucht kan niemand 
zoo schreeuwen dat hij door duizenden verstaan wordt. Die 
het naastbij zijn , hooren het goed : die iets verder . staan , 
missen een woord: „wat heeft hij gezegd?" vragen de anderen, 



109 



die nog verder af zijn : en zoo gaat het rond, met gissingen, 
weglatingen en aanvullingen, geheel ontaard en verknoeid: en 
het zon mij daarom ook niet verwonderen, indien het groote 
getal er van gemaakt had, dat er 40 kanonnen van den vijand 
boven op de Pyramiden stonden, en dat die post eerst moest 
ingenomen worden. Daarom , Melissus ! indien gij deze aan- 
spraak niet verzonnen hebt, dan hebben de soldaten van dien 
spreker in dat gevecht zeker te kort geschoten. — 

Melissus gierde zoo onbedaard, dat hij dreigde achterover 
van de bank te vallen. Met één been in de hoogte, riep hij: 
Het was Napoleon, vóór den luisterrijken veldslag van de 
Pyramiden ! en de Franschen hebben die aanspraak altijd be- 
wonderd , als een model van poëtische krijgs-bevelhebbers-wel- 
sprekendheid ! ') 

— Ik kan het niet helpen, Melissus! zeide ik, een weinig 
bedeesd. Maar gij ziet dat de studie der karakters hoogst 
moeijelijk is. — Dat heb ik nu duidelijk gezien, antwoordde 
hij. — Wie weet wat ik nog leeren kan, hernam ik, wanneer 
ik blijf voortstuderen ! Men is er nog niet, al spreekt men 
gedurig van karakterkunde en menschenkennis. Het hoogste 
dier wetenschap schijnt voor den o verrijpen leeftijd bewaard te 
wezen , nadat men zich zelven zoo ongeveer in allerlei stand 
en zit en ligging heeft waargenomen. Want de karakterkunde 
schijnt van zich zelve te moeten uitgaan. — Daaruit zou vol- 



l ) Ik heb ergens in een Fransch boek de tessera van Napoleon 
overgesteld gezien tegen die van Nelson, vóór den slag van Trafalgar. 
Zij was, meen ik, England e.rpects tliat ever// man shall do Jiis duty. 
; ,Zoo kan ieder Corporaal (zegt de slimme Franschman) zijn soldaten 
aanspreken, die bij drilt." — Dat is waar ook; maar in het eene geval 
is het duty > de gezwinde lading goed te leeren; in het andere was het 
duty, de Spanjaarden en Franschen te slaan, dat er geen stuk van te 
regt kwam; en dat hebben de Engelschen toen vrij goed gedaan. 



110 



gen, zeï Mclissus, dat men zelf een soort van Proteus zou 
moeten zijn, en allerlei karakters in zich yereenigen, om die 
van al de anderen te kunnen beoordeelen. — Ik weet het niet, 
Melissus ! antwoordde ik : de beantwoorder van eene of andere 
prijsvraag zal die zwarigheid misschien oplossen. Maar ik 
vraag u, of gij kans zoudt zien om een karakter te verzinnen 
en in allerlei omstandigheden te plaatsen, waarin gedacht en 
gesproken en gehandeld moet worden, en dan uw verzonnen 
karakter zoo te laten denken, spreken en handelen, dat het 
een volkomen en natuurlijk geheel maakte : zoodat iemand , die 
werkelijk een zoodanig karakter had en uw verzinsel las, of 
aanhoorde, zeggen zou: „waarlijk, zoo zou ik ook geproken 
en gehandeld hebben?" — Ik heb het nooit beproefd, ant- 
woordde Melissus; maar ik geloof dat ik verbazend zou moeten 
peinzen , en dat ik mij zelven telkens zou moeten afvragen: „stemt 
die gedachte met die vorige handeling overeen? is die daad niet in 
strijd met dat vorige overleg?" Ik word nu reeds bang van 
den arbeid, dien zulk een verdichtsel kosten zou! — Ja, dat 
komt er van , zeide ik , als men zoo verwend is door de poëzij , 
die gemakkelijk daarheen rolt. Maar, mijn beste Melissus! 
zulke verdichtsels worden er menigmaal in poëzij gemaakt! — 

Ik bemerk nu eerst dat de bank vochtig is door de laatste 
regenbui, zei Melissus. — Ik ging voort: gij moet mij hier, 
op deze bank, een Tragedie of Comedie van het goede slag 
ontboezemen , of bekennen , dat de dramatische poëzij een poëti- 
sche studie, een poëtische arbeid is. — 

Neen, ik word te nat, zeï Melissus; laat ons eindelijk 
opstaan; ook geloof ik dat in de verte iemand aankomt. — 
Welnu, zeide ik, terwijl wij voet voor voet heenwandelden en 
somtijds stil stonden: wat krijg ik van u, een Treurspel of 
een Blijspel? — 

Gij zijt een lastig mensch, zeï Melissus, half schertsend: 



111 



wanneer ik eens in een goede lnim ben . dan zal ik een scherp 
hekeldicht op n maken! — Dat is niet vriendelijk, Melissus! 
antwoordde ik; maar wanneer gij in een goede luim zijt, 
vallen die dingen dan nooit stomp uit? — Een enkelen keer, 
bekende Melissus ; maar men is er bij : en wanneer het u 
geldt, dan zal ik er aan versnijden en slijpen, tot dat het 
steekt. — 

Mijn lieve Melissus! riep ik uit, dan is de Satyrische poëzij 
een poëtische studie, een poëtische arbeid ! — 

Hoor eens! zei Melissus, ik had u verzocht dat wij over 
dat onderwerp op deze wandeling niet verder spreken mogten; 
en toch komt gij er telkens op terug. — Ik weet niet wie van 
ons beide schuld heeft, antwoordde ik; meg ik niet eene 
onnoozele gevolgtrekking maken? — Ja maar, zeide hij, uwe 
gevolgtrekkingen zijn een weinig haastig : die dingen laten 
zich op een wandeling niet afdoen, en eigenlijk vooral niet 
met iemand die geen dichter is , en dus geen onderscheid weet 
te maken tusschen een redenerende , of geleerde , en een dich- 
terlijke beschouwing van een voorwerp. — Gij beperkt het 
getal uwer lezers. Melissus! zeide ik; want hoewel wij geen 
gebrek aan dichters hebben , onze bevolking telt er , geloof ik , 
nog meer die geen verzen maken. Gij maakt van uw vak een 
waar gild. — Wat maalt gij van vakken ? riep Melissus : iedere 
wetenschap behoort tot een vak; maar de poëzij is een gaaf: 
en wanneer ik u met de didactische , de epische, de dramatische 
en de satirische dichtsoorten heb laten omspringen, het was 
omdat zij eigenlijk vakken van wetenschap zijn, die door de 
poëzij verfraaid worden. De dichtkunst is niet bestemd om 
de wetenschap te doen vorderen, met studie en arbeid, maar 
om haar in een bevalligen tooi niet meer tot het verstand 
alleen, maar tot het gemoed te doen spreken. Zoo gij wilt, 
zulk eene poëzij is de geïdealiseerde schoonheid van den arbeid. — 



112 



Die definitie treft mij, Melissus! zeide ik, maar gij behoudt 
dan ook geen regt om op den gemeenen man te schelden, die 
„zoo regt gemeen in zijn opschik is, en linksch in al zijn 
bewegingen", wanneer hij des zondags rondwandelt, als de 
geïdealiseerde schoonheid van het handwerk. — Laat mij uit- 
spreken, zei Melissus: ik bedoel de poëzij der vier genoemde 
dichtsoorten ; maar zij is de eigenlijke poe zij nog niet. Zij is 
slechts een poëtische voorstelling van zaken, van daden, van 
wetenschap. Maar de poëzij kan zich afsluiten in haar zelve, 
en van de voorwerpen tot eeuwige denkbeelden opklimmen, 
zoodat de verbeeldingskracht in het gevoel opgelost wordt. 
Dan ontdoet zij zich van kunst en wetenschap, en haar vaart 
is onbeperkt. Van één voorwerp , van ééne gedachte zich 
opheffende, doorzweeft zij het onmetelijke ruim der aandoe- 
ningen, en verliest zich in het oneindige. Dat is de lyrische 
poëzij: de poëzij bij uitnemendheid. — 

Maar komt zij dan niet weerom? vroeg ik. — Wat bedoelt 
gij met die vraag? zei Melissus, — Wel, uwe definitie brengt 
mij een vuurpijl voor den geest. Wanneer die lichtstraal zoo 
schitterend oprijst en zich in de donkere ruimte verliest, dan 
juichen wij die beneden staan; maar wanneer zij, nog sis- 
send en snorrend, nederkomt en op den grond valt, dan 
zeggen wij dat zij niet deugt. Is dat uwe lyrische poëzij? 
En wanneer zij daar boven zich verloren heeft, maar de stok 
nedervalt, is die stok dan zooveel als de dichter, die zijn 
poëzij daar boven gelaten heeft, en in het duistere nederploft? — 

Kom! zei Melissus, laat ons dezen singel maar gaauw af- 
wandelen! Er is met u geen spreken over poëzij. Buiten het 
gevoel over gevoel te willen spreken, is even ongerijmd en 
dwaas als buiten het geloof over het geloof te oordeelen. Gij 
deedt beter, ronduit te bekennen dat gij de poëzij minacht, 
of, nog liever , dat gij ze voor niets houdt. — Neen , Melissus ! 



113 



geen van beide! Maar, zeg mij, hoe dom mag men wezen, 
om toch een lyrisch gedicht te kunnen maken? — Hoe dom"? 
dat weet ik niet; maar ik weet wel dat geleerdheid een nekslag 
is voor poëzij. — Daarover kunnen wij op een anderen tijd 
handelen, Melissus! zeide ik; maar zeg mij, bid ik u: wan- 
neer gij een lierdicht schept, en uw gevoel laat vliegen, in 
welk een voertuig plaatst gij het dan ? — ■ Wel ! in eene gedachte , 
natuurlijk. — En hoe zult gij die gedachte verneembaar 
maken ? — Ja , dat weet een kind ! met woorden , met de 
taal. — Hoe beter dus de taal is , Melissus ! des te beter 
wordt de gedachte uitgedrukt, en hoe beter de gedachte uit- 
gedrukt is, des te duidelijker spreekt het gevoel: of is dit 
niet zoo? want ik vrees dat het gevoel, in geen taal gedacht 
of uitgedrukt, een bijster verwarde aandoening is. — Tot uw 
dienst . zei Melissus : daar hebben wij Socrates al weer ! — 
Nu goed , Melissus ! ik zal voor u antwoorden : De echte 
dichter moet zijn taal volkomen magtig wezen, en hce dieper 
gedacht en rijker de vorm dier taal, des te rijker en dieper 
zal zijn gevoel kunnen spreken. Maar dien rijkdom en die 
diepte der taal moet hij kennen; en dat vereischt langdurige 
studie , Melissus ! en ernstigen arbeid. — ■ Dat is het oude 
argument, zei lAlelissus, dat het proza ten koste van de poëzij 
verheft. Al stemde ik u toe dat het arbeiden aan de taal 
de lyrische vlugt van den dichter vergezelt, dan zou daaruit 
nog niet volgen dat zijne verbeelding en gecoel belemmerd 
worden, en arbeiden moeten. — ■ Melissus ! zeide ik, het valt 
mij zoo moeijelijk die taai van dat gevoel af te scheiden! 
Gij houdt van varen, niet waar? — Ja wel, maar minder van 
uwe vergelijkingen. — Xeen maar, ging ik voort, wanneer 
men zoo langs het water wandelt, dan denkt men ligt aan 
schuitjevaren. Wanneer gij met uw gezin een togtje op liet 
water wilt doen, en met hen ingescheept zijt in een gemakke- 

8 



114 



lijke boot, zegt gij dan: Ziezoo, kinderen! daar zitten wij, — 
zonder iets meer? of slaat gij handen aan de riemen, en 
roeit gij , zoo lang gij last hebt om voort te gaan ? en wan- 
neer gij in een loopend water zijt, stnnrt gij dan ten minste 
het roer niet, om niet in het riet te raken? Nu komt het 
er maar op aan dat wij de rollen goed verdeelen. De boot 
en de riemen zijn de taal; uwe kindertjes zijn nw gevoel en 
verbeelding: het water is de diclitstoffe : hoe ruimer, des te 
schooner vaart; — maar wat zijt gij? — ■ Het raakt mij niet, 
zei Melissus : omnu comjparatio claudicat. — Dat is vreemd , 
Melissus ! hernam ik ; wilt gij niet weten dat gij en uw gezin 
een zijt? Ik weet het immers dat het roeijen voor u zulk 
een genot is, en dat de denkbeelden van roeijen en vorderen 
in uwe ziel tot één denkbeeld van varen zamensmelten. — 
Melissus werd stil en aangedaan; want hij houdt veel van zijn 
kindertjes en van roeijen. Nu goed, zei hij eindelijk, breng 
die boot maar weer aan wal. Maar gij zult toch niet beweren 
dat de taal alleen den lyrischen dichter maakt? — Neen, 
Melissus! antwoordde ik: neen! — - Wel nu, hernam hij, laat 
dan, zoo als ik reeds, zeide, de bewerking der taal zijnen 
zang begeleiden ; maar die zang is vrij , als de adelaar in het 
zwerk. De loop der aandoeningen laat zich door geen gram- 
matisch taalgeknutsel stremmen. In haren gang nemen zij 
telkens iets op van de voorwerpen, die zij rakelings voorbijgaan. 
Van daar die rijkdom der lyrische gedachte; van daar die 
afwisseling van kracht en teederheid, van zoete harmonie en 
bruischend Titanisch geweld. Het is de Pindarische bergstroom , 
door Horatius zoo heerlijk geschilderd. Wilt gij dien stroom 
doen terugkeeren? Neen, mijn vriend! ik heb nu ook mijne 
vergelijking: hij glijdt of hij loeit, naarmate de bedding is; 
maar hij keert niet terug. De laatste uitkomst zijner wateren 
is in het ruime, in het onafzienbare, in den Oceaan. Zoek 



115 



hem daar, zoo gij lust hebt! — Dat uit gaan en niet weer te 
Juds honien wil mij niet bevallen, Melis sus ! zeide ik. Ik heb 
wel eens gemeend op te merken dat het bruischend geweld van 
Pindarus, en de verhevenheid van Demosthenes , twee sterk 
bereden hobbelpaarden waren : en ik vrees dat men er niet 
dikwijls aan gedacht heeft dat een bergstroom altijd stroomt , 
dewijl er altijd water is; maar dat het namaaksel op de Wil- 
heluishöhe niet stroomt dan zoo lang er water is: en als dat 
op is, dan zijn het kale en drooge steenbonken, en weg is de 
stroom! — Dat wil zeggen? vroeg Melissus. — "Wel, dat het 
water weg is. Hebt gij Pindarus gelezen'? — Wel zeker. — 
Hebt gij hem goed gelezen? — Np ja, zoo goed ik hem 
begrijpen kon. — Gij zijt voorzigtig, Melissus! — Ik wil 
zeggen . hernam hij , dat zijn vlugt dikwijls buiten het bereik 

van mijn oog gaat, en dat ik mij dan verlies — Xu, 

waarin? — In het oneindige! — Xeen, Melissus! ik vrees, 
in misverstand. Indien ik een gissing mogt wagen, zou ik 
aldus spreken: Het misverstand van Pindarus heeft eene 
meening verspreid en gangbaar gemaakt, dat die Dichter, op 
zijn best genomen, een onderwerp had, wanneer hij zong: maar 
dat hij zijn onderwerp spoedig uit het oog verloor, en van de 
eene gedachte op de andere overspringende, die met de eerste 
in een schijnbare aanraking was, al verder zich verloor, zoodat 
hij in het eind van zijn gedicht op een gansch ander stand- 
punt was dan in het begin. Dit, zei men toen, was eene 
eigenschap van het Lierdicht, en het werd een wet, dat de 
verbeelding alle breideling van het verstand moest afschudden. 
Ik wil gaarne gelooven, Melissus! dat iemand die verbeel- 
dingskracht heeft en een gevoelig hart, wanneer zijne aandoe- 
ningen in beweging geraken , voortdichten kan , en zich verbeelden 
dat hij dat alles zoo ontboezemen moet, en dat de dichterlijke 
lezer, of toehoorder, zich dat alles zoo met hem verbeelden, 

8* 



116 



dat alles zóó met hem gevoelen zal. Maar ik zou wenschen dat 
hij die verbeelding en dat gevoel in zijnen boezem besloten hield , 
tot dat zijn verstand, zijne kunst hem een redelijken vorm voor 
den geest bragt : want in de kunst regeert eenheid. Zonder deze , 
geloof ik, is zij geen kunst. Of is de lierdichter geen kunstenaar? 
Schaf anders het woord dichtkunst af, en wacht u voor het woord 
poëzij ; want het beteekent maaksel. En wat zoudt gij van 
den beeldhouwer zeggen , die nadenkende over het ideaal 
der schoonheids vormen, in geestvervoering geraakte, en wiens 
verrukking overging van den arm eener Yenus op de heu- 
pen van een Hercules, van die heupen op een Dorische 
kolom , en van die kolom op een vaas : en nu een klomp 
klei nam , en een gewrocht ontwierp , waarin a?°men en 
heupen en vasen en kolommen door elkander lagen : en zoo 
hij u dan zeide : „Zie ! daar hebt gij een vrucht van 
mijn verbeelding en gevoel ! die dingen schep ik zonder 
arbeid!" — Ik zou, natuurlijk, denken dat hij raaskalde, 
zei Melissus, er staat reeds iets dergelijks in de Ars Poë- 
tica van Horatius : die evenwel zeker het lierdicht niet 
bedoeld heeft : want in zijne Oden is hij zelf in het 
geheel niet vrij van hetgeen ik dacht een vereischte te 
zijn, en gij voor een gebrek schijnt te houden, der lyrische 
poëzij! — Wacht maar, Melissus! antwoordde ik. In de 
kunst regeert eenheid: het zoekeri of herstellen of terugroepen 
dier eenheid, dat is een gedeelte van den arbeid, waarover 
wij spreken. Het koel beraad der geleerdheid, Melissus! heeft 
eindelijk moeten ontdekken , wat de dichters voorbijzagen , 
of niet uitleggen konden, dat Pindarus menigmaal, in zijne 
Oden zelve, op de regelen en wetten doelt, waar zijn poëzij 
aan onderworpen was. Sedert dien tijd begint men scherper 
toe te kijken, en zie! nu bemerkt men dat er een leidende 
gedachte door ieder van zijne gezangen wandelt, en (het sniert 



117 



mij bijna, het te beweren) dat hij dikwijls heeft moeten over- 
leggen, hoe hij zulk een schoon geheel zamen zou stellen. 
Maar het verwondere u niet dat de waarheid dikwijls laat aan 
den dag komt, en vreemd uitvalt! Hoe lang heeft het niet 
geduurd, eer die verhevenheid van Demosthenes, die men 
met geraas en gedonder zocht na te doen, eer zij bleek niets 
anders te wezen dan — de taal eener eenvoudige, diepe over- 
tuiging ? 

Dit laatste hadden wij stilstaande gesproken , en niet 
bemerkt dat Acilius ons te gemoet kwam. Nog niet geheel 
genaderd, riep hij ons toe : „Hebt gij den Horatius al 
gezien?" — Welken? vroegen wij beide. — Wel, antwoordde 
Acilius, de lang gewachte Leidsche uitgaaf. Ik heb ze 
sedert dezen ochtend. Terstond heb ik het boek opgeno- 
men , en met moeite nedergelegd. — Zoo ! zei Melissus : 
men heeft voorspeld dat er vreesselijk in gehakt zou wor- 
den. Het moet een snoeijersbaas wezen, die Uitgever! — 
Dat is hij ook , antwoordde Acilius : het is een baas ; 
maar het groene hout heeft hij laten zitten; de o crre takken, 
die hij aangewezen heeft, kunt gij, voor mijn deel, afhakken 
en op het vuur smijten; en er u bij warmen. Ik heb nog 
maar drie Oden gelezen, die ik, bij voorkeur, opzocht, 
omdat ik er nog nooit licht, maar wel een vreemd gehaspel 
en gebrek aan plan in gezien had. Met een verstandige 
kritiek snijdt de Uitgever hier en daar iets weg, dat reeds, 
op zich zelf beschouwd, (ik moet het nu bekennen) lam of 
aanstootelijk was , of tegen taal en zaken zondigde : en 
zie ! wat er overblijft , is Horatius , die zelfde fijne Horatius 
die in zijne Ars Poëtica zulk goed onderrigt gaf, hoe het 
wezen moest. Maar gij zult het boek nu wel op uwe tafels 
vinden liggen: ik moet, voor mijn gezondheid, wandelen. 
en o;roet u. 



118 



Hij ging den Haagschen weg op, en wij traden de stad 
binnen. Melissus moest links , en ik regts. Vaarwel ! zei hij : 
ik zal dien Horatius bestellen. 

„En lees dan uw eigen tweehonderd verzen nog eens over!" 
riep ik hem achterna. 



VI. 



In eene Maatschappij van Nederlandsche Letterkunde, wier 
leden zich. ijverig op die studie toeleggen, en daardoor, uit 
den aard, allen beroemd of bekend zijn, of — zullen worden, 
is het eigenlijk de pligt der leden, dat zij geen andere onder- 
werpen ter spraak brengen dan die de Xederlandsche Letteren 
raken. Indien gij , G. T ! nu of dan getwijfeld hebt of die 
wet heilig was, dan lag waarschijnlijk de schuld aan uwe 
zijde, en gij dacht niet genoeg na over den baad van alle 
wetenschappen, die eene onbegrijpelijke rekbaarheid heeft. — 
Een tweede wet is , dat de spreker zijn onderwerp neme zoo 
als het is; dat hij het fragment der wetenschap, dat hij be- 
handelt, niet poge te verfraaijen met sieraden, die er niet 
aan passen; dat hij het dagelijksche niet verheffe als iets bui- 
tengewoons en vreemds : dat hij , in 's hemels naam , van proza 
geen poëzij niake: naardien het brood, waarmee gij 's ochtends 
u ontnuchtert, geen bloem- en lofwerk van den pastijbakker 
gedoogt , en eene verhandeling over de zes naamvallen , en over 
de tijden der werkwoorden, geen ziels verheffing of geestver- 
voering. Met één woord, wat dor is, moet droog blijven. 
Misschien hebt gij somtijds gemeend te bespeuren dat een 



120 



spreker zich niet genoeg aan dien regel hield. Doch vergeeft 
mij ! ook hier hebt gij gedwaald. Het was of de groote maat 
uwer toegevendheid, of uwe eigene ingenomenheid met het 
onderwerp. — Op deze beide reken ik, wanneer ik, zoo als 
nu mijn voornemen is, u eenige gedachten mededeel over den 
stijl. Yoor de dorheid van het onderwerp vraag ik geen ver- 
schooning. De wet veroorlooft mij het te kiezen. Zoo mijne 
gedachten u minder gesloten toeschijnen dan gij ze wenscheu 
zoudt, wijt het aan den omvang van het onderwerp, waarvan 
het zeer moeijelijk is weinig te zeggen , en aan de bekrompen- 
heid mijner vermogens, bij veel goeden wil. 

De stijl is een dun of dik houtje, geëvenredigd naar de 
hand van hem die het hanteert. Aan het eene eind is een 
scherpe stift gehecht, aan het andere einde loopt het vlak en 
breed uit, in den vorm van een spatel. Zulk een werktuig 
noemden de Romeinen stilus. Ieder fatsoenlijk Romein droeg 
een tafeltje bij zich. dun met was overtogen. Wanneer hij 
spoedig iets boeken wilde, wat uit zijn geheugen ontslippen 
kon , eene opmerking , eene gedachte , dan grifte hij het met 
de scherpe punt van zijn stilus op het was van zijn tafeltje. 
Wanneer hij zich verzonnen had, of iets veranderen wilde, 
dan keerde hij den stilus om, en streek met het platte eind 
het gegrifte weder glad. Dit was evenveel als de natte vinger 
van onze cij fermeesters en hunne leerlingen op de lei. De lei , 
M. H ! is een voortreffelijk schrijftuig ! Zij staat tegenover ons 
papier, even als bij de Ouden hun wastaf eitje tegenover hun 
parkeinent. Het schijnt dat de Homeinsche jeugd zeer lang 
op was schreef, en dat haar geen parkement verstrekt werd, 
voordat de hersenen gesloten waren, en de geest vast en ge- 
voed met wetenschap, en de smaak goed gevormd. Daar nu 
het Eomeinsche publiek meer gesteld was op weinige maar 
goede schriften, dan op vele die minder goed waren, gaven 



121 



hunne geleerden en mannen van gezond verstand aan hunne 
schrijvers den raad, dat zij hun stilus dikwijls ornkeeren moes- 
ten. Het is , alsof men bij ons zeide : Jonge lieden , maakt 
uwe vingertoppen dikwijls vochtig! 

Het zal dus wel eene onomstöotelijke etymologie wezen, 
dat ons woord stijl van het latijnsche stilus afstamt. Doch 
reeds bij de Ouden had de beteekenis zich verder uitgebreid, 
en was van het schrijftuig op het geschrevene overgegaan. 
Zij spraken veel meer dan zij schreven. Maar zij meenden 
op te merken dat hij die altijd voor de vuist spreekt, ligt 
onjuist en onzuiver spreekt, somtijds zelfs hoe rijker des te 
onzuiverder, even als een gezwollen stroom, die van zijn 
bedding aardschollen afschuurt en lange taaije draden van 
slibbe en slijm. Daarom beweerden zij dat de stijl de beste 
leermeester in het spreken was. Dus was de stijl bij hen 
eene oefening, die de vlugtige woorden als in de lucht greep, 
en ze vestigde, om ze daarna te bekijken en te onderzoeken, 
ze anders te schikken , met andere te verwisselen. Wie zich 
hierin oefent, dachten zij, zal eindelijk spreken alsof hij schrijft. 

In onze hed_eiidaagsche beschaving is het met deze zaak 
gedeeltelijk anders gesteld. Er zijn er die onnoemelijk veel 
schrijven, en weinig spreken: er zijn er ook tusschen wier 
schrijven en spreken men bijna geen onderscheid bemerkt; 
maar terwijl men het denkbeeld dier n nauwgezette oefening 
min of meer losgelaten heeft , is de beteekenis van het woord 
stijl alweder ruimer geworden, Yan andere zaken gebezigd, 
geldt het voor manier. In de spraak is de stijl niet meer 
een bloot middel van oefening, maar zelf doel geworden, en 
de spraakkunst wordt als het middel beschouwd. Telen, die 
de spraakkunst goed verstaan , meenen stijl te hebben. Zij 
hebben er eenen, maar misschien niet in dien zin, waarvan 
ik later spreken zal. Stijl nu wordt bij uitsluiting gebezigd 



122 



van het geschrevene. Van een redenaar , die wezenlijk spreekt, 
zal men nimmer hooren zeggen dat hij dezen of dien stijl 
heeft. Dit schijnt nog een overblijfsel der oude opvatting van 
het woord te zijn, en min of meer aan te duiden dat het 
voor de vuist gesprokene dikwerf zonder stijl is. Of dit 
taalgebruik met de waarheid overeenkomstig is, deze vraag 
zou een onderzoek op zich zelf vereischen, waaruit blijken 
zou hoeveel deel de gemoedsbewegingen van den spreker, de 
uitdrukking van zijne oogen en gelaat, en van geheel zijn 
wezen , aan zijnen stijl hebben , en of er een zeker getal woorden 
noodig is, voordat de stijl zigtbaar worde, dan wel, of men 
stijl vindt in ieder eenlettergrepig woord , b. v. ja of neen , 
naar gelang dat het met geduld of met vuur uitgesproken 
wordt, zich in verteedering fluisterend uitrekt, of een vraag 
met een scherpen snaauw onderschept. 

Doch, zoo als ik zeide, den stijl vindt het gewone spraak- 
gebruik in de geschreven rede: en daarom hoort men dikwijls 
van schrijftrant spreken, dat eigenlijk schrijf gang zou wezen: 
want trant is een deelwoord van het verouderde tra-en voor 
tre-en, en dus verwant met trein: vergelijkt hiermede het 
fransche tran tran , ons slof slof Schrijftrant is dus de volgorde 
en aaneenschakeling der woorden, zoo als zij neergeschreven 
worden, het zij dat die gang, volgens een thans gebruikelijk 
woord, gesacadeerd zij, of in een trein en sleep zich uitrekke. 

Wanneer men de zaak aandachtig beschouwt, schijnt schrijf- 
trant verre te verkiezen boven stijl. Deze laatste benaming 
beteekent de zaak niet: zij is dood. Welk een sprong moet 
men niet doen, om van het schrijftuig, welks naam ons 
eerder aan een kolom of staanden balk of deurpost doet den- 
ken, tot de verschillende schrijfwijzen te geraken? Werpt 
mij niet tegen dat ons pen het zelfde uitdrukt als het Eomeinsche 
stijl: want om iedere wijziging van het schrijven uit te druk- 



123 



ken, zou het zelfde in de pen zigtbaar moeten zijn. Die man heeft 
een fijn versneden pen , zegt men, en wij weten wat dit beduidt: 
een fijne pen, een fijne stijl; maar wie spreekt ooit van een slappen 
stijl, van een stijl met een scheeven bek? ofschoon dit laatste 
in zeer enkele gevallen van toepassing zou kunnen wezen. 

De benaming schrijftrant voldoet evenwel slechts ten deel e. 
Het is wel waar dat een winderige schijftrant ons iemand 
voorstelt, die met zwaaijende armen en groote stappen spoed 
maakt, wanneer er geen haast is: want dit schijnt inderdaad 
het onderscheid te zijn tnsschen spoed en wind, dat het eerste, 
ook volgens zijne afleiding, met ernst en ijver verbonden is, 
terwijl wind eene onnoodige drukte voorstelt, en een orkaan 
ons altijd een hinderlijke overdrijving toeschijnt. Even zoo 
verbeelden wij ons, bij een deftig en schrijftrant, iemand die 
bedaard wandelt, zelfs iets langzamer dan noodig is: die niets 
te huis laat van al wat aan zijne kleeding en geheel uiterlijk 
waardigheid bijzet : die , wanneer de natuur hem een gullen 
lach wil gaan afpersen , zijn mond tot een pijnlijken trek plooit. 
Dat wekt nog meer ontzag bij de voorbijgangers. 

Doch in de meeste andere gevallen voldoet het woord schrijf- 
trant niet: en het allerminst, wanneer men spreekt van een 
stijl, waarin volstrekt geen gang is, en die vunzig is als een 
stilstaande poel. 

Het beste zal dus wezen dat wij het woord stijl voor lief 
nemen. Beter een benaming die niets uitdrukt, een ledige 
lijst, waarin men allerlei schilderijen plaatsen kan, dan dat 
wij de voorstellingen verwarren en, b. v. aan den gang toe- 
schrijven, wat eene eigenschap is van de kleeding, van het 
humeur, van het karakter, of van iets dergelijks. 

Gij verwacht ongetwijfeld, G. T! dat ik, over den stijl 
handelende, van de verschillende stijlsoorten spreken zal. Ik 
zal ze kortelij k vermelden. 



124 



Men neemt een historucken stijl aan, dat is, een verzame- 
ling van woorden, waarmede iets verhaald wordt. 

Indien deze stijl een kunst is, geheel Imiten den mensen 
geplaatst, en de verhaler tegenover het gebeurde staat, even 
als de kopist tegenover zijn model: of, nog duidelijker, indien 
de verhaler eener gebenrtenis een werktuig is, dat de teekenaars 
een verkleinaap noemen, dan is het ligt eenige voorschriften 
op te stellen, en wij bezitten zulke voorschriften. Maar de 
verhaler is een mensen, en geen werktuig. Hij heeft zijn 
waarheidsliefde, maar ook zijn hartstogten en afwijkingen, zijn 
vernuft en zijn gevoel. Ik bewonder den man die dat alles 
afleggen kan, en zeggen: „geef mij een muzijkstuk, ik zal 
liet afspelen als een draai-orgel." 

Men neemt een betoogstijl aan, dat is, een verzameling van 
woorden , waarmede een zaak , eene waarheid , echt of die men 
er voor houdt , uitgelegd en bewezen wordt. Het eerste voorschrift , 
dat gij overal hoort prediken, is duidelijkheid. Ik heb er 
eerbied voor, en ik haat, met u, alle gezochte duisternis. 
Maar wat is helderheid en wat is duisternis, en wat zijn de 
overgangen der graden, die tusschen beide uitersten liggen? ■ — ■ 
Ik geloof dat men zich de zaak meestentijds met dit beeld 
voorgesteld heeft: De betoogstijl is een spiegel waarin men 
de waarheid ziet, die aan de andere zijde geplaatst is : wan- 
neer er naden en scheuren en blazen in het glas zijn , 
dan vertoont zich het onderwerp aan uw oog in eene on- 
naauwkeurige gedaante: wanneer het dof is, dan ziet gij 
moeijelijk, en wanneer het mat is, dan ziet gij niets. Het 
beeld is niet onbevallig; maar men schijnt niet genoeg te 
denken aan de verschillende geschapenheid der voorwerpen aan 
de andere zijde, noch aan hun verschillenden stand, noch aan 
de oogen der kijkers; en terwijl men evenwel de kenspreuk 
niet wil laten varen, moet de stijl tegelijk een vlak glas, en 



1:25 



een hol geslepen glas, en ik weet niet welk maaksel van een 
terugkaatsenden verrekijker wezen. Ik zwijg van de wezenlijke 
duisternis aan de andere zijde. Hond uwen helderen spiegel 
eens tegenover de schemering! Is het de schuld van het 
glas , zoo gij lang turen moet , om de voorwerpen eenig- 
zins te onderkennen? Ik wilde dit zeggen: ieder onderzoeke 
den aard van het onderwerp, de kracht zijner eigene 
bevatting, en zijn eigene wetenschap van de taal. eer hij 
het wage eens anderen stijl van onduidelijkheid te beschuldigen. 
Men neemt een redekunstigen stijl aan, dat is, een verzame- 
ling van woorden, — ■ doch ik zal er niets meer van zeggen, 
omdat ik eigenlijk nog niet weet wat het is. 

Men neemt een briefstijl aan. Misschien zal deze stijl eens 
algemeen onder ons geoefend en gepleegd worden , wanneer ge- 
negenheid en vriendschap en liefde in Hollandsche woorden 
vertrouwelijk zich uitstorten zullen, ook onder die klasse der 
maatschappij, waar men de meeste levensbeschaving zoekt: en 
wanneer men niet meer meenen zal dat het veel fatsoenlijker 
is een geleend werktuig gebrekkig te hanteren, dan een eigen 
te leeren meester worden; dat het gevoel van eer beter gestreeld 
wordt, wanneer men van vreemden bedelt alsof men arm was, 
dan wanneer men zijn eigen schatten opdelft. — Bij voorraad 
is het goed dat er een rubriek voor den briefstijl besta. 

TVelligt zijn er nog andere stijlen, die zich insgelijks naar 
den verschillenden aard van het onderwerp des schrijvers laten 
afzonderen. — Doch er bestaat nog eene andere verdeeling, 
die niet het verschil van onderwerp , maar de verscheidenheid 
van gaven en talenten der schrijvers volgt. In deze verdeeling 
vinden wij : een lossen stijl , een str duimen stijl , een sierlijken 
stijl, een slordig en stijl, een eenvoudig en stijl, een gewrongen 
stijl, een gesjjierden stijl, een lammen stijl, en zoo voorts; 
doch ik verzoek u bij deze benamingen te willen opmerken 



126 



dat zij aan het uiterlijke doen denken, en niet den inneiiijken 
inensch als beeld voorstellen , maar zijn ligchaam en houding 
en kleeding. Dit verschijnsel kan niet toevallig zijn, maar 
het moet zijnen grond hebben in een begrip, juist of onjuist. 
Vergunt mij dat ik er een oogenblik naar zoeke. Er is 
geen langdurige ondervinding noodig om op te merken dat 
de gelaatstrekken, zoo dikwijls de spiegel der ziel genoemd, 
een bedriegelijke spiegel zijn. Hoe veel meer zou men niet 
wagen , indien men de overige leden van het ligchaam , en 
de wijze hoe de inensch ze beweegt en met kleederen dekt 
en tooit, als een maatstaf of toetssteen van het gemoed aan- 
nam? Mag men als onfeilbaar besluiten dat iemand een ver- 
draaide ziel heeft, omdat zijn ligchaam misvormd is? of dat 
hij trotsch is, omdat zijn blik altijd iets hooger gerigt schijnt 
dan zijn horizont? of is hij die veel naar den grond ziet, 
juist daarom nederig? of is het een zéker teeken van ijdelheid 
in den man, die groote zorg besteedt aan de netheid en ver- 
siering zijner kleedij ? Zóó vroeg men waarschijnlijk. Baar nu 
evenwel de benamingen der eigenschappen van den stijl van 
den uiterlijken mensch ontleend zijn, blijkt het duidelijk dat 
men den stijl als iets uiterlijks beschouwt, als eene houding, 
eene bekleeding, in tegenoverstelling aan iets dat daar binnen 
besloten is. Bit laatste kan niets anders wezen dan de gedachte , 
en wat wij zochten schijnt gevonden. Be vroeger opgetelde 
benamingen van den stijl zijn voortgesproten uit een strenge 
scheiding van vorm en inhoud. Be gedachte is de inhoud, 
en de stijl is de vorm. Beide heeft men afzonderlijk behan- 
deld : men heeft voorschriften opgesteld voor den inhoud, alge- 
meene voorschriften : bij voorbeeld : 

Van evenredigheid , zoo als : wanneer gij een boek schrijft , 
laat uwe voorrede de kleinste helft zijn. 

Van orde, zoo als: schrijf het eerst, wat uw lezer het eerst 



1-27 



weten moet. Geen voorrede achter het boek : zelfs niet midden 
in het boek, of gij moest een tweede Sterne wezen: doch 
hiervan is niet veel gevaar. 

Van plaats of gelegenheid ', zoo als : spreek in vergaderingen 
over zaken van hoog belang, en in de keuken over snuis- 
terijen. 

Van betamelijkheid, zoo als : wanneer gij uwen lezer fees- 
telijk noodigt, dien hem geen hutspot voor. 

Gij bemerkt, G. T! dat deze inhondslessen alweder een zweem 
van vormvoorschriften hebben. Zoo waar is het dat de gedachte 
het eigendom van den denker is , en door geen voorschriften 
geschapen of uitgelokt kan worden. Wie voorschriften geeft, 
hoe men stoffe maken moet, ach! waarom schept hij zelf niet? 
Hij weet het zoo goed, en de tijd is zoo kostbaar, en er is 
zoo groot een gebrek aan nieuwe stoffe ! 

De voorschriften voor den vorm zijn menigvnldiger , en in 
het hoogere gedeelte van het spraak- en taalonderwijs opge- 
nomen. Zij worden ons , van de jengd af aan , ingescherpt 
en blijven ons in verderen leeftijd vergezellen: waarvan dan 
ook het gevolg is, dat wij allen, met weinige nitzon deringen 
één stijl schrijven. Deze regelmatige gelijkheid van stijl, als 
gevolg van een regelmatig onderwijs , zon ons knnnen verleiden 
om te denken aan eene regering, die beval dat alle bnrgers 
een gelijke ligchaamslengte moesten hebben , en dat alle onge- 
lijkheid, naar eene vaste maat. door uitrekking of inkorting 
hersteld moest worden; doch wanneer zij bespeurde dat deze 
maatregel ongeriefelijk was voor de gezondheid der burgers, 
haar bevel wijzigde, en voorschreef dat allen met even groote 
schreden langs straten en wegen gaan en niet meer dan een 
bepaald getal in ééne minuut doen moesten, zoodat de lang- 
sten schoorvoetende gingen , en de kleineren zich met sprongen 
hielpen. — Gij werpt mij welligt tegen, dat uit zulk een 



128 



zoeken naar gelijkheid een wezenlijke ongelijkheid en verschei- 
denheid geboren zou worden. — Ik geef dit toe, namelijk 
eene onnatuurlijke, ongerijmde verscheidenheid. Want indien 
gij in zulk een stad kwaamt, zoudt gij opmerken dat de 
meeste wandelaars een gedwongen gang hadden, zoodat gij 
misschien van iemand, dien gij zittende in kalme rust hadt 
leeren kennen, wanneer gij hem daarna op de straat ont- 
moette, denken zoudt: mijn hemel, heeft die man zulk een 
gang! Yolgens deze vergelijking zal het u wel eens gebeuren 
dat gij iemand kennen leert, en in stilte denkt: als die man 
aan het schrijven raakt , wat zal zijn stijl er vreemd uitzien ! — 
Ach neen, als hij de schrijfpen in zijn hand neemt, wordt 
hij een ander mensch: hij zal zich uitrekken of inkrimpen, 
totdat hij de maat heeft, en zijn stijl zal er uitzien als die 
van honderd anderen. — Maar wilt gij dan dat iedereen in 
het wilde schrijve? — Niemand zal in het wilde schrijven, die 
gedacht heeft, en wiens gedachten ontsproten zijn uit een ge- 
oefend brein, en de vrucht en slotsom zijn van zijn verstands- 
en zielsbeschaving, en den man zelven voorstellen. — Maar 
hoe onderscheidt gij dan toch den vorm van de stof e? — 
Hinder mij nu niet met die afgehobbelde woorden! De ge- 
dachten zijn geen blok steen, en geen balk, en geen klomp 
klei. Kier, in dezen toestand, is de ziel niet denkbaar bui- 
ten het ligchaam: want al hare werkingen, de bewijzen van 
haar bestaan, uiten zich door ligchamelijke werktuigen. Even- 
zoo zijn gedachte en stijl onderscheiden , maar één in werking , 
en zoo lang de gedachte, hier in dezen toestand, zich in geen 
menschelijke woorden opdoet, besloten in de overdenking, of 
met den klank der stem naar buiten uitgebragt, is zij geen 
stoffe zonder vorm, maar zij is niets. — Ja, maar eene onbe- 
stemde gewaarwording, een opwellend, zwevend gevoel is dik- 
wijls de kiem eener gedachte, die later met woorden uitgewerkt 



129 



en voorgedragen wordt. — Ach, al dat onbestemde gezweef 
heeft reeds zoo veel grillen en grollen verwekt! Het heeft de 
wijsbegeerte in de nevelen geheschen, de ontboezemingen van 
het hart tot een zware nachtmerrie gemaakt, en de wetenschap 
vernederd tot eene mijmering. Een gedachte zonder woorden 
is niets: met woorden hebt gij leeren denken, van uwe wieg 
af: want men had geen ander middel om uwe verstandelijk- 
heid te ontwikkelen en te voeden, en met die woorden denkt 
gij en volmaakt gij u voortdurend : en , geloof mij , bij al de 
hoogte van geleerdheid en beschaving, die gij nu bereikt hebt, 
indien de spraak, de taal, de stijl, uw gedachtevorm in eens 
uit uw geheugen gewischt konden worden, zoodat gij daar 
stondt, met al de stoffe uwer gedachten zonder vorm, gij zoudt 
ondervinden, hoe moeijelijk . . . .: neen, gij zoudt /fiets onder- 
vinden: een voorwerp mogt een uwer zintuigen, het rnogt uw 
instinct aandoen, maar gij zoudt het opmerken als een rede- 
loos dier. — 

Wanneer ik. G. T! het tot nu toe gesprokene, of voor- 
gelezene, in weinig woorden zamenvat , dan komt het hierop 
neder : 

In eene Maatschappij van Letterkunde weten, alle de leden, 
wat stijl is; maar tot onderlinge oefening herinnert men elkander 
dikwijls bekende dingen. Daarom : de stijl was bij de Ouden 
in het eerst iets anders , dan bij ons : bij ons is de stijl geen 
middel, maar doel. Men maakt eene verdeeling van den stijl, 
naar de onderwerpen die behandeld worden : men maakt nog 
eene andere verdeeling, naar de eigenschappen van den stijl 
zelven; maar die eigenschappen betreffen iets uiterlijks. De 
reden hiervan is. dat men den stijl voor enkelen vorm houdt. 
Dit nu is verkeerd: want geen stoffe der gedachte is denkbaar 
buiten dien vorm. Terwijl men dus dien stijlvorm naar vaste 
regelen wringt, verknoeit men den mensch die in den stijl 

9 



130 



verborgen ligt i want de stijl is de gedachte , de gedachte is 
de mensch: dus is de stijl de mensch. 

Dit alles had ik noodig, G. T! om een schrede verder te 
komen. Vergunt mij dat ik uwe vriendelijke oplettendheid 
nog een oogenblik bezig houde. 

De vroeger opgetelde benamingen van den stijl wensch ik 
niet te veroordeelen en af te schaften; want die eigenschappen 
bestaan. Ik bedoel die, welke, uit den mensch voortkomende, 
zijn stijl wijzigen: niet die buiten den mensch van elders 
ontleend zijn, door dwang van gebruik of mode. Ik wenschte 
die benamingen te behouden , voor zoo verre zij in staat zijn 
een toestand der ziel uit te drukken , of een neiging van het 
karakter. Ik kan mij, b. v. eene opgeschroefde ziel verbeelden, 
en een karakter met papillotten en krullen; maar het spraak- 
gebruik wettigt zulke uitdrukkingen niet; en evenwel hebben 
wij gezien dat de mensch in zijnec stijl zich vertoonen moet, 
zoo als hij is. Dus ontbreekt ons nog eene karakterkunde 
van den stijl. Wij zoeken nog naar eene verdeeling van den 
stijl, regtstreeks uit het karakter van den mensch afgeleid. 

Hier ziet gij , Gr. T ! een ruim veld van onderzoek geopend : de 
psychologie der menschelijke spraak , in de verschillende talen ge- 
wijzigd naar het verschillend karakter der natiën, en ieder dezer 
talen verschillend gewijzigd in stijl, naar het verschillend karakter 
der schrijvers of sprekers. Het is een onafzienbaar veld, waarop 
ik slechts ééne schrede met u wagen zal. Het afgetrokken gramma- 
tische ter zijde latende , zal ik in onze taal een proeve nemen op 
vier stijlkarakters : op een onopregten stijl , een goedhartigen stijl , 
een hnorrigen stijl, en een ijdelen of verwaanden stijl. 

Weest zoo vriendelijk, Gr. T! te vooronderstellen dat ik 
niet zeker ben van mijn betoog, en dat ik hier geroepen ben 
om het openlijk te bekennen. Zoudt gij mij voor opregt houden , 
indien ik mij aldus uitdrukte? 



131 



,/Zal een bewijs den stempel van eene uit eene onder eene 
gestadige wikking van voor en tegen, opheldering der denk- 
beelden , gesproten innerlijke overtuiging van den betoger 
zelven dragen, moet de betoger zelf (er zijn er die dit vergeten 
hebben) niet vergeten dat twee maal twee vier is , en dat de 
maan kleiner schijnt dan zij is: omdat er zich in het rijk der 
wetenschappen en der overdenking schijnen, en derzelver gren- 
zen schijnen, aangezien de menigvuldigheid der voor- en onder- 
werpen, die zich in de door de behoudens de wonderlijkste 
keten van een onzigtbaar verband , onloochenbare verscheidenheid 
van hare , hetzij zigtbare of onzigtbare verschijnselen , ik zeg 
niet rijke, maar onuitputtelijke natuur, vertoonen of doen 
opmerken , niet af te zien , al te veel zwarigheden op te doen , 
dan dat wie geroepen is, of eene roeping gevoelt, of zich on- 
geroepen roept , om een betoog , in de meeste gevallen , niet 
in alle, een soort van bewijs te noemen, in den vorm eener 
leering , als hij , die thans de eer heeft tot u te spreken , te 
schrijven, een nog niet van alle zijden beschouwde stelling 
voor stevig zou houden, de uitkomst van een nog niet door 
al de slingerpaden der redenering achtervolgd onderzoek: terwijl 
het natuurlijk is , dat eene levendige hoop dat men de waar- 
heid gevonden heeft, en de zucht der mecledeeling eenigzins 
sneller gaan dan de overtuiging." — 

Eekent het niet voor afgedaan, G. T ! wanneer gij dezen stijl 
duister genoemd hebt. Hij eischt aandacht: men moet er bij 
op zijne hoede wezen. Maar duister zou hier, gelijk in vele 
gevallen, eene onjuiste, gebrekkige benaming zijn, een behulp 
der gemakkelijkheid, waarmede het psychologisch onderzoek 
der spraak gestuit wordt. De schrijver of spreker wist zeer 
goed wat hij zeide : hij heeft tegen logica noch syntaxis gezon- 
digd , en zoo de toehoorders hem minder gemakkelijk begrijpen , 
het is omdat zij slechts met hunne woord voegende aandacht 



132 



naar hem luisterden, en vergaten den onopregten mensch in 
zijn kronkelende en hobbelige perioden te volgen. 



Hoe veel eenvoudiger is de goedhartige stijl! Hij gunt aan 
ieder wat hem toekomt, en voegt daarom bij ieder zelfstandig 
woord een ander bijvoegelijk , waar het regt op heeft. De 
voornaamwoorden hij, zij , liet zijn hem te scherp, te kantig; 
daarom bezigt hij meest het gladde dezelve. Hij maakt alles 
duidelijk: zijn numerus is dikwijl trocliaïsch, vooral op het slot 
der perioden, en daardoor stil, gematigd, bescheiden, tevreden, 
prijzend. Den toehoorder, of lezer, wil hij niet kwellen, en 
hij gebruikt zeiden leenspreuken dan die bekend en dagelijksch 
zijn. Dewijl zijne natuur eenvoudig is, maakt hij geen jagt 
op verscheidenheid of afwisseling. Zijn volzinnen, wel bezien, 
hebben een groote gelijkvormigheid. Zij zijn zeer lang, en 
bevatten gewoonlijk eene gedachte, met eene andere gedachte 
er tusschen ingelascht. 

In het geschiedschrijven zal hij aldus te werk gaan: 
„Het is eene ontegenzeggelijke waarheid, door de leerrijke 
ondervinding van alle tijden gestaafd, dat groote kundigheden 
en rijke talenten, wanneer dezelve geenerlei aanmoediging on- 
dervinden, gevaar loopen van in de eerste geboorte te verstik- 
ken, en niet tot die ruime ontwikkeling geraken, waardoor 
dezelve of in het stille boekvertrek, of op het woelige tooneel 
der menschelijke zamenleving, met schitterenden luister zouden 
hebben kunnen uitblinken. Wij vinden hiervan een allertref- 
fendst voorbeeld geboekt in de levensgeschiedenis van Hein 
Knap, wiens groote kundigheden met regtmatige bewondering 
verdienen opgemerkt, en aangezien dezelve, ten gevolge een er 
zonderlinge verwaarloozing der oorkonden, steeds minder en 
minder herdacht worden , aan de vergetelheid ontrukt te worden. 



133 



Op den ll den van Grasmaand des jaars 17 63 aanschouwde 
Hein Knap liet eerste levenslicht in een klein dorp, midden 
in eene bekoorlijke landstreek van Bohemen, welker aangename 
ligging en fraaije omstreken allezins geschikt waren om het 
jeugdige hart van onzen Knap, wiens aanleg van dien aard 
was, dat dezelve vatbaar gerekend mogt worden om de indruk- 
ken van streelende gewaarwordingen te ontvangen en te bewa- 
ren, tot vurige bewondering der rijke natuur te stemmen, en 
zijnen lust tot een gezet onderzoek van derzelver geheime wer- 
kingen aan te sporen. Uit behoeftige ouders geboren, wier 
deugd en braafheid allezins onbesproken waren, doch wier 
middelen eensdeels door vele huisselijke rampen en weder- 
waardigheden, die hun echter buiten hunne schuld overge- 
komen waren, anderdeels doordien zij met handwerk den kost 
voor zich en voor hun talrijk gezin verdienen moesten, al te 
beperkt waren om aan hunne kinderen eene naar ieders aanleg 
berekende opvoeding te geven , toonde onze Knap reeds in 
zijne vroegste jeugd wat hij worden kon, indien zijne oplei- 
ding aan daartoe bevoegde en in het ontdekken van den 
aanleg bedrevene leermeesters toevertrouwd werd, maar moest 
hij niettemin van dit onschatbaar voorregt, welks gemis hij 
tot in zijnen hoogsten ouderdom gevoeld en menigwerf aan 
zijne vrienden, volgens het eenparig verhaal van geloofwaardige 
mannen, betuigd heeft diep te gevoelen, verstoken blijven. 
Naauwelijke drie jaren oud zijnde, wilde het toeval op eenen 
warmen dag van Hooimaand, in den jare 1766, terwijl zijn 
vader en 's mans andere zonen nog bezig waren met hunnen 
noesten arbeid in het opene veld, en deszelfs ochtendtaak nog 
niet voltooid hadden, dat onze jeugdige Knap, ten gevolge 
der vermoeijenis, veroorzaakt door lang spelen, of welligt door 
een al te lang verblijf in de open lucht, waarin hij aan de 
brandende hitte der zonnestralen blootgesteld geweest was, 



134 



zijne moeder verzocht op haren schoot te mogen zitten, die 
dan ook al aanstonds aan zijnen wensch voldeed, en onzen 
jeugdigen Knap op hare knie plaatste, terwijl zij, volgens eene 
vaste gewoonte, die reeds sedert vele jaren in hare geregelde 
huishouding stand hield, bezig was met koffij drinken. Slechts 
weinige oogenblikken had onze Knap deze rust genoten, toen, 
hetzij dat het toeval zulks wilde, of dat het diertje door de 
zwoele uitdamping van den warmen drank aangelokt, onder 
het lesschen van deszelfs dorst, op den natten en glibberigen 
rand uitgegleden was, eene vlieg in den koffijkop der moeder 
van onzen Knap nederstortte , en niettegenstaande de spoedig 
aangebragte hulp der goedaardige vrouw, hetzij dat het insect 
door plotselinge uitputting van krachten , of door de hitte van 
de koffij (en dit is mij althans steeds als het waarschijnlijkste 
toegeschenen) bezweken zij, den dood moest vinden. Terwijl 
nu de vlieg op eene drooge plek van de tafel op haren rug 
lag, en, uitgenomen eene geringe beweging harer pooten, die 
welligt niet meer dan eene stuipachtige trilling of koortsige 
zenuwtrekking was, geen bewijs van leven meer gaf, nam onze 
Knap dezelve in zijne kleine vingeren, en was, hoezeer ook 
zijne moeder, hoogstwaarschijnlijk bezorgd, dat de jongen, zoo 
als kinderen van dien jeugdigen ouderdom meest plegen te 
doen, het doocle insect naar zijnen mond brengen en inslikken 
zoude, alle pogingen in het werk stelde, noch door beloften 
van lekkernijen, noch door bedreiging met eene gepaste straffe, 
te bewegen om hetzelve weg te werpen; maar hij hield de vlieg 
vast, en bezag dezelve aan alle zijden, en hetzij dat dezelve 
reeds bij de eerste geboorte verminkt ter wereld gekomen was, 
of (hetgeen mij ten minste aannemelijker voorkomt) dat der- 
zelve in het webbe eener spin , of door eenig ander toeval , 
een ongeluk wedervaren was , wat haar ontbrak , ontging onzen 
jeugdigen Knap niet, en hij gaf, in zijne stamelende taal, aan 



135 



zijne moeder, die de opmerkzaamheid van den schalkschen 
knaap met teedere aandacht gadesloeg, te kennen dat de vlieg 
éénen poot minder had dan alle de andere vliegen." 

Ik mag n niet langer met dit verhaal bezig honden. Het 
eind zon waarschijnlijk geweest zijn, — men kan het in den 
tragen gang aan zien komen — dat van den jeugdigen ento- 
moloog, even als van vele jonge wonderen, naderhand ge- 
zvegen is. 

Van een geheel tegenovergestelden aard is de gemelijke m 
knorrige stijl. Hij gebruikt de letter r zeer veel : de d en t 
niet zelden : de perioden zijn ongelijk. De koppelwoorden mis- 
sen veelal. Van tijd tot tijd komt een vlaag van eenletter- 
grepige woorden. De numerus breekt somtijds in anapaesteu 
uit. Gaarne laat hij de stem op voorzetsels horten. Het ge- 
heel heeft iets onaangenaams. 

Ik verbeeld mij dat hij eene aanmerking nederschrijft op het 
goedhartige verhaal, dat gij gehoord hebt: 

„'t Zijn misschien waardige menschen (zegt hij) die door hun 
ingenomenheid met, hun overdreven liefde tot, en hun onop- 
houdelijk streven naar lof en prijs van al wat onder hun pen 
valt , het gebrek verbloemen , het kwaad vergoelijken , wat goed 
is, ophemelen; maar wat wordt de historie, als het hart nim- 
mer warm wordt door toorn over, door afkeer van de ondeugd? 
wanneer men een nietigheid in een stijl van water verzuipt, 
't geen groot is voorbijziet? Schrijf mij liever de historie in 
een schralen kronijkstijl : daar vind ik kern en kracht, als 
't feit spreekt, deugd deugd, trouw trouw is, een treek een 
treek blijft; het oordeel, het wikken van goed en van kwaad 
aan den lezer verblijft. Is er in Hein Knap en zijn vlieg iets 
groots dat door, iets vreemds dat onder de lektuur den lezer 
meer trekt , treft , streelt , dan zoo de verhaler geschreven had : 
Hein Knap had aanleg om een natnuronderzoeker te worden; 



136 

maar zijn vuur, zijn drift tot, zijn vordering in een vak dat 
tijd en geld eischt, werd gesmoord in den draf, waarin 't lot 
hem smeet." 



Het is bijna even moeijelijk dezen stijl te lezen , als met den 
man om te gaan. — Men behoeft niet naauw toe te zien, 
om op te merken dat het korte , afgebrokene , stooterige daarm 
verschillend is van de zelfde eigenschappen, die de verwawde 
stijl somtijds aanneemt. — Aan dezen ontbreekt innerlijke ge- 
halte , bij veel uiterlijk vertoon en schittering der verbeelfiings - 
kracht in vergelijking en tegenstelling en verbinding. De pe- 
rioden zijn gemaniëreerd. De woorden springen meer dan zij 
rollen: de voordragt wemelt van beelden, met oostersshe pracht 
en pedanterie. Alles treft bij de eerste lezing, minder bij de 
tweede : bij de derde ziet een geoefend lezer door den stijl heen , 
en hij gevoelt er leed van, dat de schrijver of zijn stijl (want 
beide zijn één) er zoo onophoudelijk op uit is om te treffen, 
misschien anders zich vertoont dan hij van nature is : dat hij 
liever een valsche manier van elders ontleent, en andere on- 
bedrevenen, op zijne beurt, doet wankelen of besmet, dan zijn 
eigen karakter te ontplooijen. De schijnbaar al te groote rijkdom 
van dezen stijl is geen weelderigheid, die de tijd besnoeijen 
zal, maar een levensgevoel, voor oogenblikken slechts verhoogd 
door sterken dronk of magnetische handgrepen. Dat geeft 
geen gezonde kracht. — Verhalen kan hij eigenlijk niet. Het ver- 
haal wordt in zijne handen een woelige vertooning van hetgeen hij 
zelf denkt of wil schijnen te mijmeren. Daarom schrijft hij aldus : 

„In Bohemen leefde een kind , en zijn naam was Hein 
Knap, en zoo de jeugd altijd de profetes der mannelijke 
toekomst was, dan moest die spruit een breed getakte boom 
worden , die vonk een schitterende vlam , die vlok bevroren 



137 



damps een rollende sneeuwberg, die drop zeepwaters een 
veelkleurige bal. Maar de profetie zijner jeugd was een 
logengeest. Kwam het zoo uit, omdat bij een tafelschui- 
mende plant was, en geen voedsel ontving uit den moeder- 
lijken schoot eener uitgebreide grondige wetenschap, maar 
uit een welig gewas, waaraan hij zich vastklemde en dat hij 
uitzoog, of een zeekwab, door den storm hoog op het strand 
gesmeten, of bedierf en vernielde hem het geslacht, waar- 
mede hij verkeerde, als het dier dat zijn jong van vertee- 
dering dooddrukt? — Ja, zoo was het! Eekent mij niet uit, 
wat hij had kunnen worden ! Het is het plan van een ge- 
bouw, onder het timmeren omvergehaald, het argument van 
een tooneeistuk, dat verbrand is, de omtrek eener voorbij- 
gaande schaduw op den wand, de interest van een verkwist 
fortuin op het papier. Het is te laat: het is de opborreling 
van het water, waar een man verdronken is. Hoe kon hij 
groot worden? Hij wenschte het misschien: zij wilden het 
niet. Want zij riepen dat hij reeds groot was, toen hij nog 
groeijen moest. — Dat was hun zwak! Hoe veel planten 
hebben zij niet gezengd in liet Jieete zonnelicht, op den vollen 
zomermiddag, toen de schaduiv eener stroomat heilzaam geweest 
zou zijn! — "Die dwazen! 

Een weinig ruimte , als ik verzoeken mag ! of wilt gij onder 
den voet geraken? Ziet gij dien hoop niet aanrukken? Wat 
slepen en duwen zij voort, jong en oud? — Het is Hein 
Knap! Gaat hij naar de geregtsplaats ? wat heeft hij mis- 
daan? — Daar staat een paard. Hij moet rijden. Ach Hein! 
het gaat te wild. Smeek hen dat zij u met eigen kracht 
laten opstijgen. Ach Heinl Hein! Gij zult het leeren: ik 
beloof het u; maar laat u door dien druischenden drom niet 
in de hoogte helpen. — Daar rijst hij! — Hein! vertrouw 
het spel niet! 



138 



Ach! hij is al over het zaal! wie weet waar hij aan den 
anderen kant ingevallen is!" 



Ik zal de Maatschappij verzoeken mijn ontwerp eener nieuwe 
stijl ver deeling in overweging te nemen. 



VII. 



Hagel en sneeuw en regen vallen uit de lucht, zonder dat 
wij er iets toe doen; maar geen heldendichten, noch treur- 
noch blijspelen, noch lierdichten, noch eenige van al die soorten 
van verdichting, die wij onder den naam van fraaije letteren 
bevatten. — Waar komen zij dan van daan? — Ik begrijp 
ligt dat de eerste mensch , die honger gevoelt, naar voedsel 
zoekt , en hij , wien koude of hitte hindert , naar deksel of 
schaduw; want de behoefte wijst hem den weg. Maar welk 
eene behoefte dringt hem om een heldendicht te maken, of 
een treurspel , of al die andere kunststukken ? — Indien iemand 
mij medelijdend antwoordt dat ongetwijfeld ook die dingen uit 
behoefte ontstaan, maar uit eene behoefte der ziel, die beschaafd 
is en haren wensch naar het schoone bevredigen wil, — dan 
zal ik beweren, dat dit een petitio prindj)ii is, en dat die be- 
hoefte niet werken noch eene begeerte wezen kan, dan na een 
voorafgaande kennismaking met de vormen van het schoone, en 
dat aldus in deze redenering de geestelijke behoefte en het 
geestelijk voedsel in een eeuwigen kring ronddraaijen , zonder 
dat men zeggen kan wat het eerst bestaan heeft, de behoefte 
of het middel om ze te voldoen. — Is het genoeg, dat men 



140 



beschaafd is en vatbaar voor den indruk van het schoone, om 
al deszelfs vormen uit te vinden? wel nu, verbeeld u dan een 
volk, dat alles in overvloed heeft, maar geen steengroeven, en 
zeg mij of het behoefte zal hebben om zijne denkbeelden van 
het schoone in standbeelden, of paleizen, of tempels uit te 
drukken. Yerbeeld u den bewoner der woestijn, die nooit iets 
anders gezien heeft, — zal hij behoefte hebben om zich in 
het aanschouwen van een rijk en prachtig landschap te ver- 
lustigen? Yerbeeld u den Chinees nog veel beschaafder dan 
hij is, of den Japanner, of den Mexicaan, en reken nu uit 
wanneer zij hunne gruwelijke gedrogten, die hunne Goden 
zijn, voor Apolloos en Vernissen zullen verruilen. Yerbeeld u 
eindelijk iedere maatschappij van het edelste menschenras, maar 
gesplitst in familieregeringen, aartsvaclerlijk, zonder steden of 
talrijke zamenleving, en overdenk dan eens welke kunsten daar 
het meest bloeijen zullen. Indien gij met alle deze verbeel- 
dingen en uitrekeningen niet komt waar gij wezen wilt, beken 
dan dat de wensch naar het genot van het schoone zich niet 
ontwikkelen noch bevredigd worden kan, zonder bijkomende 
gunstige omstandigheden van tijd of plaats, historisch of locaal. 
Ik verbeeld mij ook iets : het zal niemand geheel vreemd 
zijn; want de nacht der middeleeuwen is een bekend beeld. 
Ik verbeeld mij Europa, waarvan een deel het volle middag- 
licht der beschaving genoten had, en andere deelen een meer 
of minder naauwen straal van dien glans. Maar ik stel mij 
voor dat het langzamerhand in een volkomene duisternis geplaatst 
is. Het begint dof en duizelig te worden, en de denkbeelden 
verwarren zich; het geraakt in slaap. Dit is eene allegorisch - 
historische voorstelling, die gij reeds dikwijls aanschouwd hebt. 
Men schijnt gewoonlijk aan dat sluimerende Europa eenig 
bewustzijn in den slaap, een naauwe herinnering van vorig 
waken, eenige verwarde droomgedachten toe te schrijven. Maar 



141 



dat doe ik niet. Yoor mij ligt het daar, mat en bewusteloos, 
in eenen slaap , die alle vorige denkbeelden uitwiseht , terwijl 
alle voorwerpen, die een vroegeren toestand herinneren kon- 
den , weggenomen en verdwenen zijn. — Nu moet het ont- 
waken, of omdat het uitgeslapen heeft, of omdat het gewekt 
wordt, door ik weet niet wien. Maar wint het daar iets bij? 
Het is donker, en er is nergens een vonk onder de assche, 
nergens tintel of vnnrslag, waarnaar men rondtasten kan. — 
Znllen wij dat Europa maar niet weder laten inslapen? want 
dit is even goed als zulk waken. 

Indien ik vooronderstelde dat de Grieksche beschaving ver- 
loren was gegaan, zonder een spoor achter te laten, en dan 
beweerde dat Europa, na znlk een ontwaken, tot op heden 
toe zon gedommeld cf rondgetast hebben; of, met andere 
woorden, dat het die vormen van het schoone, door de 
Grieken geschapen, maar vernietigd, nooit zon teruggevonden 
hebben , dan twijfel ik niet of velen zonden mij aantijgen , en 
mij vermetel noemen, omdat ik beweerde wat ik niet bewijzen 
kon. Maar indien ik van hen vergde dat zij mij het tegen- 
overgestelde bewezen? — De trotschheid der tegenwoordige 
beschaving zon het zoo gaarne; maar zij kan het niet, en 
zoolang zij dit niet kan. is hare stelling hypothetisch, en de 
mijne historisch. Aan dit laatste twijfelt men misschien, en 
daarom moet ik het bewijzen. 

Ik zal nn nog niet spreken van het opgeruimd karakter 
der Grieken van den Ionischen stam, noch van al die gaven 
en vatbaarheden , waarmede de natuur hen begiftigd had. Ik 
zal er naderhand op terugkomen; maar ik moet eerst den 
loop en de geleidelijke ontwikkeling hunner uitvindingen 
opsporen. 

Er is een oud tijdvak in hunne geschiedenis , hooger dan 
hetwelk wij niet kunnen opklimmen , waarin hun geloof aan 



142 



een veelgodendom zuiver en opregt is. Het toeval , — neen, 
waarom niet de wil eener hoogere Wijsheid? — vergunde 
hun den hemel te bevolken met wezens, gelijkende naar 
hunne eigene voortreffelijke gestalte. Het moesten hoogere 
wezens zijn, en daarom veredelde zich het beeld dier schoon- 
heid, en zelfs datgene, wat schrikwekkend moest zijn, verviel 
nooit in het afzigtelijke. Ik geloof dat men nooit te veel 
hierop letten kan; het is misschien de sleutel tot vele raad- 
sels in de geschiedenis hunner beschaving. Geef eens aan 
Jupiter den kop van een buffel, en aan Juno een olifants- 
snuit, — weg is het Olympische beeld, en al die schoone 
gedachten , die het in de kunstenaars opgewekt heeft ; weg de 
schoonheid van de Godin der Goden, waarom zij met Venus 
wedijveren, of den gordel der bevalligheden van haar ont- 
leenen kon ! — Misschien hebben zij de symbolen van eene 
oudere natuur-filozofie vernietigd of onkenbaar gemaakt. — Ik 
dank er hun nog voor, en ik wil de geleerdheid met hare 
wanstaltige gedrogten voor het schoone en aanminnige gezel- 
schap van den Olympus niet inruilen. Er zijn dingen, die 
men al te duur koopen kan. — Zulke Goden behoefden in 
geen hemel opgesloten te worden, maar zij konden op aarde 
rondwandelen en zich mengen in de bedrijven der menschen. 
Neem nu een groot bedrijf, zoo als ongetwijfeld de Trojaan- 
sche oorlog was, hetzij echt of reeds vroeg vergroot en opge- 
sierd met helden en luisterrijke wapenfeiten, en laat er één 
uit het volgende geslacht het zingende verhalen in zijne me- 
lodieuse taal; hij levert, wat wij een heldendicht noemen. Zoo 
ontstond de Ilias, hetzij in haar geheel, of uit stukken zamen- 
gesteld. Het is mogelijk dat andere volkeren ook hunnen epos 
gehad hebben; maar zoo gij geen tweede Grieksche natie vindt, 
zult gij ook geen tweede Ilias aantreffen. 

De geschiedenis laat een groote gaping na dit heroïsche tijd- 



143 



vak open. Wat er in gewoeld heeft, kan men slechts gissen. 
Wijzen schijnen voorschriften en levensregelen gezongen te heb- 
ben, en eerste pogingen van wetgeving en onderwijs in de 
wetenschap : spotlust en wraak schijnen hunne Muze gehad te 
hebben. Maar de toestand der maatschappij en de menigvul- 
dige godsdienstige plegtigheden gaven aanleiding tot volksver- 
eenigingen en feesten bij de tempels der Goden, en de lrym- 
nus werd ter hunner eere gezongen, en liet lierdicht, dat, 
eenmaal gevormd om het hooggestemde gevoel te ontboezemen 
weldra ook bewondering en lof der menschen en hunne aard- 
sche liefde uitdrukte. 

Zoo vele vormen bestonden er reeds, en nog was er geen 
dramatische poëzij; indien men aldus noemen moet, niet eenige 
ruwe pogingen harer eerste kindschheid, toen zij zwierf door 
het land, en, zoo het verhaal echt is, op den wagen van 
Thespis rondreed; maar zoo als zij eensklaps op het tooneel 
zich vertoont , geheel in de magt van het genie , onder aan- 
voering van Aeschylus, nog vatbaar voor volmaking, maar 
toen reeds in die historisch-noodzakelijke rigting geplaatst, 
waarlangs zij kort daarna, met verloochening van haar eigen 
wezen, afdaalde. 

Gelijk in alle schoonheidsvormen , die het vernuft der 
Grieken uitgevonden heeft, zoo lang zij niet verbasterden, het 
moreel beginsel van den Staat zich afspiegelde, zoo was het 
bovenal in het hoogste, dat zij bereiken konden, in hunne 
Tragedie. Dat beginsel was eerbied voor de Goden, gehoor- 
zaamheid aan de wetten, gehoorzaamheid aan overheid en 
ouders, door de wetten voorgeschreven: schaamte, de schaamte 
zelve, vergood in den hemel, die tegen alle wangedrag behoe- 
den moest. Dat beginsel werd der jeugd ingeprent, en het 
bleef den mannelijken ouderdom bij, als overtuiging en 
geloof, dat het aldus goed was en behoorde, zonder onder- 



144 



zoek, waarom men gehoorzaamde en zich schaamde. Een 
heilzaam beginsel, waar de godsdienst echt en de voortgang 
rnstig is. Maar in de beweegbare gemoederen van het Atheen- 
sche volk moest het bederf spoedig insluipen. Waarom gehoor- 
zamen Avij ? wat is regt , wat is onregt ? waarin verschillen 
zij? Deze vragen waren de eerste pogingen eener wijsgeerte, 
die terstond het spoor bijster was, de jongelingen tot zich 
lokte , eigenbaat en bevrediging van den lust predikte , en den 
staat dreigde om te keeren. Zoo was het ten tijde van Pericles en 
kort na hem. En ziedaar, de Tragedie bloeit, juist in dezen tijd 
van beweging en van twijfel en ongeloof. Droeg zij er de kleur 
van? was zij de vrucht eener gisting en opbruising, door de 
vermenging der elementen van oude en nieuwe denkbeelden? 
Geenszins; in den drang der omstandigheden volmaakt zij zich 
zelve, maar als tegenwerkende kracht. Kalm en ernstig ver- 
tegenwoordigt zij den ouden tijd: zij voert een menschengeslacht 
ten tooneel, dat in een naauwere betrekking stond tot de 
Goden; geen bedrijven onafhankelijk van een hoogeren invloed, 
of het gevolg van de keus eener schiftende en uitpluizende 
rede , maar een noodlot , waaraan 's menschen wil onderworpen 
is, en waarvan zijne daden, hoe krachtig werkende, zich niet 
losmaken kunnen; en deze leering, in verband met de straf, 
als gevolg van het zedelijk kwaad, en met al de denkbeelden 
van gezag en geloof, die den ouden Staat zamengehouden 
hadden, plegtig en op hoog poëtischen toon voorgedragen in 
zangen van den rei, die zich op een standpunt plaatst, verheven 
boven den dramatischen gang van het stuk, en het innerlijk 
gevoel der toehoorders leidt. 

Als zoodanig had de Tragedie haar hoogste volkomenheid 
in Sophocles bereikt. In Euripides neigde zij reeds ten val: 
haar tegenwerkende kracht verflaauwde, en zij werd in den 
stroom der heerschende denkbeelden medegesleept. 



145 



Zie daar eenige vormen, waarin de Grieken de verdichtsels 
hunner verbeelding en de ontboezeming van hun gevoel voor- 
gedragen hebben , en hieronder twee hoofdsoorten : het Heldendicht 
en het Treurspel. Zoo lang zij hunne natuurlijke kunstperioden 
doorliepen, hebben zij geen heldendichten meer gemaakt, nadat 
hun episch tijdvak verloopen was, Maar toen, van Aristoteles 
af, het kunstgevoel door kunstgeleerdheid begon vervangen te 
worden, kwamen er weder heldendichten te voorschijn, en ieder 
volk heeft sedert een heldendicht willen bezitten, al had het 
geen heldentijd gehad. — Wie kan de Alpen naar een vlak 
land overbrengen ? maar de kunst werpt heuvelen op , en zij leidt 
eene beek , zoodat ze een waterval vorme ; doch buiten de omtui- 
ning is het landschap in tegenspraak met de omtuinde kunstnatuur. 
Deze vergelijking zal men welligt minder toepasselijk rekenen 
op de Tragedie, omdat zij de vrucht is van verbeelding en 
gevoel, die door denken en overleg geoefend zijn, en omdat 
zij, zegt men, overal te huis is, waar de geest even vrucht- 
baar is om te scheppen, en even vatbaar om te genieten. — 
Maar is het evenwel niet merkbaar dat tegenwoordig de 
belangstelling in de Tragedie sterk verminderd is. en meer 
en meer afneemt, zoodat zij geheel van het talent der tooneel- 
spelers begint af te hangen, door wie wij gaarne een alleen- 
spraak hooren uitvoeren, en dan heengaan en ons tragisch 
gevoel bevredigd rekenen ? — Laat ons de oorzaak hiervan niet te 
ver zoeken: mij dunkt, zij ligt voor onze voeten. De reden 
en het verstand laten zich een tijdlang begoochelen, maar een 
duurzaam geweld willen zij niet verdragen. 

Wat heeft de kunst uit de Tragedie der Grieken als beginsel 
afgeleid? — Behalve hare eenheden, waartegen de juiste takt 
der uitvinders niet zondigde, doch waarin haar wezen niet 
bestond: behalve de intrigue, het klimmend belang, de ont- 
knooping, en al wat zij gemeen kan hebben met iedere goede 

10 



146 



dramatische voorstelling , zijn hare voornaamste bestanddeelen 
Jwoge personen, hevige hart&togten, groote gebeurtenissen. 1 ) — 
Maar, een Koning wekt bij velen geen belang meer, al betreedt 
bij het tooneel in al zijne pracht, met kroon en seheptér; hij 
is een mensch even als wij (zoo zeggen de meesten), en hij 
is Koning, omdat wij hem vergunnen Koning te zijn. Hij 
heeft een constitutie of hij moet er eene hebben; zij rekenen 
hem na in zijne handelingen met andere koningen, in zijne 
krijgsbedrijven tegen zijne vijanden, in de schattingen die hij 
ons doet opbrengen. - — Gaat nu in den schouwburg, en stelt 
belang, zoo gij kunt, in Agamemnon en zijn geslacht! Gij 
moogt schreijen over den hevigen hartstogt van Phaedra; maar 
het doet u aan, omdat zij een mensch, misschien omdat zij 
een fatsoenlijke vrouw, niet omdat zij een Vorstin is; en uwe 
menschkunde , uw zielkunde , uw zedekunde , en alle die kunden , 
waarmede onze geleerdheid iedere daad uitpluist en beoordeelt, 
zullen uw tragisch genot bederven, en gij zult het schoone 
aanschouwen, niet als de uitdrukking van een hoogeren zin, 
maar als een ontleedkundige , die den Apollo zoo gaarne zou 
bewonderen , maar wiens aesthetische stichting telkens verstrooid 
wordt door de uitrekening, welke spier of pees of bloedvat, 
hier of daar, onder die gevulde opperhuid schuilen moet 2 ). — 



y ) Bulwer zegt ergens dat de Tragedie, in den ouden zin, voor onze 
tijden niet meer geschikt is. Ik twijfel er bijna niet aan. Maar hij 
zegt tevens dat de behoefte een volkomen tragedie uit het dagelijkse/te 
leven ontleenen zal: het zal het toppunt der kunst wezen, zegt hij. Ik 
geloof het wel: wie zou niet verbaasd staan, als hij een festijn in een 
gaarkeuken zag gelukken? — Maar het was reeds beproefd en mislukt! 

2 ) Er is veel waarheid in het gezegde van een Fransch geleerde: 
nos connaissances sont aux dépens de nos jouissances. Het komt er 
slechts op aan, te weten wat men jouissance noemt , en welke faculteit 
men laat zwijgen, als een andere spreekt. Weinigen nemen dit in 
acht: hinc illae lacrymae! 



147 



Eindelijk, groote gebeurtenissen! Hebben wij eene voorstelling 
van het lang verledene noodig. of dringt de grootheid van 
hetgeen wij en onze ouden beleefden al het vorige diep naar 
den achtergrond? en hindert het ons niet terstond, wanneer 
dingen, die wij niet groot achten, met woorden en spreuken 
opgeschroefd en opgevijzeld schijnen? Wij lezen wat eens in 
een Griekschen schouwburg gebeurde: Een beroemd pantomi- 
rnus stelde Capaneus voor , die, den muur van Thebe met een 
ladder bestormde. Hij was een buitengewoon lang man. — 
Stap er maar over! riep het parterre hem toe. 

Ik moest deze gedachten, zoo niet geheel, toch ten deele 
ontwikkelen, eer ik van de Comedie spreken kon, die mij 
aanleiding tot nadenken gegeven heeft. 

Men beweert meestentijds dat de Comedie tegenover de Tragedie 
staat, als uitgelaten scherts tegenover hoogen ernst; doch hier- 
mede wordt veeleer de uitwerking van beide aangeduid, dan 
de oorsprong: en het zou daarbij onzeker kunnen blijven of 
zij gelijktijdig hebben kunnen ontstaan, en of niet misschien 
de Comedie bij 'een volk, zoo vatbaar voor het lachwekkende, 
ouder was dan de Tragedie. De geschiedenis schijnt het te- 
genovergestelde van dit laatste te leeren, en ik meen zelfs 
hierin eene bevestiging te vinden van mijne meening omtrent 
den oorsprong der Tragedie. Maar het kon niet lang duren 
of zij zelve moest de Comedie doen geboren worden. Er zou 
een geheele verhandeling noodig zijn om te bewijzen dat bij 
geen volk, dat denkt en zich beschaaft, de schertsende behan- 
deling van een onderwerp de ernstige kan voorafgaan, juist 
omdat zij haar meeste voedsel vindt in de gebreken der ernstige 
behandeling. Doch hoezeer men ook verleid zou kunnen worden 
om deze stelling te bewijzen en ze op de tegenwoordige vraag 
toe te passen, zou men evenwel, naar mijn gevoelen, ver- 
keerdelijk doen, omdat de Comedie der Grieken reeds een tijd 

10* 



148 



lang bestaan had , eer zij zich aan de parodie hunner Tragedie 
waagde, of derzelver onderwerpen schertsend behandelde. — 
Waar ligt dan haar oorsprong? — Ik spreek hier alweder 
niet van hare eerste pogingen, toen zij in Sicilië zich begon 
te vormen , maar geen onderwerpen harer waardig vond , of in 
Attica ronddoolde, en met kluchten en snakerijen, voetstoots 
uitgevonden, het landvolk vermaakte; maar van haren vorm, 
hoedanig deze uit den geest van den bij overlevering misken- 
den , maar door weinigen begrepen , Aristophanes voortkwam. — 
En hoe staat deze tegenover de Tragedie? — Als het tegen- 
woordige tegenover het verledene, als de voorstelling van het 
kwaad, dat aan het Gemeenebest knaagde, tegenover die van 
den gezonderen toestand van den Staat, dien de verstandigen 
liever terugwenschten dan voort te gaan op eenen weg, waarvan 
zij geen goede uitkomst verwachteden. Het verwondere dus 
niet dat zij in hare eerste periode, die de oude Comedie heet, 
de demagogen geeselt en brandmerkt, de bemoeizucht en besluiten 
van een beweegbaar en woelig volk bespot, het raaskallen van 
filozoferende redenaars doorhaalt, eene betere wijsbegeerte, ja 
die van Socrates zelven, omdat zij den mensch leerde redeneren 
en onderzoeken, somtijds aanvalt, en eindelijk de Tragedie, 
die hare hooge personen tot bedrijven van het dagelijksche 
leven liet afdalen, medelijden opwekte voor verfoeijelijke hartstog- 
ten , en zich niet schaamde mannen uit het heerlijke heldengeslacht 
kreupel en verminkt en in bedelaar slompen voor te stellen , — 
dat zij zulke misgeboorten voor het oog van den echten Griek, 
uitjouwt en aangrijnst, maar ook, tot dit hoogste punt ge- 
klommen, weldra wankelt, en daalt, en ontaardt in spotternij 
zonder goede bedoeling, en in laffe zucht om aan het volk te 
behagen. 

Ik begeef mij in geen dieper onderzoek van hare eerste 
periode. — Zullen wij haar navolgen? Het is een overschoon 



149 



model, dat door het lage, dat er aan kleeft, niet ontluisterd 
wordt: het is een tinteling en schittering van vernnft, dat gezond 
verstand tot grondslag heeft : het is bijtende scherts , door heer- 
lijke poëzij getemperd en veredeld: vrolijke luim, die niets en 
eindelijk zich zelve niet spaart , en daarom met de voorwerpen 
harer tuchtiging in vrede blijft. Zullen wij haar navolgen? — 
Gelukkig! wij zien zulke gemeenebesten niet meer, en waar 
zij mogten ontstaan, daar zouden misschien dergelijke vruchten 
de eenigste goede zijn. 

Deze eerste periode (de oude Comedie) ging voorbij : zij hield 
op, wanneer de buitensporige volksmagt ophield en door aris- 
tocratie vervangen werd , die niet duldde dat mannen van aanzien 
en gezag op het tooneel met naam en nabootsing aangewezen, 
geestig beschimpt en uitgefloten werden. Maar het volk bleef 
zijne spelen en feesten vieren; in zijne uitspanningen bleef het 
tooneel eene eerste behoefte, en er opende zich allengs eene 
tweede periode voor het Blijspel. Het is bekend onder den 
naam van de Comcedia media (Middel- Come die). Zij schijnt 
oudere en gelijktijdige Treurspelen geparodieerd, personen uit 
den heldentijd belagchelijk voorgesteld, maar ook nlozofische 
stelsels doorgehaald, en reeds ondeugden in karakters en ka- 
rikaturen geschilderd te hebben, en eindelijk, door deze laatste 
eigenschap, overgegaan te zijn in haar laatste tijdvak, de Nieuwe 
Comedie, waarin zulke karakters de hoofdrol speelden, en het 
spel de dagelijksche levenswijs, in al hare verscheidenheid en 
kleuren , met zonderlinge lotgevallen , in een reine en welluidende 
taal voorstelde. 

Zoodanig waren de drie natuurlijke Blijspelen, met zoo wei- 
nig trekken, en zoo naauwkeurig mij mogelijk was, geteekend. 
Zij zijn echter ongetwijfeld zoo scherp niet gescheiden geweest, 
of er is van het eene in het andere iets overgegaan, en het 
zou, bij voorbeeld, bewezen kunnen worden dat de parodie 



150 



reeds in de oude Comedie zich gevestigd had en aan de nieuwe 
niet geheel vreemd was. Maar wij hebben gezien hoe zij alle 
drie historisch ontstaan zijn. Herinneren wij ons mi nog 
eens den zamenloop van omstandigheden en eigenschappen in 
de lotgevallen en in het karakter van het Atheensche volk, 
nit welke de drie aangewezene Blijspel-soorten ontstonden. 
Het is noodig ter voltooijing van het historisch bewijs. 

Wat een zamenloop is, begrijpen wij zeer goed, wanneer 
wij beken en stroompjes elkander zien ontmoeten en ineen- 
vloeijen en ééne hoofdrivier vormen; maar in der gang der 
menschelijke zaken ontsnapt dit verschijnsel ons dikwijls s niet 
zonder schadelijken invloed op onze wijze van beoordeelen. 
Denkt men er wel altijd aan, hoe veel er, bijvoorbeeld, zamen 
moet loopen, opdat een deugdelijk geleerd boek, waarbij de 
wetenschap winnen zal, in de wereld kome? — Er moet een 
publiek zijn, dat leeren wil, een rijk onderwerp, en een 
schrijver die geleerd heeft. Doch deze zamenloop vooronder- 
stelt er weder andere. Bij een publiek, dat leeren wil, moeten 
zamenloopen: een genoegzaam getal menschen, die iets meer 
begeeren dan een stroom van boeken , die misschien even gemak- 
kelijk geschreven worden als gelezen door al de overigen, die 
het geheim der groote alledaagsche boekenschrijverij niet ken- 
nen, en noch weet- noch nieuwsgierig genoeg zijn om geschrif- 
ten uit te lokken , die den gang der wetenschappen of van het 
praktische leven bijhouden: zij moeten daarbij belang stellen 
in het onderwerp, dat de geleerde behandelen zal, en op de 
hoogte zijn om zijn boek te begrijpen. Wij weten dat al deze 
vereischten bij het publiek onmisbaar zijn: want neemt er één 
van weg, en laat den geleerden schrijver het weten: hij zal 
zijne wetenschap te huis houden, ze tot eigen verlustiging 
aanwenden , en geen warmte pogen op te wekken , waar brand- 
stof ontbreekt. — In het onderwerp moeten zamenloopen: 



151 



wezenlijke belangrijkheid , — want het is een schraal genoegen 
voor het publiek, wanneer de geleerde schrijver zich op een 
schraal onderwerp geoefend en gescherpt heeft, en zoo hij, 
van den tripos Delphicus af, tot op de werktafeltjes onzer 
schoonen toe, de geschiedenis doorliep, en de diepste proble- 
mata der mathesis en mechanica te hnlp riep, en na veel 
omhaals niets meer had willen bewijzen dan dat een stoel op 
drie pooten ligter omvalt dan een andere op vier, dan zon 
het pnbliek hem moeten vragen: „ waarom hebt gij dit niet 
in zes ongeleerde woorden aan den stoelendraaijer beduid?" — 
Er moet nog bijkomen dat het onderwerp zich aanslnite en 
passé in den stand der wetenschap: want zoo het terugkomt 
op reeds bewezene waarheden, wat zal het anders bewijzen 
dan dat de geleerde schrijver nog niet op de hoogte is? en 
zoo hij een sprong doet, en eene rnimte achter zich open 
laat, die bevloerd moet worden met nog te ontdekken waar- 
heden, wie zal hem dan knnnen volgen, die niet met hem 

vliegen kan? — Eindelijk, de geleerde schrijver zelf 

maar het is genoeg: ieder weet welke begaafdheden in hem 
noodig zijn, en hoe deze moeten zamentreffen met gunstige 
omstandigheden: een levensloop, die hem daar gebragt heeft 
waar zijn aanleg hem riep: geen rijkdom die zijn werklust 
ver slappe, geen kommer die zijn geest inkrimpe; — en, zoo 
dat alles zamenloopt, dan nog iets stevigs en edels in het 
karakter, dat niet eeuwig en rusteloos jage naar toejuiching, 
maar de wetenschap ook om haar zelve beminne, en daarom 
slechts levere wat waarlijk nut kan stichten. 

Nu weten wij eindelijk wat een zame/üoojp is. 

Het zou moeijelijk, zoo niet onmogelijk, zijn, indien er 
geen Comedie bestaan had en bestond, en men dezen gedach- 
tevorm niet kende, vooraf te bepalen wat er in dien vorm 
zelven, wat in den dichter, en wat in het publiek vereischt 



152 



wierd, uit de vereeniging van welke eigenschappen het ideaal 
eener Comedie geboren zou worden. Geschiedenis en onder- 
vinding moeten ons leeren, en wanneer ongelijke omstandighe- 
den en eigenschappen ongelijke uitkomsten opleveren, dan is 
de gevolgtrekking gemakkelijk en zonder groot gevaar van dwa- 
ling. — Bij de Grieken was het aldus; in het volkskarakter, 
in de onderwerpen der Comedie, in de taal, in het talent der 
dichters. 

In het volkskarakter: een gedurige uithuizigheid, een dage- 
lijksch zamenleven op de straat, op de wandelingen, op de 
markt, aan de maaltijden, in en rondom de tempels en het 
raadhuis. Wat er te huis geschiedde, was niet veel gewigtiger 
dan de behandeling der vrouw als huishoudster, en der slaven 
als broodwinners. liet leven was openbaar. Mets ontsnapte 
er aan den Athener van alles wat er in den Staat geschiedde : 
geen handeling van eenig ambtenaar bleef hem onbekend, 
geen edele daad, geen wanbedrijf van eenig burger. Meen 
niet dat dit gepaard kon gaan met deftigheid, of zelfs met 
ernst ; de ernst wil in zich zelven keeren en zoekt eenzaamheid ; 
een gedurig gezellig verkeer leert de onderwerpen der gesprekken 
van alle zijden bezien, en de manier, die de onderhoudendste 
is , wordt meer en meer boven alle de andere verkozen ; één 
enkele geestige scherts met een onderwerp, dat ernstig plagt 
behandeld te worden, maakt het een langen tijd onmogelijk 
er zonder lagchen op terug te komen ; en eindelijk wordt het 
een gewemel van levendige hartstogten, van snelle gewaarwor- 
dingen van goed en kwaad , schoon en afzigtelijk , van plotselijke 
overgangen uit lof tot minachting, uit spot tot bewondering. 
Ik waag misschien niet te veel, wanneer ik een dusdanige 
ontwikkeling van hun volkskarakter voor een gevolg van hunne 
openbare levenswijs houdt ; maar dit gevolg kon dusdanig 
wezen, alleen omdat de geest van den Athener fijn bewerk- 



153 



tuigd was. Hij had de hoogste vatbaarheid voor den indruk 
van het schoone in het stoffelijke en zedelijke. Maar de korte 
afstand tusschen het verhevene en het belagchelijke lag altijd 
open voor zijn helder oog, en zijne ligtvaardigheid en beweeg- 
baarheid deden hem telkens die ééne schrede wagen. Yan 
daar zijn genot, wanneer zijn beweegbaar gemoed door con- 
trasten geprikkeld werd; en eenmaal in die zweigerij en brood- 
dronkenheid van het vernuft zich verliezende, kon hij door 
geen belang, hoe gewigtig, door geen kondschap, hoe treurig, 
in zijn genot gestoord worden. Toen de Gigantomachie (eene 
parodie) vertoond werd, verbreidde zich, gedurende het spel, 
de mare der gevaarlijke nederlaag in Sicilië; maar het volk 
lachte voort, en het stuk moest afgespeeld worden *). — 



l ) Bij Plutarchus, De Garr. p. 509. ab. wordt de tijding door een 
baardschrapper , een echt gohemouclie , onder bet volk verspreid, dat 
hierop in beweging geraakt en zamenloopt naar het Theater. De onbe- 
scheiden alarm verspreider, die geen goede bewijsstukken voor zijn nieuws 
leveren kon, wordt op het foltertuig gesleept, en de beul neemt hem 
onder handen, tot dat de tijding door andere boodschappers bevestigd 
wordt. Bij denzelfden Plutarchus, in Nicia, p. 542. de. wordt de volks- 
vergadering door de autoriteiten belegd. Dit gaat eenigzins beter dan 
het andere, waarin de foltering al te weinig vorm van proces heeft. — 
Bij Athenaeus, p. 407. ab. komt de tijding in het Theater, terwijl 
Hegemon zijn Gigantomachie speelt. Het volk beweegt zich niet^ maar 
ieder weent in stilte, onder zijn mantel gedoken, opdat de aanwezige 
vreemdelingen het niet bemerken zouden: en het spel wordt voortge- 
zet. — Deze twee traditien hebben ieder hare zwarigheden, en zij zijn 
niet vereenigbaar ; zij vernietigen de eene de andere. Wat ik er van 
gemaakt heb, is misschien al te stout opgezet; het steunt op de gissing, 
dat het verhaal van Athenaeus het digtst bij de waarheid, maar een 
vergoelijking is van het feit , zoo als ik het voorgesteld heb. Ik ver- 
beeld mij dat de Atheniensers een oogenblik kunnen onthutst geweest 
zijn en gezucht hebben, maar dat zij, den eersten schok doorgestaan, 
het stuk van Hegemon hebben zien afspelen en nog gelagchen hebben, 
om daarna de nederlaag van Nicias te overdenken en te betreuren. Wie 



154 



Wachten wij ons voor eene al te karde veroordeeling: er 
was beminnelijkheid onder dat ligtzinnige, en zij hebben zoo 
zwaar geboet, en den smaak voor een huislijker leven tegen 
zoo veel genot en vrijheid ingemild! — maar ik moet mijn 
teekening afwerken. Er werd zeer weing gelezen, omdat er 
zeer weinig te lezen was ; geen nienwsbladen hadden zij , geen 
redenerende artikels in den geest van oppositien en partijen; 
geen recensenten; geen tooneelkijkers ; maar hnn geest, die 
voedsel zocht voor hnnne politieke en religieuse en aestheti- 
sche behoefte, kon het vinden in de voorstelling van ieder 
nienw blijspel, dat in onverwachte en vernuftige kwinkslagen, 
in persoonsverbeeldingen, toespelingen en karikaturen, al dat- 
gene bevatte wat op de tafels onzer koffij huizen en leesmuseums 
opgestapeld ligt, en waarop ons publiek aast. — Moest het 
Atheensche volk niet in den schouwburg leven? 

In de onderwerpen der Comedie: er was eene epische poëzij 
voorafgegaan, die in het geheugen der kinderen geprent werd, 
en de grondslag der opvoeding was. Maar het was meer dan 
kortswijl , dat Plato den goeden Homerus met een krans wilde 
versieren, en dan zonder veel gerucht de stad uitzetten. Denk- 
beelden van goed en kwaad, van edel en laag, mogt de jeugd 
uit die gedichten aanleeren ; diepen eerbied voor de Goden 
konden zij hun niet inboezemen, en het kon naderhand hun 
gevoel niet beleedigen, wanneer zij die zelfde Goden, die zij 
bij andere gelegenheden eerbiedigden, op het tooneel een be- 
lagchelijke rol zagen spelen. In die gedichten dus, vooral in 
de Odyssea , was een milde bron voor het Blijspel , en de middelste 
Comedie, door de oudere hierin reeds voorgegaan, schijnt er 



mijne gissing niet wil aannemen, zal ten minste toestemmen dat zij met 
het karakter der Atheners overeenkomstig is. — Deze aanteekening is 
het gevolg eener scherpzinnige en geleerde bedenking van mijn jongen 
vriend, den Heer Cobet. [Zie Clarisse, Ann. ad Tkuc. p. 115 sqq.] 



155 



rijkelijk uit geput te hebben. — De Tragedie had slechts een 
korten duur van getrouwheid aan haar echte beginsel. Zij ging 
echter voort in dezelfde manier, en behield dezelfde bestand- 
deelen: want de dichterlijke opvatting der hoogste menschelijke 
belangen vond er een vorm in , waarin zij haar gevoel ontboezemen 
en de beelden harer phantasie scheppen kon. Maar de minste 
storing der harmonie tusschen personen uit een aloud geslacht 
van helden en halve goden , en daarmede overeenstemmende 
bedrijven en lotgevallen, moest opgemerkt worden en soms 
een lach opwekken, waar de dichter eene traan gevraagd had. 
Nieuwe bron voor de Comedie! In hare eerde en tweede pe- 
riode, misschien nu en dan nog in hare derde, ontleende zij 
er een schat van onderwerpen uit. Zoo wilde het volk leeren 
diep te gevoelen, scherp te beoordeelen, juist te schiften, en 
te gelijk door den prikkel van het fijnste vernuft in beweging 
gebragt worden. Maar zelf leverde het tevens ruime stof aan 
de blijspeldichters, door het wilde misbruik van zijne vrijheid; 
en te ligtvaardig om op den dichter te toornen, mits zij regt 
belagchelijk gemaakt en hartelijk over zich zelve vrolijk geworden 
waren, vierden zij aan de Comedie den lossen teugel, en zij 
holde en schaterde tot onzinnigheid toe. In die vaart behandelde 
zij de hoogste staatsbelangen, en redenaars en volksmenners 
en gezagvoerenden werden uitgefloten, en wee hem, die, uit 
de heffe van het gepeupel opgekomen, door sluwheid en kuiperij 
zich den weg tot aanzien in den Staat gebaand had ! — Hier 
kon geen gebrek aan onderwerpen zijn. Maar toen die on- 
stuimigheid beteugeld, en het arme volk uit zijne onbesuisde 
wildheid overgegaan was, niet tot een verstandiger vrijheid, 
maar in de magt van tirannen en vijanden, toen bleef er nog 
eene schaduw over van het rijke en schitterende spel. In 
hunnen meer huislijken toestand teekende zich het karakter 
van ieder individu in de verschillende betrekkingen van het 



156 



maatschappelijke leven. Het verminkte werk van Theophrastus 
geeft er eenig denkbeeld van. Het was een nienwe mijn voor 
de Comedie, die in deze laatste periode schijnt geleverd te 
hebben wat zij vermogt. 

In de taal: neem al de gewone lofspraken op talen te zamen: 
rijkdom, kracht, bnigbaarheid , zoetvloeij endheid, welluidendheid 
en zangerigheid, en pas ze op de Grieksche toe: dan zal er 
iets schoons voor uwen geest oprijzen; maar het zal nog niet 
hare geschiktheid uitdrukken voor het spel der Comedie. Want 
zij had onuitputtelijke hulpmiddelen om de fijnste gedachte 
uit te spinnen, om de rede traag en loom te laten slepen, of 
met het vrolijk getrippel harer kleine partikelen als dansende 
te doen optreden : eene oneindige vrijheid in de zamenstelling 
van nieuwe woorden, wier beteekenis, om hare analogie, in 
het wezen der taal gegrondvest, niet ontsnappen kon, en bij 
al haren schat, het vermogen om door de verwisseling van 
ééne letter, van één accent, een veranderden, een tegenstrij- 
digen, een geparodiëerden zin voort te brengen. — Verbeelden 
wij ons eindelijk: 

In de dicMe?*s , wat de beste onder hen bezaten : een volkomen 
gebied over zulk eene taal, een groote verbeeldingskracht, maar 
die aan den teugel der rede liep, een diepe kennis van den 
toestand der maatschappij en van het volkskarakter, een juist 
inzigt der waarheid, poëzij, ironie, geest, vernuft, en — men 
mag het niet verzwijgen — een zekere maat van kwaadwilligheid 
(of hoe drukt men malice in het Hollandsen uit?) en wij zullen 
moeten toestemmen dat bij de Atheners alles zamenliep om 
het Blijspel te doen opkomen en alle zijne standen doorloopen. — 
Het oude ging onder, omdat beroeringen in den Staat het 
onderdrukten, de middelste Comedie verdween, omdat de stoffe 
haar begon te ontbreken, en omdat zij eigenlijk niets meer 
was dan een overgang tot de nieuwe , die op haar beurt voort- 



157 



duurde, misschien totdat het genie ontbrak, dat door geen 
Alexandrijnsche geleerdheid kon vergoed worden. Zij had een 
onafzienbaar veld ter bearbeiding voor zich: zoo scheen het 
immers : want de karakters der menschen hebben een duizend- 
voudige verscheidenheid. Poch vergeten wij niet dat vele 
duizenden slechts wijzigingen zijn van hoofdsoorten, welke 
hoofdsoorten alleen vatbaar zijn voor eene nabootsing in ver- 
groote trekken ; — of waarom worden er zoo weinige voortreffelijke 
door de Ouden aangehaald, en waarom heeft de nieuwe be- 
schaving er zoo weinige opgeleverd? — Maar de nieuwe Comedie 
der Grieken had tevens hare tafelschuimers , hare snoevende 
krijgslieden, haar hoeren, en verkrachte maagden, en losbandige 
jongelingen, en vroedvrouwen, en schelmsche slaven, en scha- 
kingen , en wegvoeringen in slavernij , en hare ontknoopingen 
in het terugvinden van een geroofd kind, in de beterschap 
van een brooddronken jongeling , in een gelukkig huwelijk. — 
Dat was de spil, waarom zij draaide, en waarvan zij zich in 
het Grieksche leven nooit losgemaakt zou hebben. Want zij 
had dit met hare vorige perioden gemeen , dat zij uit de behoefte 
van het volksleven ontstaan was, maar ook met het volk 
medeleefde, en geen vroegeren toestand hunner maatschappij 
schilderde, noch die van eenig ander volk, noch eindelijk eene 
phantastische wereld schiep. 

Ik meen getoond te hebben dat de Comedie, zoo als zij door 
de Grieken gevormd en volmaakt en naar het verloop der tij- 
den gewijzigd werd, een noodzakelijk historisch verschijnsel 
geweest is. 

Van de Komeinen mag ik niet spreken. Hun oude gedialo- 
giseerde kluchten hebben zich tot geen veredelden vorm kun- 
nen verheffen, en toen zij eindelijk de Grieksche beschaving 
begonnen over te nemen, voerden zij niet alleen Grieksche 
zeden en gewoonten ten tooneele, maar zij lapten hunne blij- 



158 



spelen uit Grieksche te zamen, en Plautus en Terentius lever- 
den geen Eomeinsche stukken. Waar het volk een hartstog- 
telijk vermaak schepte in de gevechten van verscheurende 
dieren en gladiators, daar was geen duurzame behoefte aan 
zulk voedsel voor den geest. Het Grieksch-Italiaansche spel 
der pantomimica, onder Augustus uitgevonden, verdrong, zoo 
het schijnt, den smaak voor verstandiger voorstellingen, en het 
heeft sporen nagelaten van zijn schandelijke zinnelijkheid, tot 
diep in de geschiedenis van het Grieksche keizerrijk. 

In de middeleeuwen hebben de vrome zorg der Grieksche 
Keizers voor de zeden van het volk, de zorgeloosheid, de 
vernielzucht en de tijd onberekenbaar veel doen verdwijnen; 
maar wat er overbleef van Grieksche blijspelen en Eomeinsche 
kopijen en omwerkingen, werd afgeschreven en door weinigen 
gelezen. Maar niemand zal beweren of pogen te bewijzen dat 
er toen een wezenlijk tooneel bestaan heeft, voordat de schrif- 
ten der Ouden weder opgezocht en verspreid, en de nieuwe 
beschaving op die der eeuwen van Pericles en Augustus geënt 
werd. 

Ach, waarom moest zij nasporen en opdelven, wat haar 
eigen vlugt belemmeren zou ! Worstelt men niet thans nog 
(en er zijn reeds vier eeuwen verloopen !) tegen die tooverkracht 
der oude vormen, en wanneer zal men eindelijk die kluisters 
geheel afwerpen, een eigen vaart nemen, en gedaanten eener 
nog onbekende schoonheid scheppen? — Ik weet het niet; 
maar er schijnt een zonderlinge vastheid in den typus der oude 
beschaving te liggen , dien vier eeuwen van het jongere Europa 
nog niet hebben kunnen verbrijzelen. — En wie weet hoe veel 
taaijer het nog houden zou, indien de snuffelaars der veertiende 
en vijftiende eeuw niets dan Grieksche perkamenten gevonden 
hadden: indien de Latijnsche taal en literatuur geheel verloren 
geweest waren: indien deze door de rhetorische kleur, die, 



159 



over haar gansclie wezen verspreid, een historisch gevolg van 
het volksleven der Eomeinen geweest was, aan het herlevend 
Europa niet terstond reeds geleerd hadden in de voordragt 
eener gedachte nog meer, nog veel meer, te leggen dan het 
innerlijk gevoel der waarheid insprak: indien zij de Grieksche 
literatuur, wier echte onnoozele geest is, mede te deelen , niet 
terstond vergezeld hadden met de prikkels en hefboomen harer 
redekunstige sieraden? — Ach! dan hadden wij het thans nog 
zoo ver niet gebragt om de verstompte en afgematte verbeel- 
ding der lezers te schudden en te schokken, en, als ware het, 
de vermoeide levensgeesten en zenuwen van verouderde wellus- 
telingen met geeselslagen op te wekken. 



VIII. 



Het volgende opstel, zoo als het nu gedrukt wordt, is zes 
jaren geleden, in liet Institnnt voorgelezen. Het had, in mijn 
oog, te weinig diepte en vastheid om in de Latijnsche Werken 
van een Koninklijk Genootschap geplaatst te mogen worden. 
Ik heb het in den hoek geschoven ■ het hoofddenkbeeld en een 
paar bijzonderheden van kritischen aard konden, dacht ik, op 
een andere wijs medegedeeld worden: er was geen haast bij. 
Thans evenwel is mijne nederigheid in eens tot ijdelheid over- 
geslagen. Zij fluistert mij in dat deze kleinigheid een kleine 
plaats in de Historie van het onderzoek innemen moet. — Uit 
de strekking van het opstel zelf, meer bepaaldelijk in eene 
noot aangewezen, bleek dat mijne nasporingen mij reden gege- 
ven hadden om aan de echtheid van zeer vele profeterende 
Delphische orakel-antwoorden te twijfelen. Die twijfel was 
niet geheel nieuw: van Cicero af, de Div. II. 56, tot op 
Muller toe, Gesch. Hellen. Stdmme , I. p. 345, vindt men er 
sporen van : maar ik wilde dien twijfel tot een positief systema 
gebragt zien, en een taaijen arbeid, het kritisch onderzoek van 
alle orakel-spreuken, zoo niet zelf ondernemen, ten minste bij 
anderen uitlokken. Deze bijzonderheid heeft de Secretaris der 



161 



III klasse, Prof. Den Tex, doen uitkomen in het Verslag 
mijner Voorlezing, Comm. Lat. III. Class. Vol. IV. p. LIV, 
uitgegeven in 1833. In het midden latende, of die voorge- 
lezen Verhandeling gedrukt zou worden of niet, zegt de 
naauwkeurige Secretaris, op het einde van zijn Verslag: „Et 
his quidem explicitis, auctor (dat ben ik) disputavit de duorum 
locorum Homericorum auctoritate et sententia : aliquot denique 
placitis Böttigeri, Mülleri, Lobeckii, aliorumque vel confirmatis 
vel modeste impugnatis, omnem disputationem de hoc argu- 
mento ancipitem fore contendit , donec omnium effatorum 
Pythicorum explorata esset veritas et yvyo-ioTfig". — 

Niet lang geleden , is te Bonn in het licht verschenen : Wiirdi- 
gung des Delphischen Orakels, von K. D. Hilllmann. Wat ik 
eene behoefte gerekend had, op het tegenwoordige standpunt der 
wetenschap , heeft de Bonnsche professor ten deele aan de weten- 
schap geschonken. Zijn betoog is slechts een begin: het 
zijn groote trekken; de philologische kritiek moet ze verder 
onderzoeken en uitwerken. Voor de zaak zelve is het onver- 
schillig, of de Duitsche geleerde den gegeven wenk uit het 
Hollandsche Nazareth opgevangen heeft, dan of hij zelf wist 
wat hij doen moest: — waarom ook zou hij de Werken van 
ons Instituut naslaan? — maar mi moet de liistoria litteraria 
de ontbrekende schalm in de keten van het onderzoek inlas- 
schen, en tegelijk welligt iets nog niet versletens mecledeelen. 

Het boek van Hüllmann schijnt min of meer een stille po- 
lemiek tegen C. O. Muller te zijn. Tegen den Dorischen 
oorsprong van het Delphische Orakel stelt hij een Hellenischen 
over. Wat eigenlijk die Pelasgen en Hellenen geweest zijn, 
is door sommigen niet regt duidelijk aangetoond, en door 
anderen met groote geleerdheid in het donker gezet. De tijd 
zal het nooit leeren , vrees ik; doch men moet niet wanhopen, 
aji zegt Hermann ergens , dat het een talent is , sommige dingen 

11 



162 



niet te iceten. Maar Muller heeft het, dunkt mij, aannemelijk 
gemaakt, dat in OYer.on.de tijden de buurt van het Orakel met 
Doriers bevolkt was, en Hüllmann heeft moeten toegeven dat 
de Doriers waarschijnlijk aan het hoofd van zijn Hellenen-verbond 
gestaan hebben. Hiermede neem ik echter geenszins al de 
gevolgtrekkingen van den vernnftigen Muller voor mijne rekening ; 
ik heb mij misschien door hem wat al te eng in het Dorische 
beginsel laten insluiten : dies diem docet. Maar het opstel moest 
nu gedrukt morden , zoo als het toen voorgelezen is. Zoo lang 
een onderzoek niet geheel gesloten is, mag geen daartoe be- 
hoorende meening voorbijgezien worden , mits zij niet in zich 
zelve ongerijmd zij. 



Er is veel over het Delphische Orakel geschreven: men heeft 
er wijsheid en bedrog in gevonden: een waar inzigt in de 
toekomst en een toevallig raden van hetgeen geschieden moest. 
Men heeft het beschouwd als eene staatkundige Instelling, die 
de grootste belangen van het Grieksche volk regelde, en als 
een middel in de hand der priesters, om het bijgeloof te hand- 
haven: en van Yan Dalens tijd af, die zich reeds losgemaakt 
had van het geloof aan duivelen , die de oude orakels inbliezen , 
tot op C. O. Muller, die in zijne Dorier een groote Afdeeling 
aan den Apollocult toegewijd heeft, is dat vreemde verschijnsel 
in de Grieksche geschiedenis dikwijls ter sprake gekomen, maar 
nog nooit in dat licht geplaatst, waarbij alle twijfel en verschil 
van beoordeeling ophouden. Of zulk een licht ooit schijnen 
zal, durf ik niet te verzekeren, en ik vermeet mij vooral niet 
het zelf te kunnen aansteken. Het is de pligt van hem die 
een vak van wetenschap beoefent, het onderzoek te volgen, 
zoo verre als het door kan dringen. — Maar wanneer wij 
nog niet weten wat wij weten wilden , en met ons onderzoek 



163 



niet verder voort kunnen : heeft dan onze wetenschap wel eenige 
wezenlijke waarde, en laat zij wel iets meer achter dan de 
geschiedenis van een vruchteloos onderzoek? — Wie dat vreest, 
heeft nooit ernstig de handen aan het werk geslagen. Eigen 
onderzoek heeft altijd iets bevredigends, zoo niet stellig, dan 
ontkennend: en geenerlei nasporing al wordt zij door moeije- 
lijkheden of duisternis belemmerd , mag ooit vruchteloos genoemd 
worden. Het zij wij iets vroeger of iets later stuiten, er werkt 
in ons zulk een onmerkbare wensch om de zaak zoo of dus- 
danig te vinden, dat wij onzes ondanks een flaauw beeld van 
het gezochte scheppen , en daarmede , in redelijkheid , te vreden 
kunnen zijn. Het is er mede als wanneer iemand verkoos 
gesluijerd onder ons rond te wandelen, en zijn sluijer nooit 
af te leggen. Er zouden velen gevonden worden die juist 
wisten te zeggen door hoe velen er pogingen gedaan waren, 
en wanneer, en met welk gevolg, om dien sluijer op te 
ligten, — en er verder niet om dachten. Maar zij die zelve 
heuschelijk of onbescheiden aan het doek getrokken hebben, 
zullen , wanneer het vergeefsch was , terugtredende denken : 
waarschijnlijk heeft die gesluijerde zintuigen, even als wij: 
hoedanig zijn gelaat is . en welk karakter het uitdrukt , blijft 
onzeker; maar wij kunnen voor het tegenwoordige genoegen 
nemen met hetgeen wij van hem weten, en hem medetellen, 
wanneer hij in ons gezelschap is ; maar bedachtzaamheid blijft 
de leus, wanneer hij deel neemt in ons gesprek. 

Met deze inleiding, die een weinig subjectief is, wil ik de 
mogelijkheid niet ontkennen, dat anderen, in hun onderzoek 
omtrent het Delphische Orakel, der waarheid naderbij komen. 
Ik wilde slechts te kennen geven , dat mijne krachten nog niet 
voldoende zijn om de waarheid geheel te ontdekken. Wat ik 
ten naastenbij denk over een verschijnsel, dat gedurig zich 
vertoont in het verband der oude verhalen, begeer, ik nog niet 

11* 



164 



in de wetenschap opgenomen te zien; maar weliigt kom ik 
naderhand tot zekerder resultaten, of geef ik aan scherp- 
zinniger geleerden eene aanleiding tot hernieuwd onderzoek. 

Indien men zeide dat het Delphische Orakel antwoord gaf 
aan allen die in de toekomst zien wilden , uit nieuwsgierigheid , 
uit bekommering, of met slinksche oogmerken, dan zou men 
niet veel zeggen: want hoe zou men het dan, in doel en in- 
stelling, onderscheiden van zoo vele kleinere orakels , op bepaalde 
en heilige plaatsen gevestigd, of van alle die rondzwervende 
poëten, die, gelijk eertijds Onomacritus en Iophon, oude 
godspraken, wier oorsprong onbekend was, opzongen, en van 
zoo vele bedriegers, waarvan Griekenland vroeger en later we- 
melde, en wier kunstgrepen Lucianus in het voorbeeld van 
Alexander van Abonotichus opengelegd heeft? Alle die mindere 
instellingen gingen voorbij, maar het Delphische bleef, en het 
stond vele eeuwen in groote eer, en genoot het vertrouwen 
der raadplegenden. Dit moet eene oorzaak gehad hebben, die 
waardig is dat men ze zoeke: want zij is de spil van het 
geheele vraagstuk: maar zij schuilt weg in de hooge oudheid, 
hooger dan onbetwistbare historische bescheiden reiken. 

Men heeft dikwijls het karakter van het Lacedaemonische 
volk beschouwd als een gevolg van hunne afgeslotene geogra- 
phische ligging, zonder te bedenken dat deze ingeperktheid 
wel dienen kon om den grondtrek van hun karakter te bewaren 
in zuiverheid en eigen ontwikkeling , maar dat zulk een grondtrek 
reeds vroeger heeft moeten bestaan, en dat, zoodra de Dorische 
stam, waartoe zij behoorden, zich in de geschiedenis opdoet, 
die grondtrek zich overal vertoont, hier of daar allengs door 
wrijving en vermenging met anderen gesleten, maar nergens 
geheel onherkenbaar. Het schijnt dus, wanneer men overal 
in dien stam den typus terugvindt, die in het Lacedaemonische 
volk zoo scherp geteekend is, dat men uit het karakter van 



165 



deze laatsten veilig dat van den gansenen Dorischen stam kan 
opmaken. — Het laat zich in weinige trekken aldus schilderen: 
Een bijna tot verloochening van eigen individualiteit gedrevene 
overtuiging dat de harmonie van het geheel in de orde en 
ondergeschiktheid der deelen bestaat, en dat ieder enkel deel 
in het geheel zijn doel en maat vindt. Dit denkbeeld is de 
grondslag van hunne gewoonten en wetten en staatsinrigtingen , 
en uit deze ontvangt wederkeerig die overtuiging haar voedsel 
en kracht. Ieder bijzonder persoon moet binnen de grenzen 
blijven , die een hoogere orde van het geheel hem voorgeschreven 
heeft. In den Staat moet geen individu naar onafhankelijk- 
heid streven, en geen stand buiten zijne plaats treden. De 
aristocratie en de betrekkingen van onderdanigheid worden 
streng gehandhaafd: gehoorzaamheid is veel gewoner en valt 
zelfs ligter dan de werking eener individuele vrijheid. Dit 
beginsel van bevelen en gehoorzamen dringt diep door in het 
staatsieven, in de opvoeding, in den krijgsstand. Uit deze 
inwendige geslotenheid van het geheel vloeit een sterke afkeer 
voort van hetgeen daar buiten en vreemd is. Strijdvaardigheid 
om dat vreemde af te wenden : dus geen zucht om buiten eigen 
grenzen te veroveren, maar de grootste dapperheid om hetgeen 
binnen is , te handhaven. De gaaf der mededeeling is hier 
in het algemeen vreemd: van daar gedrongenheid en kortheid 
in het uitdrukken der gedachten, maar des te meer diepte van 
gevoel. De behoefte der afsluiting bepaalt zich niet bij cle 
plaats: zij openbaart zich ook in den tijd. Overal heerscht 
de grootste gehechtheid aan hetgeen geworden is en bestaat, 
aan de gebruiken en zeden der voorvaderen. Het oog van 
den Dorier is meer naar het verledene terug, dan naar het 
toekomende vooruitgewend. Hierbij is het godsdienstige gevoel 
ernstig en somber: het sluit alle zinnelijkheid buiten, en 
duldt in de godsdienstige plegtigheden geene kunst clan die 



166 



strenge orde en harmonie voorstelt. Het gemoed geniet het 
stille evenwigt der rust, en het heldere bewustzijn, dat door 
geen zinsbegoocheling noch opgeruide driften verduisterd wordt. 
Het hoogste genot is, het zijn, het bestaan duidelijk te be- 
seffen , en dien toestand te bewaren , is hoofdpligt. Verder ontwik- 
kelt zich het godsdienstig gevoel niet ■ want het vindt geen bevre- 
diging in de bespiegeling van het duistere , grenzelooze , oneindige. 

Dit zijn de hoofdtrekken , waarvan ik enkele uit het aangehaalde 
werk van Muller ontleend heb. Men zou ze nog uitvoeriger 
kunnen teekenen; maar ieder herkent ze uit eigen historische 
herinneringen. 

Stellen wij tegenover dit volksgelaat dat van den Ionischen 
stam , zoo als hunne Geschiedenis , hunne Kunsten en Letteren 
het voorstellen. Menigvuldigheid en verscheidenheid in plaats 
van eenheid: beweging in plaats van rust, zijn hier insgelijks 
grondtrekken , die hier en daar zich wijzigen naar de omstan- 
digheden van plaats en tijd, maar toch zigtbaar blijven. Het 
leven sluit zich niet af, maar het stelt zich bloot aan iederen 
invloed van buiten, en vermengt zich met ieder element dat 
niet geheel ongelijksoortig is. Het gemoed is vatbaar voor 
den indruk van het ernstige, maar nog meer voor dien van 
het aanminnige en streelende. Het hoogste streven is naar 
zinnelijk genot en naar de materiele genoegens des levens. 
Van daar is geen wensch bevredigd, of een andere rijst op. 
Het godsdienstig gevoel smelt met die beweegbaarheid ineen, 
en het vermengt zich met eene gedurige begeerte naar een 
verbeterden toestand. Dat gevoel, aan de hand van een dwee- 
pend en onbepaald verlangen, verliest zich in de oneindigheid 
der schoonheids vormen en der weelderigste phantasie. 

Indien deze teekeningen juist zijn, en in Griekenland reeds 
vroeg eene voorspellingskunst schijnt bestaan te hebben, die 
een groote verscheidenheid van vormen aannam, doch wier 



167 



oorsprong lag in de vereering eener Godheid, die zij Apollo 
noemden, dan moet het bevreemden hoe de lust om de toe- 
komst te kennen, ontstaan kon zijn, niet bij een volksstam, 
wiens neiging begeerte en veranderlijkheid was, maar bij een 
anderen, die met een kalm inzigt en bewustzijn van het tegen- 
woordige zich bevredigd rekende. Die bevreemding zal moeten 
verminderen, wanneer men het waarschijnlijk kan maken, dat 
de oorsprong der Grieksche pzvTeïz niet in eene nieuwsgierig- 
heid naar de toekomst lag *). 

Immers is er een groot onderscheid tnsschen znlk een bloote 
nieuwsgierigheid en die weifeling, die bekommering over het 
tegenwoordige, wanneer men eene daad te verrigten of tusschen 
twee wegen te kiezen heeft, en wat men doen of kiezen zal, 
zulke afwijkende gevolgen in de toekomst na zich kan slepen, 
hetzij dat deze gevolgen een materieel belang betreffen of het 



l i In het rustige en kolossale werk van Prof. Van Limburg Brouwer, 
Civilisation etc. dat zoo vele bevredigende uitkomsten oplevert, is deze 
strekking van het Delphische Orakel thans met een paar woorden 
aangeduid (T. II. p. 32(3). Ik heb hier eene bedenking, die tegen meer 
plaatsen van het geleerde boek bij mij opgerezen is : dat namelijk de 
Schrijver, in de zamenstelliug zijner bewijsplaatsen, derzelver betrekke- 
lijken ouderdom niet streng genoeg onderscheidt, en de echtheid van 
enkele getuigenissen niet scherp genoeg beproeft. Dat hij b. v. hier 
Od. &. 79 aanvoert, alsof die verzen aan geen twijfel onderhevig 
waren, verwondert mij in hem. Iets verder had ik de plaats van He- 
siodus Theog. vs. 94 sq. liefst voorwaardelijk aangehaald gezien. Het 
kan niet anders of die verzen zijn ingeschoven: niet zoo zeer, omdat zij 
insgelijks in den Homerischen Hyniuus in Musas et Apollinem voorko- 
men; maar dewijl in de vreemd verhaspelde Inleiding der Theogonie, 
waarin evenwel een zuiver afgeslote/i gezang op de Muzen, als oudste 
voorstelling, zigtbaar is, de onverwachte vermelding van Apollo, hoe 
muzijkaal ook , een ware wanklank blijft. — Doch in een werk van der, 
omvang eener Civilisation mag men geen uitputting der minste bijzon- 
derheden vorderen. 



168 



zedelijk geweten van den weifelenden verontrusten. — Op deze 
stelling waag ik het voort te redeneren. 

Bij een volk, dat zwaarmoedig van aard was en strengheid 
van zeden als den grondslag van den Staat beschouwde, daar 
moest de godsdienst ondergeschikt worden aan den wensch 
om die deugd in stand te houden en voor verbastering te 
bewaren. Hoe hoog de oorsprong der godsdienst ook ligge, 
(die zich zeker niet opsporen laat) van het eerste tijdstip af 
dat zij in geschreven bescheiden zich voordoet, is zij reeds 
aan Apollo verbonden. Als men de verstrooide berigten en 
toespelingen in één punt vergadert, dan schijnt Apollo bij de 
Doriers het zinnebeeld te zijn van kalmte, zuiverheid, orde, 
helderheid en harmonie, dus eigenlijk de God der beschaving, 
en het vernietigt geenszins het denkbeeld der kalme rust , wanneer 
zij hem voorstellen als den wreker van alles wat die eeuwige 
wetten der natuur stoort. Ik zal geen bewijzen aanvoeren , die 
in menigte voorhanden zijn , maar alleen de schoone plaats van 
Pindarus aanhalen (Tyth. V. 63 sqq.), die te meer gewigt 
heeft, omdat de Dichter spreekt van Cyrene, eene volkplanting 
van Spartanen, en die zich beroemde tot den Dofischen stam 
te behooren: 

tV acci ficcpeioiv votroov 

'AKSVfACLT aV^pS(T(Tt KOU yVVUt^ï VSftst, 

IlSpev re xiüccpiv, SiSuei re Motrav oïq ï\v èdéXy, 
AffSXeftov ayxyobv 
'E$ 7rpci7rfèuq evvofticiv , 
Mf%óv r Uft(pé7rei 
Mctvrviïov' 

De uitleggers vatten de laatste woorden in dezen zin op, dat 
Pindarus de godspraak bedoelt , die aanleiding gegeven had 
tot het stichten der volkplantfng. Ik kan dit niet wederleggen, 



169 



ofschoon men niet dan door eenig grammatisch geweld tot 
deze opvatting komt. Het is zeker niet waarschijnlijk dat de 
Dichter de opnoeming van al wat plaatselijk was in de dienst 
van Apollo te Cyrene, besluiten zou met iets dat gemeen was 
voor alle Grieken , en aan een afzonderlijk , te Cyrene gevestigd , 
Orakel van Apollo valt niet te denken. Ik kan deze zwarig- 
heid niet anders wegnemen dan met de vooronderstelling dat 
Pindarus wel het oog gehad heeft op de stichting der Colonie, 
maar tegelijk de pavretu, als eene der weldaden van den God, 
heeft willen voegen bij de overige die geheel Griekenland, met 
Cyrene, zich aan hem verschuldigd rekende. De Dichter heeft 
zich, in dit geval, naar het algemeene volksbegrip geschikt, 
maar tevens verwezen naar Delphi, den oorspronkelijken zetel 
van het Orakel, van die godspraak, die, tegelijk met de ge- 
neeskunst en de driften-stillende muzijk, als een goddelijk 
geschenk vereerd werd. 

Maar is die wetenschap van het toekomende, in den zin 
waarin zij gewoonlijk opgevat wordt, een echt en goddelijk 
geschenk? „Magnifica quaedam res , zegt Cicero (Be Divin. I. 1.) 
et salutaris, si modo est ulla, quaque proxime ad Deorum 
vim natura mortalis possit accedere." Men zou lust hebben 
de woorden et salutaris door te halen , indien zij niet in alle 
codices stonden. Heeft hij de zaak zoo oppervlakkig beschouwd , 
en kende hij de voorwaarden van het menschelijke leven zoo 
weinig, en meende hij inderdaad dat eenige andere wetenschap 
der toekomst heilzaam is, buiten die welke in het mensche- 
lijke vermogen valt en op ondervinding en kennis van oorzaken 
en gevolgen rust ? Of konden de Ouden , zonder hooger licht , 
dit niet inzien? — zij konden het: Cicero zelf, die, in de 
inleiding van zijn werk, dat salutaris daarheen wierp, vond 
naderhand, in het II de boek, waar hij de Stoïsche gevoelens 
bestreed, de grondigste bewijzen voor het heillooze der divinatio , 



170 



maar zijn betoog verloor zich in de Academische twijfelarij. 
Stelliger sprak na hem Maximus Tyrius (XVII. 6). Hij zocht 
naar de eigenschappen der Godheid volgens Plato, en zegt: 
EUé [xot pavretov %. r. X. „Ach of ik een Orakel hadde van 
Jupiter of van Apollo, dat mij geen duister noch onzeker ant- 
woord gaf! Ik zou den God niet naar den ketel van den 
dwazen Croesus vragen, noch naar de maat van het zeewater, 
noch naar het getal der zandkorrels. Ik zou al die groote vragen 

laten liggen: De Perzen naderen! hoe zal ik hun ontkomen? 

Want al geeft de God mij geen raad, ik heb schepen. 

Ik ben begeerig naar Sicilië: hoe zal ik het magtig worden? — 
Want al weerhoudt de God mij niet , Sicilië is groot en mag- 
tig." — Minder rhetorisch had Polybius (Fragm. p. 104 sq. 
Ed. L. B.) reeds lang te voren den spot gedreven met de 
dwaasheid der orakelvragers, die de Godspraak zouden gaan 
raadplegen over het gebrek aan bevolking, dat ten tijde van 
Polybius in Griekenland merkbaar was, in vredenstijd, en 
zonder besmettelijke ziekten; en die niet zagen , dat uit zedenbederf 
de huwelijken schaarscher werden, en dat zij, die kinderen 
verwekten, er slechts één of twee van opvoedden. Veel vroeger 
had Pindarus gezongen: (Ist/im. VII. 13 sq.) 

to %è Trpo TTQ^oq üpetov kzX <r%Q7rèïv 
Xpypcc 7rciv èóXio$ yap alm èn uv^pcccrt Kpé'xarcit, 

C EKt(T(T(fJV filQV TTOpQV 

Voor Pindarus zeide Theognis (vs. 1039.) opCpvvi yxp rérxrat , 
„Er is door de Godheid een nevel voor de toekomst geschoven; " 
en nog ouder is misschien de spreuk, die in velerlei vormen 
bij de Ouden voorkomt: to 7rccpov ev riöeaOai: want Plato 
zegt {Gorg. p. 340. e.) avciyxYi poe , kcitcl tov ttzXcuov Xóyov, 
ro TrapQv sv TToteïv. Opmerkelijk zijn de oude verzen van 
Solon, waarin hij zegt, dat hij, wien Apollo tot waarzeg- 



171 



ger gemaakt heeft, het kwaad in de verte ziet aankomen, 
(vs. 55, pag. 77. Ed. Back.) en hij laat volgen: 

0'jts riq oïavoq fvesrat , ovïï fcpd. 
Hoe nabij lag liet besluit niet, door Horatius wettigt als 
de overtniging der oude poëtische wereld , uitgedrukt , III. 
Od. 29. vs. 29. 

Pbxdexs futuri temporis exituüo 
Caliginosa nocte premit Deits: 
Ridetque, si mortaïis ultra 

F as trepidat. Quod adest, memento 
Componere aequus. 

Maar hoe lost zich de tegenspraak op, dat de oude Grieken 
hun bekrompen wetenschap van de toekomst erkenden, en 
den Goden daarvoor dank wisten, terwijl zij te gelijk in de 
toekomst wilden zien, en de godsdienst daaraan dienstbaar 
maakten? Dat in de verlichtste tijden en bij de meest beschaafde 
volken zich menschen opdoen van een zwakken en bijgeloo- 
vigen geest, en daar tegenover anderen, die er een sluw 
gebruik van maken, — dit is bekend: en wie weet niet dat 3 
hoe onbeschaafder een volk was, er des te meer bedriegers 
en bedrogenen gevonden werden, zoodat zich hier of daar 
afzonderlijke klassen van wigchelaars vormden, en zoo digt 
mogelijk aan de godsdienst zich aansloten? Maar het laat 
zich moeijelijk begrijpen dat een volk, als de Grieken, in 
wier oudste poëzij reeds zoo veel wijsbegeerte was, en wier 
denkbeelden over 's menschen bestemming en zijne betrekking 
tot een hoogere magt reeds voor het historische tijdperk zoo 
ontwikkeld waren; dat bij zulk een volk, zeg ik, de diuiuatio, 
eene onbescheidene poging om de eeuwige raadsbesluiten der 
Godheid te doorzien, tegelijk met de zedelijke vereering dier 



172 



hoogere magt zou ontstaan zijn, en zich gevestigd hebben als 
een middelpunt van het huishoudelijk leven der Grieksche Staten. 

Ik weet dat hier eene ernstige tegenwerping oprijst. Indien 
de puvreia van Apollo te Delphi, of zelfs, in het algemeen 
de Tempelprofetie alle andere waarzeggerij en wigchelarij bij 
de Grieken voorafgegaan is, waarom vindt men dan het Delphi- 
sche Orakel nergens vermeld in de Ilias, waar evenwel alle 
andere voorspelling hare vaste vormen heeft, en reeds in 
familien gevestigd is? Wanneer men bij deze zwarigheid het 
getuigenis van Pausanias voegt (I. 34 , 4) , die van het Orakel 
van Amphiaraus sprekende, schijnt te zeggen, dat buiten dit, 
ovSeiq %w<rpo>3iyQ$ \y , maar dat men toen bedreven was in 
de wigchelarij uit droomen, vogels en ingewanden van beesten: 
en de bekende plaats van Aeschylus, (Prom. Vinct. vs. 474 sq.) 
waar Prometheus de weldaden uitrekent, die het menschelijk 
geslacht aan hem verschuldigd is, en duidelijk van die drie- 
voudige wigchelarij spreekt, maar van de pccvreict, zwijgt, dan 
zou men ligt tot de overtuiging geraken, waartoe ik zie dat 
Böttiger, {Kunstmythologie, p. 83 sqq.) gekomen is, dat droom- 
vogel- en ingewandswigchelarij eerst ontstaan is en zich ge- 
vestigd heeft, en daarna de pavrëix, als iets redelijks en meer 
beschaafds opgekomen is. Ik duld gaarne dat die overgang 
uit iets ruws tot iets beschaafds iemand toelagche, en dat een 
ander bewere dat de wigchelarij uit het Oosten naar de Grieken 
overgewaaid is: wat misschien waarschijnlijk genoeg te maken 
zou zijn. Maar zelfs dit laatste niet aannemende, heb ik mij, 
bij veel nasporing, niet kunnen overtuigen dat beide voor- 
spellings-manieren iets zoo wezenlijk gemeens hadden, dat de 
eene uit de andere noodzakelijk moet voortgesproten zijn. Laat 
ons de steunpunten dier redenering nog eens van nabij bezien. 

De Ilias zwijgt van het Delphische Orakel. — Maar in de 
Odyssea (VIII. 79 sqq.) zingt een bard, aan den maaltijd 



173 



van Alcinous, over den twist van Achilles en Ulysses, bij 
gelegenheid van eene offerplegtigheid gevoerd. Over de oorzaak 
van dien twist hebben de oude grammatici en latere uitleggers 
veel gegist, en men zou er nog veel meer bij kunnen gissen; 
maar wie zal het uitmaken? De oude tafelzanger zeide er 
niets van ; maar hij voegde er bij : „het verheugde Agamemnon 
dat die twee helden twisteden : want zoo had Phoebus Apollo 
hem voorspeld in het schoone Pytho , toen hij den tempel binnen- 
getreden was, om den God te raadplegen." — Waarover, en 
wat was het antwoord? — Over den Trojaanschen togt, en het 
antwoord schijnt geweest te zijn: als twee der grootste helden 
twisten, dan nadert de Trojaansche oorlog zijn einde: de zin komt 
mij eenigzins twijfelachtig voor: de Grieksche woorden zijn: 

rore y#p p# tcvXivèero 7rtiftxro$ upx$ 
Tpw<7* re aai Axvaolcrt , Aioq f^eydXov Sta fiovXéq. 

Het Trijfta, hoe vreemd ook geplaatst, kan wel niets anders 
dan den ondergang van Troje bedoelen, en zoo heeft Eusta- 
thius het reeds opgevat; maar laat ons niet vergeten, dat deze 
twee verzen, naar het zeggen van andere oude Scholiasten, in 
sommige handschriften ontbraken. Ik had verwacht, dat ik 
de geheele plaats door latere uitleggers zou aangevallen vin- 
den. Bijna alle schijnen zij aan hare echtheid niet te twijfe- 
len; bij mij is zij zeer verdacht. Wanneer heeft Agamemnon 
het Orakel geraadpleegd? — vóór den togt: want hij heeft het 
in persoon gedaan, W V7répfivi Xdhov ovèov , en het is hoogst 
moeijelijk aan te nemen, dat hij van voor Troje eene reis naar 
Delphi terug zou gedaan hebben. — En die twist der twee 
helden? — Waarom zag Agamemnon de vervulling van het 
orakel, toen Achilles met Ulysses twistte, en waarom rekende 
hij niet liever, in de Ilias, die vervulling nabij, toen hij zelf 
met Achilles in onmin was, en zij elkander scholden? Hij was 



m 

niet te nederig, om zien zelven voor een held te houden j 
Stelt men, met Mtzsch, den laatsten commentator der Odys- 
sea, die offerplegtigheid en twist op het Grieksche strand, nog 
vóór den togt, hoe onbegrijpelijk wordt het dan niet dat 
nergens in de geheele Ilias op zulk een gewigtig orakel toe- 
gespeeld wordt , dat de Dichter waarschijnlijk kende ! — Ik 
verdiep mij niet verder in dit moeijelijke vraagstuk, dat naauw 
verbonden is met de oude en nog niet geheel opgeloste vraag 
omtrent den dichter of dichters en den betrekkelijken ouder- 
dom der twee groote Gedichten. Ik heb het slechts aange- 
roerd , omdat ik in mijne stelling geen gebruik wilde maken 
van een getuigenis, aan wier echtheid ik zelf twijfelde **). 
Maar ik geloof niet, dat men het noodig heeft om het bestaan 
van het Delphisch Orakel voor Homerus als waarschijnlijk te 
stellen: immers in de Ilias (IX. 404) spreekt Achilles van 
de schatten des Delphischen Tempels, als van iets buitengewoons 
en bekends. Het blijft een onderwerp van nader onderzoek, 



] ) [Prof. van Limburg Brouwer neemt (Civilis. Tom. VI. p. 23) de 
echtheid dezer Homerische plaat? in zijne bescherming, met geen andere 
argumentatie dan deze: ; ,Geël houdt de plaats der Iliade voor echt, en 
die der Odyssea voor onecht. Clavier verwierp ze beide: dus moet 
Brouwer natuurlijk verlof hebben om ze beide voor echt te houden." 
Dit schijnt scherts te wezen, die mij welkom is; het is alsof Brouwer 
zeide: Er zitten drie Heeren aan tafel. Geel bedankt voor de schildpad- 
soep : het is maar kalfskop , zegt hij ; maar hij eet van den fazant. Hij 
heeft gelijk, zegt Clavier, behalve dat hij zich in den fazant bedriegt: 
het is maar een kraai: ik eet van daag niet. Neen, zegt Brouwer, ik 
heb te veel honger, ik eet van alle beide. — Eten is eten: maar w r ie 
weten wil wat hij eet, moet een schildpad en een fazant kennen. Het 
bewijs, door Brouwer beloofd, zie ik te gemoet: indien het overtuigend 
is, zal blijken dat ik ongelijk heb. Doch waarom dit bewijs niet nu 
reeds gegeven? Brouwer zal antwoorden: ;; Het zou den lezer te lang 
ophouden" (zie bl. 5). Ik vrees dat de lezer niet veel gewonnen heeft 
met eene noot, die eene meening bevat, zonder bewijs.] 



175 



waarom juist die tempel toen reeds zoo rijk was, indien de 
dankbaarheid der raadvragenden die schatten niet aangevoerd 
had, zoo als zij ze later vermeerderde. Onderzoeken wij nn, 
ten tweede, de boven aangevoerde plaats van Pausanias. Zij 
moet in haar geheel verband beschouwd worden: Böttiger 
heeft dit verzuimd. Pausanias spreekt over den oorsprong van 
het Orakel van Amphiaraus , en over de bron bij Oropus , waarin 
men goud en zilver wierp (dus ook reeds orakels voor geld!) 
Vervolgens zegt hij: 'loCpiïy óè Kvuctciq: twv èï-y.yyrZv xpViCftovs 
è'j è^XfjJrr.tt 7rapsi%sro , *AuQtdpa.ov %tffaou (pduevoq rc7$ èc. 
0vj3#s qaXsiciy Ar.yeucv rcctry. tx stth.. Ik vrees dat Euhn- 
kenius (ad Tim. p. 110) zich verzint, wanneer hij dezen Iophon 
tot een Orakeluiüegger maakt: hij behoort ongetwijfeld tot de 
klasse van Onomacritus en anderen, die oude orakelspreuken 
van duisteren oorsprong kenden en misschien zelve in verzen 
bragten. XowrpoAóyoi en è^yv.TyJ zi]n benamingen , wier beteeke- 
nis bij de Ouden wankelt tusschen orakelgevers en orakel- 
uitleggers: ik moet er later op terugkomen. Maar die opvatting 
van den natuurlijken zin bij Pausanias is van gewigt in de 
uitlegging der geheele plaats: want hij laat verder volgen, wat 
ik reeds vroeger aangestipt heb: %u$$ ïf. tA-^v oo-ovc.il; 'AtoA- 
Xuvqc. ftctvyvcti Xéycvct ra u,p%&7ov , fzdvrsév y ovlslc XPWf* ^ 
Xbyoc. yy , kytzQói ès ovefparz è%Y]y/G , M<r6su xxi Siayviïvou tttyivsic 
opyjfiw kou (T7rXdy%vz tsjpmi woordelijk vertaald: „maar bui- 
ten dat (of dien) was, behalve diegenen, die men oudtijds 
door Apollo bezetenen noemde, geen der pdvreiq een eigenlijk 
waarzegger, maar zij waren bedreven in de wigchelarij uit 
droomen, vogels en ingewanden van offerdieren." Achter %ccplq 
wordt iets verstaan; maar wat? Böttiger zal aanvullen: %&$}$. 
rov pavreiov rcv 'AftQïeqdov , „buiten het Orakel van Amphia- 
raus;" en dan heeft hij terstond een vrij bruikbare getuigenis , 
dat het Delphische Orakel toen nog niet bestond. Maar ik 



176 



beweer dat Pausanius enkel rov 'Aptpiapdcv verzwegen heeft: 
„geen pdvrtq, zegt hij, bniten Amphiaraus ," niet nadat deze 
door de aarde verzwolgen was, en zijn Orakel zich gevestigd 
had , maar toen hij nog leefde , en , volgens den Exegeet 
Iophon, een (auvtic was, die xpvefAGi door overlevering ont- 
vangen had 1 ). Pausanias heeft het aan ons overgelaten om 
onder die Apollo-bezetenen de Pythia mede te rekenen; doch 
al heeft hij met zulke fjtdvretq priesters en waarzeggers buiten 
Delphi bedoeld, voor welke opvatting andere oude getuigenis- 
sen pleiten, dan blijft het Pythische Orakel nog onaangeroerd 
in het midden. — Bovendien vind ik bij Euripides [Ipliig. 
Taur. vs. 1201 sqq.) een Beizang, die ongetwijfeld op eene 
oude traditie rust, waarvan ik nergens sporen heb kunnen 
vinden. Het koor is te lang om het geheel aan te halen; 
maar de loop der gedachten is als volgt: f/ Apollo overwon in 
zijne jeugd den Pythischen draak, en nam bezit van het Ora- 
kel: want hij verdrong Themis, die er gevestigd geweest was; 



] ) [De Heer Brouwer (Civilis. 1.1. p. 38) heeft mijne uitlegging 
bestreden, en ik geef het hem gewonnen. Doch het was welligt niet 
noodig geweest mijne redenering onnoozeler te doen voorkomen, dan zij 
inderdaad is. Dit zal ook wel het gevolg van een misverstand zijn. Of 
Pausanias aan de echtheid dier geversificeerde orakelspreuken van Am- 
phiaraus geloof geslagen heeft, kan ik zeer goed in het midden laten; 
zelfs geef ik den Heer Brouwer toe, dat Pausanias toont te twijfelen. 
Maar ik mag niet toegeven, dat „en ajoutant en pensee yo)Qiq ' A^cpt,- 
agdov — on excepte justement la seule personne, pour laquelle Pau- 
sanias a construit sa phrase , et Von renverse tout son raisonnement. 
"Waarom zou in yjoQÏq niet kunnen liggen: „buiten Amphiaraus, dat is, 
buiten hetgeen Iophon van Amphiaraus beweerde?" Zóó, ten minste, 
was het door mij bedoeld. Is daardoor de redenering van Pausanias 
minder eene wederlegging van Iophon? Nadat ik zelf, ad Dion. p. 
190 iets aangeteekend heb over de cumulatie der adverbia , mag ik mijne 
vroegere uitlegging der plaats van Pausanias niet doordrijven: ook doet 
zij niets tot het gebruik, dat ik van zijne woorden gemaakt heb.] 



177 



maar Tellus, de moeder van Themis, hierover verbolgen, ver- 
wekte de waarzeggerij , die het toekomende door duisteren 
onderaardschen slaap voorspelt, om aan het Orakel van Apollo 
zijn aanzien te benemen. Apollo besteeg den . Olympus , en 
op zijn verzoek deed Jupiter de droomwaarzeggerij zwijgen, 
en herstelde den Delphischen God in zijne eer." Dit alles 
schijnt te doelen op het Orakel van Amphiaraus, misschien 
ook op dat van Trophonius en ieder andere inrigting van 
tooverij en begoocheling , die meer raadplegers trok dan 
het Delphische Orakel. — Ik heb te vergeefs naar eene 
uitlegging van deze moeijelijke plaats bij anderen gezocht: 
de mijne geef ik voor niets meer dan eene gissing: zoo zij 
valsch is, zal ik dit gaarne bewezen zien: tot zoo lang zal ik 
ze gebruiken bij de uitlegging van Pausanias woorden, die ik 
zoo even behandeld heb. — Het derde steunpunt voor de 
meening van Böttiger was, zoo als ik zeide, de plaats van 
Aeschylus, waar Prometheus zijne weldaden, aan het eerste 
menschdom bewezen, optelt, en daaronder de drie deelen der 
wigchelarij rekent. Maar wat bewijst zij? De wigchelarij werd 
eene menschelijke kunst; de (Aavreïx was reeds en bleef goddelijk , 
en Prometheus kon, in den zin der Ouden, aan het menschen- 
geslacht geen Orakel van Apollo of van Jupiter schenken. 

Vatten wij nu zamen, wat tot hiertoe, zoo niet betoogd, 
ten minste aangewezen is. 

De Doriers hadden een streng en eenvormig beginsel van 
handeling, volgens welk het leven van ieder enkelen burger 
in dat van den staat opging, het privaatregt zich in openbare 
gebruiken en zeden oploste , en de staat een harmonisch af- 
gesloten, maar nagenoeg stilstaand, geheel was. In de dienst 
van Apollo hebben zij dat beginsel zinnebeeldig uitgedrukt: in 
deze uitdrukking leeft de geest van den Staat. Sedert de oudste 
tijden geeft die Godheid orakelspreuken, en van de vroegste 

12 



178 



getuigenis af, die de Grieksche geschiedenis in dicht of ondicht 
geeft, wordt aan dien God de ftavrefa, als eene weldaad 
jegens het menschendom , toegeschreven, terwijl evenwel de 
denkenden onder de Grieken van ouds overtuigd waren, dat 
de wetenschap der toekomst niet begeerlijk was. — Ik kom 
dus terug op hetgeen ik bewijzen wilde, dat die ftuvreta, in 
hare oorspronkelijke bedoeling , geen bloote nieuwsgierigheid naar 
de toekomst was. Inderdaad, een beginsel, welks kracht in 
zijne ongeschondenheid bestond, en welks schending de rede 
toont en de geschiedenis bewezen heeft, op vernietiging uit 
te loopen, moest door hen, die de leiding der zaken op zich 
namen , heilig bewaard worden. Nergens was dus het verband 
van godsdienst en staatkunde natuurlijker en heilzamer dan 
in de Dorische maatschappijen : en al gaf hunne latere geschie- 
denis ons geene aanleiding om over het doel hunner vroegste 
instellingen te oordeelen , dan zou toch het besluit veilig wezen , 
dat de dienst van Apollo, wier minder gewigtige deelen aan 
de bewaring van het aangewezen beginsel dienstbaar waren, 
haar allergewigtigst gedeelte, de (Auvreix namelijk, tot het 
zelfde einde bestemd had. 

Ik zal deze redenering nog ter toetse brengen op eenige 
overleveringen en verschijnselen. 

Yolgens een oud verhaal, kort te voren door ons bij Euri- 
pides opgemerkt, en reeds bij Aeschylus (Ihmen, vs. 2 sqq.) 
te vinden, was het Orakel van Delphi door Tellus gesticht, 
en een draak hield er de wacht bij. Hierin zien sommigen *) 
de slangen-wigchelarij , en meenen dat de vermelding van Tel- 
lus een aanhangsel is, omdat een slang de aarde voorstelt. 
Zou het niet veel eenvoudiger zijn, de zaak om te keeren, 



Böttiger Kunstmythol. p. 115. Cf. Jacob. adLucian. Alex. c. 15. p. 37. 



179 



en te zeggen: de geest der goddelijke profetie steeg (zoo zeide 
men) uit den grond op, en voer in de priesteres van Apollo? 
Daarom zeide men dat het Orakel van Tellus was: het werd 
door een draak bewaard: waarom, weet ik nog niet: bij de 
bron, die in de geschiedenis van Cadnius voorkomt, was een 
draak: de gouden appels der Hesperiden waren onder de hoede 
van een draak : bij het gulden vlies lag een draak : en al deze 
draken hadden niets gemeen met de slangen-wigchelarij. Op- 
merkelijk is het dat, volgens Pausanias (X. 5. 5.) aan Tellus 
tot eerste priesteres Daphne gegeven wordt, terwijl de laurier 
bij reinigingen en voorspellingen steeds een der teekens in de 
dienst van Apollo was. — Naderhand, zegt het verhaal, zou 
Tellus het Orakel aan Themis overgegeven hebben *), van wie 
eindelijk Apollo het ontving. Deze overlevering wordt van 
grooter gewigt, wanneer men er naast stelt, wat Diodorus 
Siculus (Y. 67) zegt, ik weet niet uit welke bron: Qépiv óe 
(évêoA6 i yi®£t x. t. A. „Men verhaalt dat Themis het eerst de 
waarzeggerij en de plegtigheden bij offerhanden en godsdien- 
stige feesten ingevoerd heeft. — Inderdaad, wanneer het Ora- 
kel van Apollo een antwoord geeft, dan zeggen wij dat hij 
^-Aicjvei, hetwelk daar van daan komt, dat Themis de uit vind- 
ster der Orakels geweest is." Die uitlegging blijft voor reke- 
ning van Diodorus : zij is onnoozel genoeg om van hem zelven 
te zijn. Wesseling zegt aldaar in eene geleerde noot, die wel 
eens door lateren geplonderd is, en die voorbeelden bevat, 
waarin fepiïqtéétv bij de oudste dichters de aangewezen betee- 
kenis heeft: „ego emsam arbitror rerioreüi, quod Phoebi ex 



1 ) Men bemerkt hier, zoo als meest, eene verwarring in de traditie. 
Apollo doodt den draak, en hij volgt op, zegt de eene; en Themis 
volgt op, zegt de andere. Deze verscheidenheid is reeds eene duistere 
aanwijzing, dat Apollo en Themis op hetzelfde doelden. 

12* 



180 



trijpode responsa totidem decreta et leges censerentur tota Graecia" 
Hierin ligt slechts een gedeelte der waarheid: de geheele waar- 
heid schijnt te zijn, dat in de persoon van Themis zelve de 
aanwijzing schuilt van het doel der Delphische instelling. Daar 
werd de wil van Jupiter verkondigd. Apollo zegt zelf in den 
Hymnus te zijner eer, zeker door een zeer ouden dichter ge- 
zongen: (vs. 129 sq.) 

Die wil van Jupiter was deels niets anders dan de vervulling 
van het noodlot, volgens de oude denkbeelden, maar tevens 
ook wat tegenwoordig, in het oogenblik zelf, pligt was en 
geschieden moest , omdat het goede en het kwade beide hunne 
natuurlijke gevolgen in de toekomst hadden. Ik vind nergens 
het verband dier twee denkbeelden duidelijker, dan in een 
orakel, door Pausanias vermeld: (IX. 32. 10.) „Schoon de 
Lacedaemoniers het bezit van rijkdommen afkeurden, volgens 
eene godspraak, dat alleen de geldzucht eene oorzaak van Spar- 
taas ondergang zou worden, heeft Lysander hun den smaak 
daarvoor gegeven." Het was eene wijze les voor de Spartaan- 
sche Doriers, maar die zij, tot hun verderf, in den Pelopon- 
nesischen oorlog vergaten. Zij toont hoe diep de blik van de 
Delphische Orakelschool doorgedrongen was in het wezen en 
in de voorwaarden van het Grieksche Staten- verband. Ook 
herinnert ieder zich dat schoone en beroemde antwoord, door 
Leotychides in den Atheenschen Eaad vermeld (bij Herod. VI. 
86). Glaucus, een Spartaan, leefde drie menschengeslachten 
vóór den verhaler. Dewijl er een groote roem van braafheid 
en regtvaardigheid van hem uitging, was hem een schat toe- 
betrouwd. Maar toen de eigenaars dien schat terug vroegen, 
was de begeerlijkheid reeds in hem ontwaakt, en hij raad- 



181 



pleegde den God te Delphi, of hij zweren mogt het goud 
nooit ontvangen te hebben. Het Orakel antwoordde: 

TXccvic 'EmicvSeiSYi , ro psv ccvriaa tcépSiov ovrcc 

r/ OpXW VtKljVGU. 

„Het zal u geldwinst aanbrengen, zoo gij den eed zweert, 
en het goud rooft. Zweer, Glaucus! want ook de regtvaardige 
ontgaat den dood niet; maar het kroost van den eed zal, 
zonder voeten, den meineed achtervolgen, en, zonder handen, 
zal het geheel de nakomelingschap van den meineedigen grij- 
pen en verdelgen." — Glaucus smeekte om vergiffenis, maar 
hij werd weggezonden met dit antwoord: „den God te ver- 
zoeken en de daad te plegen, is één." — Er is een diepe 
ernst bij de groote eenvoudigheid van dit verhaal 1 ). Zulke 



*) De kritiek kan zeggen dat het orakel verzonnen was, welligt door 
Leotychides zelven: want de vraag van Glaucus was eene ongerijmdheid, 
zoo het Orakel niet toen reeds (wat onmogelijk is) zijn crediet geheel 
verloren had: en de Grieksche geschiedenis is ongetwijfeld vol van 
verzonnen orakels, om verschillende redenen naderhand verdicht: waarom 
ook bij de behandeling der godspraken de grootste omzigtigheid noodig 
is. Maar al zijn Glaucus en het antwoord, dat hij ontving, verdicht- 
sels, de geest en strekking van den Pythischen Apollo blijken er toch 
duidelijk uit. — Het zou een moeijelijke, maar vruchtbare arbeid zijn, 
de echtheid der Pythische Orakel-spreuken stuk voer stuk te onderzoeken : 
want men moet een onderwerp, als ons tegenwoordige, behandelen, om 
te ondervinden hoe vele van die spreuken in verdenking vallen, dat zij 
door dichters en geschiedschrijvers verzonnen of door mondelijke over- 
levering, misschien door de Delphiers zelve, later uitgestrooid zijn. — 
Uit dit onderzoek zal, geloof ik, moeten blijken , dat de Orakel-antwoorden, 
die wezenlijke voorspellingen bevatten, grootendeels het oude en algemeene 
begrip hebben doen ontstaan, dat de Delphische Godspraak eene instelling 
van profetie was. Wanneer dus een wij sgeerig historisch onderzoek 
(ons tegenwoordige is slechts eene eerste poging) a priori het laatste 
zal omvergeworpen hebben , dan zal de kritiek met de eerste op vasteren 
grond staan. 



182 



lessen waren inderdaad Qéftihs, rigtsnoeren van gedrag voor 
een volkstam , die zulke beginsels moest handhaven met al de 
kracht van een goddelijk gezag, omdat zij zelve de zaden 
van het bederf in zich droegen, en omringd waren door afdee- 
lingen van een anderen stam, wier onstandvastigheid en ligt- 
zinnigheid hen met een schadelijken invloed bedreigden. Zoo- 
danig was, naar mijn inzigt, de eerste oorsprong der Grieksche 
ftctvrstcc, welk woord zelf misschien te onregt door Plato (Phaedro 
p. 224 ab.) van ppJveG-Qcu , in geestvervoering zijn, afgeleid 
wordt, hoezeer p4wt4 en païvse&su uit één zelfden wortel mo- 
gen gesproten zijn, die zonder twijfel pau is, hetwelk men in 
zeer vele afstammingen wedervindt, met de beteekenis van be- 
geer en , zoeken , uitdenken , liet uitgedachte vasthouden , zich her- 
inner en. Welligt is daarom de oorspronkelijke beteekenis van 
(tdvri$, zoeker, uitdenker, wijze, misschien ook vermaner. Men 
ziet hoe weinig het gewaagd is overeenkomst te zoeken tusschen 
udvru; en Mévrvig (mens, mentisj den naam van den koning 
der Taphiers, wiens gedaante door Minerva in de Odyssea 
aangenomen wordt, om Telemachus met raad en daad te hel- 
pen. Dat de dichter der Odyssea veel verzonnen eigennamen 
maakt, toepasselijk op het bedrijf van hen die ze voeren, is 
tegenwoordig genoegzaam uitgemaakt. Die beteekenis dus van 
f&é,vriq is even eenvoudig als de eerste kracht van %pSv, het 
noodige verleenen, het verlangde mededeelen, duidelijk in het 
boven aangehaalde oude vers : xP$ ca T ' ^paTrotci Atvq vtftep- 
réa PovXyj-j, doch waaraan later het denkbeeld der voorspel- 
ling met den ganschen toestel van geestvervoering en tempel- 
plegtigheden zich hechtte. Bij deze etymologische gissing voeg 
ik nog eene symbolische. Ik heb reeds van den laurier gespro- 
ken. Het dubbel gebruik daarvan , overal waar Apollo vereerd 
werd, als teeken van reiniging of van voorspelling, is door 
velen opgemerkt, maar, zoo veel ik weet, niet uitgelegd: en 



183 



echter kan het verband ook hier zeer eenvoudig zijn, omdat 
bij de verzoeningen en reinigingen, die zoo menigvuldig zijn 
in de gewijde feesten van Apollo, ook zijne [tuvreia zich aan- 
sluit als een middel om alle smet af te weren of uit te wis- 
schen, die, door eene handeling tegen den noodzakelijken loop 
van het noodlot, aankleefde of aankleven kon. Hoe gemak- 
kelijk dit verband mij ook voorkomen moge, wil ik evenwel 
niet wagen te onderzoeken waarom juist de laurier dit symbo- 
liek teeken was l ). — Ook onthoud ik mij verder van alle 
gissing. 

Ik zou hier eigenlijk aan het einde van mijn onderzoek zijn , 
dat slechts de oorspronkelijke bedoeling van Apolloos pavreta 
en den aard zijner godspraken betrof, indien ik niet in een 
kort overzigt der latere geschiedenis van zijn Orakel eenige 
ondersteuning voor het beweerde meende te zullen vinden. 
Ik zal dit overzigt uit twee standpunten nemen : uit den vorm 
der orakelspreuken, en uit derzelver politieke strekking. 

1. Indien het Orakel (zou men met reden kunnen zeggen) 
minder bestemd was om te voorspellen wat in de toekomst 
geschieden zou, dan om voor te schrijven wat in het tegen- 
woordige geschieden moest , dan was de duidelijkheid een eerste 
vereischte van deszelfs uitspraken. En hoe was het hiermede 
gelegen, en hoe dacht de Oudheid zelve daarover? — Be 
duisterheid of dubbelzinnigheid der Delphische godspraken was 
bijna tot een spreekwoord geworden. Het oudste oordeel, dat 
men daarover vindt, is van Heraclitus (bij Plut. de Pyth. 
Orac. p. 404* d.). Hij zeide: b avcc%, cv ro [tctvrelov ro sv 
AsX(po7q , QbTS Xéyei g-jts zfVTrrsi , uXXa, o-yipciivei. Doch hoe 
moeten deze woorden zelve verstsaan worden? Ik vind ze door 
twee geleerde en scherpziende mannen ten halve uitgelegd: 



l ) Zie eene vernuftige gissing bij Muller, Dor. 1. p. 336 sq. 



184 



door Muller, die in zijne Dorier, II. p. 339 van deze woor- 
den zegt: „womit wenigstens der haufigen Yorstellung von 
„einer gesuchten Ambiguitat dieser Orakel widersprochen wird ;" 
en door Lobeck, in zijn Aglaophamus , p. 842, die de plaats 
van Heraclitus aangehaald hebbende, er bijvoegt: „non semper 
„quidem: nam fait etiam, quum Pythius verbis claris, quid 
„facto opus esset, praeciperet." Indien Xéyetv en xpvz-rsw 
zeggen en verbergen, twee uitersten zijn, naar het oordeel van 
Heraclitus, dan ligt het vqfAatvsw tusschen beide in, en 
beteekent : noch duidelijk zeggen , noch geheel onbegrijpelijk 
maken. Wat hier tusschen ligt : beteekenen , door iets midde- 
lijks aanduiden , zonder uitsluiting der dubbelzinnigheid, schijnt 
door Heraclitus op den geheelen vorm der orakelspreuken 
toegepast te worden: bestaande, namelijk, zoo wel in de 
woorden, als in de zaak. Wat de woorden betreft, heeft 
Dionysius Thrax , volgens getuigenis van Clemens Alex. , (St?-om. 
V. 231 sq.) volkomen hetzelfde gezegd: hij spreekt van de 
symbolische voorstellingen der Ouden, en laat volgen: èffypaivov 
yevv ov ha Xé^saq povov , aXXa xai Sta ovftfioXw evtot raq 
7rpd%£t$ , Sta Xé^eu: pèv , uq s%et ra XeySpeva keXCptxa 
TrapayyéXfAara, terwijl Clemens zelf zegt: al 7rpo(pyTSiai %ai ol 
XPVjcrfAciï Xéyovrat £t' ahïyföórm. Dit laatste geeft Lobeck 
eene aanleiding om uit zijne onbegrensde belezenheid een 
betoog zamen te stellen, dat er geenerlei gezochte dubbel- 
zinnigheid noch duisterheid in de woorden der Delphische 
orakelspreuken bestond. De hoofdpunten daarvan zijn deze: 
„De taal was die van het dagelij ksche leven , door geen 
geschreven literatuur gepolijst en ontzenuwd , metaphorisch 
en beeldrijk: hierbij kwam het Delphische dialekt, waarvan de 
kennis in Griekenland niet algemeen was." Zijne manier van 
bewijzen is nieuw en treffend, gelijk alles wat door diepe na- 
sporing een oud en nog vastgehouden vooroordeel omverwerpt. 



18c 



Ik vrees echter dat Lobeck in zijn ijyer tegen het misbruik 
der symboliek een weinig te ver gegaan is. Ik voor mij, ten 
minste, zon zijne redenering slechts omtrent de oudste orakels 
laten gelden. Toen de figuurlijke taal nog die van het dagelijksche 
leven was, kon zij in eene orakelspreuk geen gezochte duisternis 
doen vooronderstellen. Maar toen de taal veranderde, (en dit 
deed zij) waarom behield de Godspraak toen nog lang het 
oude? en waarom bediende eene Instelling, die den geheelen 
toestand, eerst der Dorische bevolkingen, en later van gansch 
Griekenland , in het oog hield , en hunne belangen leiden wilde , 
waarom bediende zij zich van een dialekt, dat voor velen on- 
verstaanbaar moest wezen? — „om de aandacht der raadplegenden 
op te wekken," zegt Jamblichus (bij Stob. LXXIX. 471) die 
tegelijk de boven vermelde woorden van Heraclitus aanvoert. 
Maar had hunne aandacht dan een prikkel noodig? — Anderen 
zeggen: „omdat een beeldrijke voorstelling het verstand aan- 
genamer streelt, en meer indruk maakt, dan eene eenvoudige 
en eigenlijke:" maar een raadpleger kwam niet om gestreeld 
te worden, en een eenvoudig antwoord: „dit moet gij doen" 
of „dat moet gij laten," was, door den toon van het gezag, 
veel eerbiedwekkender dan raad of gebod , die met vernuft en 
woordspelingen medegedeeld werden. Lobeck schijnt die zwa- 
righeid gevoeld te hebben; want hij zegt (p. 846); „Ad 
extremum, si quid parum perspicue dictum videretur, praesto 
erant, qui consulentibus omnem eximerent dubitationem et 
errorem, Exegetae Delphici, quos de ambiguis responsis in 
consilium adhibitos esse testatur Pausanias, X. 10. 3." en 
hiermede rekent hij de zaak afgedaan. — Het verwondert mij 
dat zulk een uitstekend geleerde onder de uitstekenden, die 
zich steeds als partij stelt tegen het SgvXsvbiv r% vttcïsg-si , ik 
zeg niet, zoo veel gewigt aan een orakel hecht, dat ongetwijfeld 
tot de later verzonnene behoort, maar den Schrijver, bij wien 



186 



hij de traditie vindt, verkeerd opvat en misbruikt. Ik ben 
verpligt het geheele verhaal mede te deelen. „Phalantus, de 
Spartaan, zou eene Colonie gaan stichten: Xoyiov Jaösv m*rip 
èa AsXtpiïv : het is dus reeds onzeker of hij zelf naar Delphi 
vertrokken is; maar het Xoyiov was, vsrov ccvrov ccla^ó^evov 
V7TQ a'ikpx, TyvüccivTX, xcü %(£pav XTfaucrQai xcü ttq'Alv , „als hij 
regen gevoelde onder den onbewolkten hemel , dat hij dan het 
land , waar hij zich bevond , in bezit moest nemen , en er eene 
stad stichten: 35 to ixsv £>) 7rc&pccvTticcc ovre ISix rb (^oivrev^cc 
S7Ti<r}csty&[ASVQ$ 9 ovrs 7rpoq riïv èfyyyruv rivu avsucotvu<Fa$. „In 
het begin overdacht hij bij zich zelven den zin van het orakel 
niet, en raadpleegde er met niemand van de è^yvrcti over," 
maar hij stevende naar Italië. Daar landde hij aan de zuidelijke 
kust en vocht met de inboorlingen. Ofschoon hij overwinnaar 
was, gelukte het hem noch om eenig land te vermeesteren, 
noch om eene stad te veroveren. Nu dacht hij na over het 
orakel, dat hem toescheen eene onmogelijkheid te bevatten, en 
hij werd mismoedig. Zijne echtgenoot, die hem vergezelde, 
deed alles wat zij kon , om hem te troosten : zij sprak hem 
vriendelijk toe: zij legde zijn hoofd in haren schoot, en (men 
vergeve de eenvoudigheid van het oude verhaal,) zij luisde 
hem , onder een weemoedig geschrei. De lucht boven hen was 
onbewolkt en helder, en hare tranen vielen op zijn hoofd. 
Phalantus voelt ze, en bedenkt dat zijne huisvrouw A'i&pu heet. 
Hij begrijpt dat het orakel vervuld is, en den volgenden nacht 
neemt hij Tarentum in. — ■ Waar zijn nu de Delphische Exe- 
geten? — Het is bekend, en eene noot van Euhnkenius (ad 
Tim. p. 110) is rijk aan bewijzen, dat bij alle Tempels en 
heilige plaatsen zich Exegeten, uitleggers, bevonden, misschien 
deels om brood te verdienen y deels met eene aanstelling, om 
aan de bezoekers dier plaatsen de religiones te ontvouwen. Dat 
er ook te Delphi zulke èfyyvircü waren, is natuurlijk, en de 



187 



geschiedenis en uitlegging van al- de tempelgeschenken van Apollo 
maakten hen reeds noodzakelijk ; maar denzelfden naam gaven de 
Grieken tevens aan de uitleggers van droomen , voorteekenen enz. 
Apollo zelf wordt in een dergelijken zin Iftfyjfrjte tv\c xXy$stci$ 
genoemd door Aristides. (Zie Mor. ad Arist. Zeptin. T. II. 
p. 672. Ed. Lips.). Deze It-AyATVA zworven door geheel Grie- 
kenland: Zij zullen evenzeer te Sparta geweest zijn als elders , 
en de woorden van Pausanias, cvre 77(0$ twv è^yntruy tw& 
uvcucqivuc-z; , duiden niets meer aan dan het algemeene genus 
dier menschen. — Maar ik oordeel zelfs dat de Delphiers 
zulke uitleggers van hunne orakels bij zich niet geduld, veel 
minder aangesteld zouden hebben. Indien de orakels duidelijk 
waren, dan waren de uitleggers overtollig; indien zij onduide- 
lijk waren, dan was die duisternis gezocht of niet gezocht: 
in het eerste geval moest zulk een uitlegger hun in den weg 
zijn, hetzij dat het Orakel in het blinde schermde, of een 
zoogenaamde uitlegging de ongerijmdheid nog beter aan den 
dag bragt, hetzij dat er dubbelzinnigheid in de zaak was, en 
de raadpleger zoo min mogelijk ze moest gevoelen; in het 
laatste geval, wanneer namelijk het duistere ongezocht en toe- 
vallig was , dan zou die uitlegging slechts hebben mogen 
bestaan in het ophelderen van figuurlijke spreekwijzen en Del- 
phische dialektvormen. Dit is te ongerijmd om er aan te 
denken, tenzij meu zulke uitleggers, zonder eenig bewijs, in 
latere tijden aanneme, toen de geheele instelling een ellendig 
spel geworden was, In de oudste tijden vindt men er zeker 
geen spoor van , ook daar niet , waar men hen verwachten zou. 
Waarom ' werd Croesus door geen Exegeet geholpen? — hij 
zou misschien zijn rijk niet verloren hebben. Waarom was er 
geen Exegeet bij de hand , toen de Atheniensers , bij het naderen 
der Perzen , het beroemde orakel ontvingen ? zij gingen er mede 
naar huis, en daar eerst, zoo als Herodotus verhaalt (VII. 



188 



142), werd over den zin der houten muren geraadpleegd: 
terwijl nog daarenboven de ^p^oAóyo* , ongetwijfeld menschen 
van dezelfde soort als de Exegeten, wat het Orakel omtrent 
Salamis gezegd had, geheel verkeerd uitlegden! Hiermede is 
evenwel niet gezegd dat de raadplegers te Delphi in het geheel 
geen wenken ontvingen van menschen die met het Orakel in 
verband stonden, of er iets mede te doen hadden. Men vindt 
er een spoor van in dezelfde plaats van Herodotus, zoo even 
aangehaald. Want toen de Atheners betreffende den Perzischen 
oorlog eerst een geheel ontmoedigend antwoord ontvingen, 
weifelden zij en zouden wanhopend vertrokken zijn, zoo niet 
Timon, een aanzienlijk Delphier, hen opgebeurd en hun aan- 
geraden had de Godspraak nog eens te raadplegen. Dit kan 
niet wel geschied zijn buiten verstandhouding van Timon met 
het Orakel. Ook vermeldt Plutarchus (De Ome. Bef. p. 417. f. 
en 433. c.) AeXtpiïv èeoXoycvq , en rovq Koyièrirovq AsA^wv. 
Ik moet tot eenig besluit komen. — De oudste taal van 
het Delphische Orakel was eenvoudig: wat er figuurlijk in 
was, werd verstaan. Toen de beschaving langzamerhand het 
bonte kleed der beeldspraak in onbruik bragt, en het Dorisch 
beginsel ontaardde en zich allengs oploste in het algemeene 
bederf, toen heeft het Delphische Orakel zich nog lang wankelend 
staande gehouden, omdat het geloof aan zijne goddelijkheid 
diep geworteld was , en de geschenken der raadplegers voortdurend 
binnenstroomden; maar het moest zich door dubbelzinnigheid 
van bedoeling handhaven. Het zou dwaas geweest zijn, indien 
het een gereed middel, dat daartoe voor de hand lag, de taal, 
niet gebruikt had : het vermeerderde de duisterheid door eene ver- 
ouderde figuurlijke spreekwijs , en door eene stoute en ongewone 
beeldspraak *). Ik mag hier aan Plutarchus het woord gegeven (De 



l ) Ik beken dat dit betoog de levendige, maar eenigzins enthusiastische , 



189 



Pyth. Orac. p. 407 a.) „ Nadat er duidelijkheid in de orakels 
gekomen is, zegt hij, is ook het geloof verminderd. Oudtijds 
werd alles, wat ongewoon en met een nevel van onzekerheid 
omtogen was, met ontzag als iets bovennatuurlijks geëerbie- 
digd; naderhand begeerde men duidelijk en gemakkelijk zonder 
sierlijkheid of gezwollenheid van uitdrukking te leeren ■ en men 
begon de poezij , waarin de orakels gekleed waren , te verden- 
ken, niet alleen omdat zij aan het goede verstand hinderlijk 
was, maar omdat overdragtelijke spreekwijzen en raadselachtige 
dubbelzinnigheden begonnen beschouwd te worden als geopende 
uitvlugten, indien soms de uitkomst aan de voorspelling niet 
beantwoordde." De brave, maar al te geloovige, Plutarchus 
spreekt tegen wil en dank waarheid: want zijne eigenlijke 
meening is, dat de profetische kracht, die uit de Delphische 
spelonk ademde, vervlogen was, even als wij zouden zeggen, 
dat een minerale bronader ophoudt te vloeijen. Hij staat op 
dat moeijelijke standpunt, waar het geloof met den twijfel 
worstelt: en hij is immers de laatste niet geweest van hen 
die daarop stonden te wankelen, en eindelijk oversloegen tot 
eene gemakkelijkheid, die een redelijk onderzoek ontwijkt! — 
Nemen wij wat hij geeft: want wat hij zegt, schildert, dunkt 
mij, volkomen den tusschenstand tusschen den bloei en het 
geheele verval van het Orakel. In dien tusschentijd zou ik 
antwoorden plaatsen , zoo als Philippus , de Macedonische 
Koning, er een ontving, (volgens Suidas) kpyvpsatq \by%u,i<ji 
pu%Qv , %exX tt&vtz, KpcirYiGeiq: //Strijd met zilveren lansen, en 



redenering van Prof. Van Hensde In. Phil. Plat. I. p. 125, onder- 
mijnt; ik zou. echter niet daarom terstond kunnen instemmen met de 
tegenwerpingen van Prof. Bake, Bibl. Cr. N, IV. p. 31. Beide mijne 
vrienden zullen iets moeten laten glippen, de eene van zijne goddelijke , 
en de andere van zijne menschelijlee poëzij. 



190 



gij zult alles overwinnen: 3 ' een merkwaardig vers, welks 
echtheid evenwel nog niet voldongen is door het bekende 
(pnhiff&t%m van het Delphische Orakel. — Znlk eene spreuk 
zou dan eerst voor het gevoelen van Lobeck pleiten, wanneer 
men bewijzen kon dat zij in het dagelijksche leven gangbaar 
was, even als wij zouden zeggen: „visch met een zilveren 
hoek, en gij zult uw ben vullen." Zoo lang dit niet bewe- 
zen is, blijft de ongezochtheid slechts eene gissing, terwijl 
het zoeken naar zulk een zegswijze geheel in de natuurlijke 
redenering van Pkitarchus past. Men zou verkeerd doen, 
geloof ik, indien men met de uitleggers van Herodotus, 
(VII. 111) waar hij van zeker ander Orakel zegt dat het 
antwoorden gaf oiSèv rtmmhtampov dan het Delphische, deze 
woorden zoo opvattede alsof die antwoorden even duidelijk 
waren als die van Apollo. Het Grieksch laat die uitlegging 
wel toe, hoewel men daarbij toch eerder hoextX&Tepu, zou 
verwacht hebben dan het adverbium. Maar het komt mij 
waarschijnlijker voor, dat Herodotus > die nergens anders, zoo 
veel ik weet, van die duidelijkheid der Pythische antwoorden 
spreekt, en van zulk eene helderheid in de zaken zeker niet 
spreken kon, hier bedoeld heeft dat het Delphische Orakel 
zijne antwoorden gaf, zonder dien toestel en omslag en die 
zinsbegoochelingen, waaraan de vragers zich bijv. in het hol 
van Amphiaraus en elders moesten onderwerpen. De beste 
uitlegging vind ik in de woorden van Apollonius, bij Phi- 
lostratus (Vit^ Apoll. V. 10. 236). „De waarheid heeft geen 
praal van wonderen noch toovenarij noodig. Zie slechts den 
Delphischen Apollo ! Hij die een goddelijk antwoord wenscht , 
doet eene korte vraag. Apollo antwoordt, zonder omslag, 
wat hij weet. En evenwel zou het hem zoo gemakkelijk zijn 
den Parnassus te doen daveren, en wijn te doen stroomen 
uit de Castalische bron." enz. 



191 



2. Als tweede punt van overzigt neem ik de politieke strek- 
van het Orakel, Ik zal niet betogen dat het Delphisehe 
Orakel, vooral sedert het meer in verband kwam met de Py- 
thische spelen en de Amphictionie , een grooten invloed op 
de lotgevallen der Grieken gehad heeft, hetzij dat deze god- 
spraken echt waren, of door oorlogende volken en partijen , 
of door lokale ijdelheid uitgestrooid waren. Met Herodotus 
en Thucydides in de hand, zal het iedereen ligt vallen zijn 
eigen oordeel daaromtrent op te maken. — Maar kon het op 
den duur het doel der eerste instelling bereiken ? geenszins : 
want het werd door allen geraadpleegd, en kon geen antwoord 
weigeren aan hen die tot den Dorischen stam niet behoor- 
den : en misschien is het sterkste of eenigste voorbeeld van 
deszelfs partijdigheid, wat Thucydides (I. 118.) verhaalt l ), 
dat de Lacedaemoniers in het begin van den Peloponnesischen 
oorlog den God vroegen of zij den oorlog moesten doorzet- 
ten? „Met kracht," was het antwoord, „en gevraagd, of 
ongevraagd, ik zal u helpen/' Daar tegenover kon het veilig 
aan de Atheners voorspellen: tféw Auptzxos noXspoci (Thucyd. 
II. 54.) maar in ieder ander geval liep het gevaar zijne eigen- 
lijke strekking te verloochenen, en dit had eindelijk plaats: 
want de Delphisehe God werd de vraagbaak voor allen, in 
zaken van algemeen en groot belang. Zelfs in den Pelopon- 
nesischen oorlog hadden er wapenstilstanden plaats, en aan 



l ) Ik zie dat Hüllmann p. 125 ad. ook dit orakel wegredeneert. 
Zijn argumentatie is klemmend. De partij in Athene, zegt hij, die 
den vrede wilde, strooide dit Orakelantwoord uit. — Op zich zelf 
evenwel zou het men zegt van Thucydides niet genoeg bewijzen. Een 
orakelspreuk, aan de Lacedaemoniers gegeven, kon te Athene minder goed 
bekend zijn dan eenige andere die de Atheners ontvangen hadden. — 
Maar, ik geef mij gewonnen: Thucydides zelf schijnt te wankelen. 
[Men zie echter Prof. van Limburg Brouwer. Civilis. T. VI. p. 99.] 



192 



het hoofd der verdragen stond, dat heider 'zijds een veilig en 
zuiver gebruik van Tiet Orakel bedongen werd , naar voorvader- 
lijke gewoonte. Men vindt er een voorbeeld van bij Thucyd. 
(IV. 118.) zuiver, zegt de formula, USSXuq , hetwelk waar- 
schijnlijk zeggen wil, zonder list, zonder omkooping , waarin 
een veel beteekenende aanwijzing ligt van hetgeen toen reeds 
plaats greep; naar voorvaderlijk gebruik: een bewijs hoe vroeg 
reeds het Orakel van zijne eerste inrigting afgeweken was , en 
zijnen raad aan alle partijen medegedeeld had. 

Ik twijfel of het nit te maken zij , dat er eenige bepaling 
bestond , die alle raadpleging van enkele personen over hunne 
bijzondere belangen afweerde; de oude les, aan Glaucus ge- 
geven , zou dit reeds weerspreken ; maar het is toch waarschijn- 
lijk dat dit zoo veel mogelijk ontweken of moeijelijk gemaakt 
werd. Op welke wijs, weet ik niet: want de berigten om- 
trent het huishoudelijke van den Delphischen tempel zijn van 
latere dagen, toen het bijgeloof wel poogde staande te hou- 
den wat reeds wankelde, maar de eerbied voor het heiligdom 
verminderd was. Het goud van Croesus verlokte de Delphiers 
om zich met zijn onbescheiden wantrouwen in te laten en 
zijne slinksche vragen te beantwoorden: want te midden van 
veel dwaze en onware bijvoegsels, heeft het verhaal van He- 
rodotus waarschijnlijk een historischen grond. Uit vrees voor 
Philippus, wezen zij dezen het middel aan om de laatste deugd 
der Grieken te ondermijnen en hun trouw met geld te bezwe- 
ren. Eindelijk verloren zij alle gezag, en Didymus de Stoicyn 
(bij Plut. De Or. Def. p. 413.) kon hun verwijten dat het 
Orakel zich als een Sophist op de proef liet stellen, en zich 
over schatten en erfenissen en ongeoorloofde huwelijken liet 
raadplegen. Ik zal, ten slotte, nog eene merkwaardige plaats 
van Plutarchus (De Pytk. Orac. p. 407) mededeelen, die te 
opmerkzaam was om de verschijnselen niet te zien en te ver- 



193 



gelijken, maar al te vooringenomen, in zijn bijgeloovigen zin, 
om de ware oorzaken dier verschijnselen te vinden. „Het 
verwondert mij geenszins, zegt hij, dat de Ouden somtijds 
omwegen, dubbelzinnigheden en duisterheid moesten zoeke?i. 
Want het was waarlijk niet deze of gene die het Orakel kwa- 
men raadplegen over het koopen van eenen slaaf, noch over 
het aanbesteden van een werk; maar magtige Staten, Konin- 
gen en Dwingelanden raadpleegden met de Godheid over 
hunne belangen. Deze onwillig te maken en te vertoornen door 
ongunstige en onaangename antwoorden, dat zou gevaarlijk 
geweest zijn voor hen die het Orakel bedienden. Het gebruikt 
sterfelijke helpers en profeten, voor wier behoud de Godheid 
zorgen moet, op dat zij geen last lijden van kwaadwilligen: 
daarom onderdrukt zij de waarheid wel niet, maar zij verzacht 
er de aankondiging van, door middel van hare poëtische taal, 
even als een schitterend licht, dat door de terugkaatsing naar 
alle zijden gebroken en verspreid wordt." 

De slotsom van deze slechts oppervlakkige beschouwing zou 
dus wezen: Het Delphische Orakel was eene Dorische instel- 
ling, veel ouder dan regtstreeksche of middelijke berigten 
reiken. Het was eene politieke instelling van raadgeving, en 
onafhankelijk van allerlei wigchelaarskunsten : het deelde zijne 
raadgevingen duidelijk en zonder omslag mede. Het ontaardde 
reeds vroeg; en van het eerste tijdstip dier ontaarding af, begon 
het meer en meer te voorspellen, en zich met dubbelzinnige 
antwoorden te redden. De kritiek moet echter naauw toezien, 
omdat het algemeene geloof aan de profetie van het Orakel, 
uit het ingeslopen misbruik voortgesproten , aanleiding gegeven 
heeft tot eene menigte verdichte Orakel-antwoorden, die in de 
Grieksche geschiedenis ingeweven zijn *). 



*) Dit komt overeen met de woorden van Hüllmann, bl. 170. 

13 



194 



Het Orakel van Jupiter te Dödona, en andere van minde- 
ren rang, lagen buiten mijne beschouwing. Hun geschiedenis 
is duister als de nacht. Of zij alle zelfstandig en oorspron- 
kelijk waren, of navolgingen, het eene van het andere, was 
daarom van minder belang voor mijn betoog, omdat zij van 
geen of zeer weinig politieken invloed schijnen geweest te zijn. 



,/Soïche ungereimte Dinge kommen heraus, wènn die vori verscniedenen 
Verfassern herrührenden Sagen tind Örakelsprüche zusammengestellt und 
geordnet werden; in solchen Widerspruch mit sich selbst wird dadurch 
eine Anstalt verstrickt, von welcher der Glaube herrschte-, das sie im 
Buche der Zukunft lese." 



GESPREK 



DEACHENFELS. 



13* 



; ,The question of the difference between the romantic school and the 
classic has been merely that of forms. What, ia the name of common 
sense, signify disputes about the unities and such stuff, — the cere- 
monies of the Muses? The Medea would have been equally greek, if 
all the unities had been disregarded; the Faust equally romantic, if 
all the unities had been preserved. It is among the poems of Homer and 
Pindar, of Aeschylus and Hesiod, that you must look for the spirit of 
antiquity; but these gentlemen look to the rules of Aristotle: it is as 
if a sculptor, instead of studying the statue of Apollo, should study 
the yard measure that takes its proportions." 

Bulwer. 

„Maar die andere Heeren. omdat zij van de oudheid niet veel meer 
kenden, dan den duimstok van Aristoteles, zeiden: het is misselijk, en 
er is volstrekt geen maat noodig." 

Anonymus. 



AAN DEN HEEE 



J. B A K E. 



Waarde Yriend! 

Sedert ik het gesprek gehouden heb, dat ik in dit kleine ge- 
sclvrift mededeel, is hetzelfde onderwerp meermalen tusschen U 
en mij behandeld: somtijds in groot en ernst, en dan vorderden 
wij niets. Wanneer ik met den Drachenfels aankwam, dan 
icerdt gij vrolijk, omdat ik uit het land der romance zoo wei- 
nig ?cijsheid meégebragt had. Maar icanneer wij in eene neolo- 
gische hu waren, dan icas het voor velen niet om aan te hoor en. 
Ik herinner mij zelfs, hoe gij eens beioeerde, dat de strijd tus- 
schen de Heeren van het klassieke en die van het romantische 
eene logomacJde , eene sciamachie, of zoo iets ?vas; en al beriep 
ik mij telkens op mijn Drachenfels , gij Meldt staande, dat ik 
beter gedaan had met te huis te blijven, en te schrijven zoo 
goed als ik kon, en door anderen, die van categorien en for- 
mulieren houden , te laten beslissen , of mijn geschrijf klassiek 
of romantisch was: „icant (dit volgde er in één adem op; an- 
ders maakt gij u zelden zóó van het gesprek meester*) er is maar 
ééne schrijfwijze, die leesbaar is: eene goede; er is ruaar één. 
verstand, waar men mede vordert: het gezonde; er is maar 



200 



een smaak , die stand houdt: de zuivere." Verder kon ik u 
niet brengen; maar wanneer ik TI vroeg, of met dat gezonde 
verstand en dien zuiveren smaak en die goede schrijfwijze alles 
gewonnen was, en waarvandaan het tintelende en schitterende, 
het pokende, kokende, bruischende en barstende, hei gillende, 
lillende, rogchelende, rottende en muffende zou moetea ko- 
men! .... — Uit Parijs, was uw antwoord, met een bezen- 
ding patés de foie-gras. — Met dit onvriendelijk antwoord liet 
gij mij zitten: want gij wist dat ik van die laatste dingen niet 



Ik had evenwel een klein zwak voor mijn Drachenfels. Bat 
ontging TJ niet , zelfs mijn geheime lust niet om het gesprek uit 
te geven. Ik mag het lijden (hebt gij mij eens gezegd) : indien 
uwe vingers zoo tintelen, schrijf het gesprek dan op, maar 
maak er geen franje bij: dan zullen wij zien, of moe lezers, 
zoo gij er vindt, het ding beter begrijpen zullen, dan gij ; maar 
gij moet geen prijzende recensiën ophopen, en vooral het niet 
zelf recenseren. — Het laatste beloof ik (was mijn anttooord) ; 
voor de franje sta ik niet in: een agrement, romantisch of 
klassiek , moet er bij wezen : het zal anders zoo druilig en lam- 
zalig worden. — Dat laatste woord ken ik niet; doch zoo gij 
het aan den man kunt brengen, het schildert nog al. — Ik 
bedoel die lamzaligheid, die, met een slaapmuts op het hoofd, 
zit te schrijven, zoo regt Misselijk en gekoesterd. — Toch niet 
in tegenstelling, hoop ik, van eene schrijfwijze tusschen vier 
wielen, of te f aard, als een kozak l en gij vergeet, dat Bilder- 
dijk meestentijds schreef, met eene slaapmuts op het hoofd? — 
Mis: het was een turksche wrongel: zie maar zijne laatste buste ; 
maar gij begrijpt toch, dat ik eene leenspreuk gebruik, en dat 
ik uitzonderingen zou weten te maken, indien ik van de eene of 
andere literatuur beweerde, dat zij eene nachtmuts ophad. — 
Op dien koop zoudt gij het zelfs van de hollandsche kunnen be- 



201 



ivereti: wie zou V achterhalen? ieder schrijver zou zich voor 
eene uitzondering houden: berg die muts maar weer in uw bed- 
tafeltje. 

Zoo ging ons gesprek voort, van den hak op den tak: dan 
toas het over goede dingen, die in een hoek liggen en over de 
anticritiek van den Keer Nassau, dan weder over volksgebreken 
en Bulwers England: eindelijk ging het door dik en dun, mijn 
pantoffels, die gesleten waren, vorst Leopold, de prijs der steen- 
kolen: want ik stookte niet hard genoeg naar uw' zin; maar op 
het romantische kon ik U niet terugbrengen. 

Ik wil dus maar zeggen, dat gij mijn gedrukten Drachenfels 
min of meer verwacht hebt , maar dezen brief niet. Ik heb eerst 
den ganschen berg aan TJ op willen dragen; maar gij houdt 
niet van gevaarten en zwaarmoedigheden : ook gaat de eeuw der 
sierlijke opdragten langzamerhand voorbij , zonder schade, hoop 
ik, voor geleerdheid, goeden smaak en opregtheid. Thans is 
men, met een geweldigen val, in eens op Brieven neergeko- 
men. Ik denk, dat het gewoonte zal zvorden: er is iets bur- 
gerlij ks en antieks in: het is alsof een boek niet meer in 
eene praalkoets , maar op een kruiwagen de ivereld ingezeuld 
wordt. Oudtijds, vóór dat men drukte, schreef men dikwijls 
een boek, dat voor ée'nen vriend bestemd was: dan deed men 
er een brief bij , en het een en ander ging in een pak en 
op reis, en geen haan kraaide er na: dat wil zeggen, dat 
het boek, als het goed was, somtijds afgeschreven werd: want 
men schreef weinig te gelijk , in klein formaat en zonder pren- 
ten: trouioens men kon daarmede volstaan, er toas geen eer 
in folio en met schïldericerk te behalen; de brief werd zel- 
den afgeschreven , en dan nog bij vergissing, geloof ik. Te- 
genwoordig zou men gevoegelijk het boek kunnen drukken, en 
den brief op de post doen. Maar let wel, (en dit zal u 
zeker niet ontgaan) een brieft zoo als men ze thans voor een 



boek plaatst, en zoo als de mijne is, dien ik nu schrijf, 
moet als voorherigt dienen. Ik zie geenszins, waarom dit niet 
kan, indien de briefschrijver het decorum in acht neemt, 
met een deftigen stijl, en geen postscriptums maakt met de 
groetenis aan Cajus, en niets schrijft, dat de lezer van het 
boek niet weten mag. Wat hij weten mag, is, dat ik U 
hoogschat, met opregte vriendschap. Waarwei! 

J. G. 



„Weldra zal er ééne minder zijn in de rei der kunsten. 
Het paneel en de verwen worden overtollig. Het heerlijke 
talent, dat voorwerpen afmaait, om gedachten op te wekken, 
zal te niet gaan; maar de taal, die gedachten moest uitdruk- 
ken, zal tot een zielloos werktuig vernederd worden: zij zal 
de voorwerpen haarfijn afteekenen, en er niets bij doen denken. 
Het gaat alles 't onderste boven. Wacht maar, tot dat wij 
nog hooger komen." — 

Dit was, aandachtige Lezers, een uitval van Diodes tegen 
de verhalende en beschrijvende poëzij en proza van onze dagen. 
Ik had hem en zijnen vriend Charinus te Bonn leeren ken- 
nen: beide mannen van rijnen smaak en scherp oordeel, en 
van zoo veel geleerdheid als ieder hunner in zijne studie met 
vrucht kon gebruiken; maar verschillend in karakter en aan- 
doeningen. Diodes was gevormd door eene strenge studie 
der oudheid, en zij was hem een' maatstaf geworden in zijne 
beoordeeling der hedendaagsche letteren , die niet zelden ongunstig 
uitviel. In het vellen van zijn oordeel belemmerde hem noch 
aanzien des persoons, noch keuze eener geschikte gelegenheid, 
noch inachtneming der formen van den beschaafden omgang. 



204 



De uitdrukking zijner gedachten was opregt, maar somtijds 
hekelend en met bespotting der meening, die hij bestreed; al 
te dikwijls had zij iets onbehagelijks , iets gemelijks en hards, 
en wat zijne landgenooten steil noemen. Wie hem bestrijden 
wilde, moest zich even steil tegen hem overzetten: en wie 
meende het met hem ééns te kunnen worden, moest zoeken, 
of niet achterom die dreigende hoogte eene helling was: want 
eene volkomen toestemming geviel hem ook niet: misschien, 
omdat zij somtijds een gebrek aan eigene gedachten verraadt. 
Charinus was inschikkelijker, rekkelijker, buigzamer. Bij ver- 
schil van meening, was het in het eerst, als of de zijne zoo 
verre niet afweek van de uwe; maar onder het spreken bleek 
het langzamerhand, of hij iets afdong, iets terugnam: en hij 
bragt u tot zich over, en men ondervond een genoegen, wan- 
neer men met eenen man van zoo veel scherpzinnigheid kon 
instemmen, of men bleef oneenig, en zijne beleefde scherts en 
goede luim wezen een onzijdig terrein aan, waar de strijdenden 
elkander de hand konden toereiken. 

„Dat willen zij alles beschrijven: met hunne taal willen zij 
ons de kleuren doen zien, de geuren doen rieken, en den 
wind doen voelen ," zeide Diodes, terwijl ik, als derde in 
hun gezelschap , op een schoonen achtermiddag den Drachenfels 
besteeg, en hij halverweg een oogenblik stilstond en zich om- 
keerde en rondzag, en te gelijk adem haalde: want het weder 
was warm , en het klimmen een zure arbeid na het middagmaal 
te Godesberg, waar wij, onder een' teug goeden Eudeshei- 
mer, het gesprek reeds aangevangen hadden, dat hem aanleiding 
gaf tot dien onverwachten uitroep. Zijn halt was op geen 
gelukkig punt gekozen: want hij stond stil, waar het pad 
eene wending landwaarts in nam , naar het Siebengebirge gekeerd. 
Het waren bergen en dalen en wijnheuvels in grooten rijkdom , 
maar in eene golvende eentoonigheid , waarop men uit de 



205 



hoogte nederzag: en slechts een klein gedeelte van den Eijn 
vertoonde zich tusschen twee heuvelen door. — Waarom zouden 
zij niet, waagde ik, hem te antwoorden: glinsterende sneeuw 
en eeuwig ijs zijn hier niet, om te beschrijven, en geen rots- 
punten, die door de wolken boren. De taal vindt hier niets 
om na te bootsen. Ik hoor geen lammergier noch donderenden 
sneeuwval, noch het harmonisch getinkel van de bellen der 
kudden, in de laagten der valeijen, in diepten, waarin het 
oog zich duizelig verliest. Mij dunkt, ik zie wel kans, om 
dit tooneel te beschrijven: hoor maar: ginds — Onmo- 
gelijk, viel Diodes mij in de rede! geknoei, gefutsel: gij zult 
gemakkelijker van hier den Eijn overspringen. — Ik had 
liever, zeide Charinus, dat onze vriend nu noch het ééne, 
noch het andere beproefde: ik ben reeds te vreden met zijne 
beschrijving van hetgeen hij hier niet ziet. Laat ons niet langer 
stilstaan: de bergwind zal onze verhitting al te spoedig af- 
koelen. — Nog één oogenblik, antwoordde ik hem, en ik 
vroeg aan Diodes : beschrijf mij eens , waarom gij het onmogelijk 
rekent. — Gemelijk keerde hij zich om, en begon ons vooruit 
te gaan, den berg verder op. Zoo klommen wij een tijdlang, 
in stilte: want onder het bestijgen van eenen berg is het gesprek 
zelden levendig. Doch weldra moesten wij van het pad ter 
zijde afwijken, om plaats te maken voor een langen ranken 
Engelschman, die, op een' ezel gezeten en door den drijver 
gevolgd, den Drachenfels afdaalde. Diodes stond stil, met 
gekruiste armen, en keek den ruiter achterna, wiens groote 
vrouwen-stroohoed , met gekleurde linten en breeden nederhan- 
genden rand, hem, onder de hortende bewegingen van het 
beest, dan voor de oogen, en dan weder in den nek schoof; 
zijne beenen waren te lang, en terwijl hij zich in allerlei 
bogten moest wringen, om kwetsuren aan voeten of knien, 
tegen den grond en tegen scherpe rotsbrokken te mijden, vloog 



806 



Mj of op den knop van het zadeltje, of hij moest zich op den 
hals van het voorover hellend dier stutten, om niet over den 
kop te buitelen. Diocles bleef den afdalenden in dezelfde 
houding onbeweeglijk naoogen, tot dat deze, bij een' sehuin- 
«chen keer van het pad, verdween. — Bat is een moeijelijk 
gemak, zeide ik: — en waarvan men eene naauwkeurige be- 
schrijving in poëzij of in proza zou kunnen maken, antwoordde 
Charinus. Zulk een intermezzo zou het verhaal van eene 
bergwandeling aangenaam afwisselen: het zou bij den verhaler 
in veel beter handen zijn, dan bij den schilder, omdat er zulk 
leene opeenvolging en verscheidenheid van standen en houdi&gen 
ïn is. — Ja wel , aeide Diocles , en dan moest niet vergeten 
worden, hoe breed of hoe naauw het pad was, en van welke 
«oort en hoe groot de steenklompen waren, die in den w$g 
lagen: en de boomworteis, in honderd kruisende takken langs 
•den grond uitgeschoten , waar zand en aarde itusschen mïgfr- 
stoven zijn, zoodat zij kuilen vormen, en doen aanstooten m 
struikelen: en dan moest de rdrijver geteekend worden,, die 
ivaii tijd tot tijd bevreesd was, dat zijn ezel strompelen zou* 
en hem bij den staart greep en terugtrok,, of daarmede stuiurde_, 
als anet het roer van een rsebip: en dan nog de lange loensen^ 
en eenige gedachten, die het ^rme beest kan gehad hebben 
©ver «zijn zonderling werk: en dan de gesprekken van den 
mijter mét den drijver : en zoo voort,, van den top af tot be~ 
meden toe ^ of van "beneden naar boven , zoo gij walt : dam ,zijn 
de bewegingen «omgekeerd. Willen m% iniet imaken, dat wig 
boven komen? *— 'Gaarne., antwoordde ik; maar veroordeelt 
igrj dan in ernst eene juiste, fijne en uitgewerkte besehrijvktg^ 
die den leeslust zoo prikkelt, vooral wanneer zij in de ro- 
mantische manier is , zoo als men ae wel eens hoort noemen ? — 
Ik weet niét-, wat romantisch is,, antwoordde h$j; maar het 
:2öu wijzer ^geweest zijn,, indien wij deze wandeling vóór het 



207 



middagmaal gedaan hadden. — Hierop zweeg hij, én veegde 
zich het klamme voorhoofd af: want hij was reeds bejaard, 
en de togt scheen hem te vermoeijen. — Als ik hem maar 
aan het zitten krijg, dacht ik. — Charinus hielp mij: want 
niettegenstaande dat deze bevreesd was, eene kou te vatten x 
nam hij toch gaarne iedere gelegenheid, ieder voorwendsel te 
baat, om eens uit te blazen. Het was: r/ zie eens, hoe de 
Leuwenburg begint te rijzen,''' of //kijk nü eens even ach- 
terom, hoe het uitzigt onder het stijgen verandert, 53 of: 
;/ daar weet ik een aardig g*eval van," en dan hield hij mij 
staande, en verhaalde het, vrolijk en onderhoudend: en als 
het verhaal geëindigd was, dan had hij nieuwe kracht om 
te klimmen. 

Digt bij de plaats, waar wij stonden, lag een groote steen, 
en daarnevens groeide heestergewas. — Zoo dikwijls ik hier 
kom , zeide Charinus , wekt deze steen eene zonderlinge gedachte 
in mij op. — Wat dan? vroeg ik hem. — Ik vermoed, 
antwoordde hij , dat het een overblijfsel is van het altaar, 
dat oudtijds op dezen berg moet gestaan hebben, bij het 
hol van den draak, — Ik ging er naderbij, en bezag den 
steen; maar het was een ruwe klomp, en ik vroeg aan Charinus, 
of hij de oudheidkundigen van Bonn er reeds bij gehaald 
had, om de sporen van eenig beitelwerk of opschrift te ont- 
dekken. — Neen, antwoordde hij: voor mij, hoe onzekerder, 
hoe liever, wanneer het fantasie en gevoel geldt: en bovendien, 
zij zouden den steen naar het Museitin halen: en wanneer 
hij daar ligt, dan wekt hij die gedachten niet meer in mij 
op : dan is die zoete mijmering voorbij , dan voert hij mijne 
verbeelding niet meer naar die oude tijden terug. — Gelukkig, 
zeide ik, dat niet alle oudheidkenners er aldus over denken: 
anders bestonden er geene verzamelingen, uit alle oorden te 
zamen gebragt ; en waar zou de studie blijven? — Niet te 



208 



huis, antwoordde hij; maar zij zou naar Italië, naar Grieken- 
land , naar Egypte reizen , en de overblijfsels op hunne plaatsen 
bestuderen : dan zou er misschien geest en poëzij in die studie 
komen. — Geest en fikschheid, zeide ik: die doen nergens 
kwaad ; maar poëzij ! ik heb zelden beter scherts van u gehoord. 
Ik verbeeld mij poëzij in mijne bibliographie ! Ik bid u, ant- 
woordde hij : geen bibliographie op dezen berg ! — Ik maakte 
mij gereed, om te zeggen, dat, op zijn minste, een oud 
perkament met letters er op, even goed was als een onbe- 
schreven oude steen. Maar hij had mijne nieuwsgierigheid 
opgewekt, en ik zeide: laat mij, bid ik u, met mijne ma- 
nuscripten en oude uitgaven te huis mogen blijven, en reis 
gij met uwe poëtische archaeologie , zoo verre gij wilt, over 
Gods aardbodem, en sla uwe tent op onder de jakhalzen van 
Palmyra ; maar vertel mij eerst de geschiedenis van dat altaar. — 
Het is eene oude legende, antwoordde hij: en gij weet, dat 
die overleveringen, om den nevel waarin zij liggen, dichterlijk 
zijn: daarom hebben zij iets aantrekkelijks voor mij. Ik zal 
ze u verhalen. In overoude tijden was in dezen berg een 
hol, en er lag een afgrijsselijke draak in. — Was hij van de 
gevleugelde species? vroeg Diodes. — De bewoners van deze 
streek vereerden het ondier als eene Godheid, en slagtten hem 
menschenoffers op een altaar, bij het hol. — Het is om te 
sidderen, zeide Diodes. — Neen, maar val mij niet telkens 
in de rede, verzocht hem Charinus. Men offerde meest krijgs- 
gevangenen: en dit trof eens eene maagd, die Christin was. 
Het Christendom was in deze oorden nog niet ingevoerd. Twee 
voornamen uit de buurt betwisteden elkander haar bezit. Toen 
werden de ouden des volks beducht voor tweespalt, en besloten, 
dat het meisje aan den draak ten offer gebragt zou worden. — 
Diodes mompelde alweder: „twee honden vechten om een 
been, en een derde loopt er mee heen." — ■ Charinus hoorde 



209 



het. niet, maar ging voort: nu werd de maagd, in wit ge- 
waad, met een bloemenkrans in de haren, naar het hol gevoerd , 
en aan een' boom gebonden, die er nevens stond. Het volk 
was in groote menigte van alle kanten zamengekomen , en 
wachtte in de verte, en met medelijden, wat gebeuren zou. 
Het meisje stond bedaard en gelaten, de oogen naar omhoog 
geslagen. — Blaauwe of bruine? vroeg Diocles. — Dat doet 
niets tot het verhaal, antwoordde Charinus. De zon rees op, 
en wierp hare eerste stralen in het drakenhol. — Dan is het 
geval in Junij gebeurd, viel Diocles hem alweder in de rede. — 
Hoe dan? — Wel, de berg ligt hier op het N. O. — Nu 
goed, zeide Charinus; maar wij hebben nu poëzij, en geen 
astronomisch onderzoek : en ik sta er ook niet voor in , dat 
die steen altijd daar gelegen heeft. In eens daagde het gru- 
welijke gedrocht op: en bij de aanschouwers , in de verte, 
werd de adem bekneld, en bestorven de aangezigten van bange 
verwachting. Maar het meisje haalde een klein kruis uit den 
boezem van haar kleed, en hield het den draak voor, die 
afdeinsde, en, onder vreesselijk schuifelen en huilen, van de 
rots afstortte en beneden in het dal verdween. Sedert dien 
tijd zijn de heidensche inwoners bekeerd. 

Ik beken gaarne, dat deze overlevering mij beviel. Zoo als 
Charinus ze voordroeg, wekte zij gedachten in mij op, die 
nog voortwerkten , toen hij opgehouden had. Het hinderde 
mij daarom, dat Diocles telkens zoo storend tusschen beide 
kwam. Het was mij onbegrijpelijk in eenen man, die de 
Grieksche en Eomeinsche dichters met zóó veel verstand en 
oordeel las en aanprees, en die dit niet doen kon, zoo zijn 
gevoel die dichters niet in hunne zangen begeleidde. Hoe 
veel hebben zij niet bezongen, dacht ik, waarin geen waarheid 
was, noch zijn konde, en dat geen anderen steun had, dan 
een oud volksgeloof of wanbegrip, door den zanger in zijne 

14 



210 



dichterlijke vervoering aangenomen! En welk onderscheid was 
er dan tusschen een' Griek, die Cadrnus en den draak, of 
Andromeda en het zeemonster met Perseus bezong, en eenen 
dichter van onze dagen, die de sprookjes der middeleeuwen 
in rijm brengt? Ik ging er Diodes iets over zeggen, toen 
hij zelf de stilte afbrak. — Weet gij wel, vroeg hij, dat in 
overoude dagen meestal orakels bestonden, waar een hol en 
een draak waren? Misschien heeft hier ook eene Sibyl of 
Pythia gehuisvest. — In dat geval , antwoordde ik hem , moet 
er, zoo het hol niet meer te vinden is, nog eenige profetische 
kracht in den steen overgebleven zijn. Beproef het eens, en 
ga er op zitten: te Delphi werkte het voorspellend vermogen 
óók van onderen op. — Daar zit ik, zeide Diodes (en hij 
zat): het begint al te werken, Ik voorspel u, dat wij zoo 
doende niet boven zullen komen. — Het is wel mogelijk, 
antwoordde ik, dat dit een juiste blik in de toekomst is; 
maar gij handelt tegen den regel: gij moogt niet voorspellen, 
vóór dat gij ondervraagd wordt. — Nu, ondervraag mij dan, 
zeide hij. — Wat is romantisehe poè'zij, vroeg ik hem. — 
Neen, zeide hij terstond, dat is óók mis: geen orakel heeft 
ooit definitien gegeven, en bovendien behoort uwe vraag tot 
het verledene en tegenwoordige, en, zoo min mogelijk, tot 
het toekomende. — Ik begon het reeds op te geven, toen 
Charinus mij te hulp kwam, en zeide: het is evenwel zoo 
verkeerd niet, dat onze vriend u deze vraag doet: iedereen 
heeft zijne eigene gedachten over dat onderwerp, maar het 
blijft nogtans duister: het zou jammer zijn, dat wij uw orakel 
niet beproefden: en waarlijk, die vraag staat wel met de toe- 
komst in verband: want indien wij eene goede omschrijving 
van het romantische door u ontvangen, dan weten wij, waar 
het op uit zal loopen, en waarheen het ons brengen zal. — 
Goed , zeide Diodes , maar ik gevoel , dat deze steen mij geen 



211 



warme denkbeelden geeft, en dat ik niet veel meer zal kunnen 
antwoorden, dan ja of neen. — Dat is genoeg, zeide Charinus 
tot mij: het is regt in den ouden korten orakelstijl: lever 
gij maar definitien: wanneer Dkrcleé ja zegt, dan zijn wij er. — - 
Dit viel tegen mijne verwachting uit: want ik had wel het 
een en ander over die twistvraag gelezen, en de dichtsoort 
leeren kennen, die ik meende, dat met dien naam bestempeld 
werd; maar het lag mij alles nog duister in het hoofd, en 
mijne begrippen hadden zich nog niet tot een bestemd oordeel 
gerangschikt. Daardoor kwam het waarschijnlijk, dat ik on- 
geschikte omschrijvingen voorstelde: Ik begon: Is het ro- 
mantische eene schrijfwijze , die van de oude klassieke daarin 
af ie ij kt, dat zij het menschelijke hart heter doorziet: het 
goede van het kwade, het schoone van het onbehagelijke , beter 
afscheidt, de driften en togten beter beschrijft, en het zedelijk 
gevoel beter opicekt? — Diodes antwoordde: neen. — Dat 
was geen kwade vraag, zeide Charinus, en het verwondert 
mij, dat het mis is. Ga voort met vragen: hoort gij niet, 
dat zijne stem hol klinkt: de orakelgeest stijgt in hem op. — 
Ik vroeg wederom: Is het eene manier , die de natuur scherper 
bespiedt: hare geheimen met de gewaarwordingen onzer ziel 
in een naauwer verband brengt: waarin het verstand f. aauw er , 
maar het gevoel sterker werkt: die alles tot poëtische stoffe 
maakt, waar dat gevoel zich aan hecht? — Neen, was het 
antwoord. — Charinus kon alweder niet zwijgen, maar zeide 
mij: nu is het, alsof gij met het orakel spot, en de Ouden 
niet gelezen hebt. — Ik ging voort: Is het eene dichtsoort, 
waarin de liefde .... — Neen, om 's hemels wil, viel Charinus 
mij in de rede: doe toch betere vragen. — 'Nu, dan nog 
eens zeide ik: Is het eene poèzij , die beelden schept, buiten 
den kring van al wat bestaat of bestaan kan: die in het won- 
derbare zweeft, en eene tooverwereld schept? — Te gelijk met 

14* 



212 



het neen van Diodes, riep Charinus mij toe: hebt gij dan het 
eiland van Aleinous vergeten, en de tooverroede van Circe? — 
Wat is het dan? riep ik ongeduldig. — Mets, antwoordde 
Diocles, terwijl hij oprees, — Niets? vroeg ik. — Wacht 
eens, zeide Charinus: het laatste niets heeft geen gezag: want 
Diocles zat niet meer, toen hij het uitsprak: ik stond op deze 
helling, iets lager, en zag onder hem door. — Goed! zeide 
deze; maar ik ga niet weder zitten: want uw orakelsteen of 
altaar is vuil en al te koel. — Hiermede begon hij weder 
langzaam voort te gaan, en het gesprek was afgebroken. Ik 
weet niet hoe het kwam, dat ik er toen mijne zinnen op 
gezet had , om te weten wat romantisch was. Misschien wekte 
de natuur, die mij omringde, die denkbeelden op: want het 
was nieuw voor mij, wat ik rondom mij zag. Ik had wel 
natuurtooneelen gezien, die stouter waren, scherper lijnen, en 
puntiger hoeken; maar zulk eene verrassende afwisseling van 
groots en liefelijks, hards en zachts, als ik hier ontmoette, 
was mij nog vreemd, en zij maakte een diepen indruk op 
mijne ziel of op mijne zintuigen: want op welke van beide, 
was mij nog niet duidelijk. Het gezelschap, waarin ik mij 
bevond, bragt ook iets toe, om mijne opmerkzaamheid te 
scherpen, en mijne weetgierigheid op te wekken. Want beide 
deze mannen waren rijkelijk met gevoel voor het schoone be- 
deeld; maar bij den eenen hadden rede en begrip de overhand. 
Het kwam mij voor, dat hij zelf niet veel verbeeldingskracht 
had, of ze streng aan den teugel hield; maar dat hij hare 
werking in anderen niet veroordeelde, zoo lang zij in geen' 
onzin, of mijmering, of koortsige verhitting ontaardde. Terwijl 
Diocles zich meer in het vak der oude letterkunde afsloot, 
zocht Charinus tevens daar buiten en in de voortbrengsels van 
lateren tijd rond. Wat hij daarin goeds vond, las en herlas 
en genoot hij, en wat hij afkeurde, liet hij liggen. Bij 



213 



zulke mannen , docht mij , moest ik licht vinden. De plaats . 
waar zij woonden, was heerlijk gelegen. Onder de kleinste 
wandeling daar buiten, genoten zij bekoorlijke uitzigten: dat 
moest den geest opgewekt houden, en de denkbeelden le- 
vendig en overvloedig maken. 

Er was wel nu en dan een twijfel bij mij opgerezen : zulk 
eene twijfeling, die men dikwijls geboren ziet worden, wan- 
neer regels en stellingen op verschijnselen ter toetse gebragt 
worden. Zoekt men, dacht ik dan, de hoofd-eigenschap van 
het romantische niet in een zeker ik weet niet wat, dat eene 
schoone natuur oplevert ? Maar beweert men niet te gelijk . 
dat de beelden der Grieksche phantasie zoo zuiver zijn, 
omdat de Grieksche natuur zoo schoon was? Hoe dikwijls 
hoort men niet zeggen: „dat is een romantisch landschap: 
dit is eene romantische plek?" Maar hoe moeten bergen 
en heuvels, boomen en planten, stroomen en beken er 
uitzien . om iets op te leveren , dat in Griekenland niet bestaan 
heeft, en niet bestaan kon, of. zoo het aldaar bestond, evenwel 
niet romantisch mogt heeten ? Wie blind geboren is , en van al die 
voorwerpen geen ander begrip heeft, dan wat hem door verhaal 
en mondelijke beschrijving medegedeeld is. (ongetwijfeld eene 
flaauwe, gebrekkige, misschien zelfs eene verkeerde en on- 
gerijmde voorstelling!) kan hij geen dichter worden? Of. zoo 
hij het wordt, in welken zin? in den klassieken of in den 
romantischen? — Maar toch! de dichters van latere dagen 
zien verder op den aardbodem rond , en de mengeling van 
oostersche en westersche kleuren geeft misschien , wat men 
romantisch noemt : dat vindt men in de bewonderde dicht - 
stukken van Thomas Moore! Maar W. Scott had niet veel 
meer gezien . dan het schooue Schotland : en hoe vele too- 
neelen van de grootste verscheidenheid plaatst hij niet op 
dien éenen grond ? Goed ! maar de poëzij van Byron heeft 



214 

toch «ene andere, eene schitterender kleur. Hij had Europa 
doorkruist , en alle de denkbeelden , die het in hem opwekte , 
kruisten zich in zijn gemoed, en er werd een strijd en gisting 
in geboren, die eene voorstelling geeft eener onbevredigde be- 
geerte, van een onophoudelijk zoeken naar kalmte, die hij 
niet vond. — Toen Göthe , in rijpen leeftijd , Zwitserland en 
Italië gezien had , kwam hij bevredigd weder te huis. Schiller 
kende geene natuur, dan die Duitsehland opleverde: en toen 
zij elkander ontmoeteclen, had er eene geheime botsing en te- 
rugstooting plaats. In den jongeren Schiller woelde en bruischte 
het; in Göthes gemoed was het kalm en helder: maar hoe 
vele zouden het evenwel niet wraken, indien men beweerde, 
dat Göthe zich aan het klassieke aansloot, en dat Schiller de 
echte typus van het romantische was? Ik durf nog geene ge- 
volgtrekking maken : want hoe bewondert men niet de kracht van 
schildering in den Willem Teil van Schiller, en de majesteit der 
Zwitsersche natuur ! maar Schiller heeft den Zwitserschen bodem 
nooit betreden ! — Zou het misschien niet op de aarde , maar in 
het water liggen? in de Noordzee, in den Oceaan? Zegt niet 
zeker schrijver: „De Noordzee is lyrisch, hartstogtelijk , vol 
klippen, ondiepten, stormen, kolken, gevaren, avonturen. In 
de Grieksche zee ziet de schipper , van eiland tot eiland , den 
gastvrijen rook der hutten opstijgen; in de Noordzee dwaalt 
de blik over eene onafzienbare woeste vlakte. Daarbij is de 
eerste gedachte: ver, onbereikbaar, onbegrensd. Op de Ionische 
zee drijven de schepen , als stille zwanen , rustig door den vloed ; 
op de Noordzee zwerven zij, als meeuwen, op fladderende 
vleugels, aan den horizont. In beiden leeft de ziel der men- 
schen: en de ziel van het Noorden is als hare zee: onstuimig, 
woelig, onbevredigd, in het onmetelijke zich verliezend. De 
Noordzee wordt nooit een middellandsch water, en de Noorman 
nooit een Griek, trots Winkelmann en Göthe." — Hoe stout 



215 



geschreven, hoe juist: hoe bruischend, hoe verheven! — Maar 
diezelfde romantische Noordzee is het element van een volk , 
dat door dien vreemden schrijver geteekend wordt, als zedelijk, 
maar baatzuchtig, koud van hart, leeg van schoone gedachten 
en verbeelding: en aan hoe velen van zijne Noormannen is 
het wel vergund, ééns in hun leven de Noordzee van onze 
duinen te aanschouwen? — En Eilderdijk! was hij dichter of 
niet? Wat hij ook in de vroegere dagen van zijn leven moge 
gezien hebben, hoe moet die indruk niet verflaauwd zijn, toen 
hij jaren achtereen, met zeldzame afwisseling, tusschen ka- 
mermuren besloten, onder wezenlijk of ingebeeld lijden van 
ligchaam en ziel, dichtwerken schiep, waarin men zeker geen 
matheid of loomheid of armoede van gedachten aanwijzen kan. 
Alle deze overdenkingen zweefden mij ook nu weder voor 
den geest , en ik vroeg aan Charinus , die spoedig oorzaak had > 
om stil te staan , en mij het een of ander te doen opmerken , 
ik vroeg hem: wat denkt gij over dat laatste antwoord van 
Dioeles, over dat niets? — Dat is mij zelven niet regt dui- 
delijk, antwoordde hij. Het onderwerp, waarop gij het gesprek 
gebragt hebt, herinner ik mij niet, ooit met hem behandeld 
te hebben. Het is moeijelijk, tot eenige juiste bepaling met 
hem te geraken, wanneer men gesprekken voert over smaak 
en gevoel. Het schijnt , dat hij het fijne en rigtige van beide 
voor eene buitengewone gaaf houdt, wier gebrek door geene 
oefening kan vergoed worden: daarom heeft hij welligt een' 
afkeer van alle redenering over zulke dingen, die toch niet 
tot een vast begrip kunnen gebragt , of met den duimstok gemeten , 
en op de hand gewogen worden: die geen hamer verbrijzelen, 
geen smeltkroes oplossen kan. — Dat is alles waar, antwoordde 
ik; maar hij kon er evenwel over spreken. Zou hij werkelijk 
van oordeel wezen, dat het romantische niets is? De woorden 
zijn immers teekenen van zaken, en wanneer men een woord 



216 



algemeen hoort gebruiken, dan wordt er zeker eene zaak mede 
beteekend, een voorwerp, of begrip. — Daarin hebt gij gelijk, 
zeide Charinus : en ik geloof ook niet , dat het niets van Diodes 
in zulk eenen zin opgevat moet worden. Maar het is mogelijk, 
dat hij te kennen heeft willen geven , dat verre de minsten 
zich eene juiste rekenschap weten te geven van hetgeen zij met 
het woord romantisch bedoelen. — Zoo ! die meening blijft 
voor zijne rekening , antwoordde ik hem. — Twijfelt gij ? vroeg 
Charinus mij : gelooft gij dan , dat de meesten een helder denk- 
beeld hebben van het klassieke? — Neen, wacht eens! dat is 
te erg: wie kent dat niet? Allen weten immers, dat klassieke 
schrijvers dezulken zijn, wier schriften reeds lang voor onze 
tijdrekening tot klassen van uitgelezen, boven de overigen 
uitstekenden, gebragt zijn: en, dat men dus met klassieke 
schriften zeggen wil: schriften, waarin de kunst het hoogste 
toppunt bereikt heeft , en die juist niet modellen zijn ter navol- 
ging of nabootsing of naclping , maar ? m igtsnoeren tot leiding 
van gevoel en smaak. — Dat klinkt zeer goed, antwoordde 
mij Charinus; maar stelt men niet het romantische tegenover 
het klassieke? — Zijne onverwachte vraag bragt mij van mijn 
stuk: want ik gevoelde zeer goed, waar dat op uit moest 
loopen: immers zoo doende, zou het romantische datgene wor- 
den, waarin de kunst den hoogsten trap niet bereikt, en dat 
niet deugt tot regeling van vernuft en smaak. — Zij denken 
er dan zekerlijk iets anders bij , zeide ik : het zou mij eigenlijk 
niet verwonderen , dat zij het klassieke hielden voor het oude , 
het afgeschafte, en het romantische voor het nieuwe, dat in 
de plaats van het andere gekomen is : meer voor onze tijden , 
onze zeden, onze levenswijze en beschaving geschikt. — En 
zou dit den vorm betreffen, of de zaken? vroeg hij mij. — 
Beide, dunkt mij, antwoordde ik. — En wanneer zou men, 
meent gij, dat nieuwe tijdperk ingegaan zijn? — Dat is 



217 



moeijelijk te bepalen. Toen de barbaren Europa begonnen te 
overstroomen . en de Noordsche of Germaansche mythologie van 
den eenen kant, en de Moorsche galanterie en woordspelingen 
van den anderen, zich vermengden met een klein overblijfsel 
van het klassieke , maar dat bedorven en verzuurd was , toen 
is dat mengelmoes aan het gisten geslagen; maar het had 
eindelijk uitgewerkt, en toen werd het een oorspronkelijk deeg, 
waarvan men nu romantische lekkernijen bakt. Aldus verbeeld 
ik mij , dat zij het willen opgevat hebben. — Gij onthaalt 
ons smakelijk, zeide Charinus: en zoo er slechts geen gevaar 
is , dat maag en eetlust bedorven worden , dan is dit geen 
ongeluk in den tegenwoordigen toestand van zaken. Maar 
hoor eens : — (en hiermede nam hij mij , arm aan arm , ver- 
trouwelijk, terwijl wij nu en dan eene schrede opwaarts gingen, 
en Diodes ons ver vooruit, en bijna tot den top genaderd was) 
hoor eens, zeide hij: wij zijn hier alleen, en wie zal ons in 
deze vrije natuur beluisteren? Gij schijnt u over den tegen- 
woordigen staat der fraaije letteren te bekommeren: ik heb 
zelf wel eens zulk eene ontevredenheid in mij bespeurd. Maar 
ik ben er gedeeltelijk van genezen; het overige der beterschap 
zal langzaam volgen. Laten wij het elkander bekennen, dat 
die uitsluitende studie der Ouden partijdig maakt. Ik pleit 
niet voor het romantische of voor eiken anderen naam, dien 
men aan de hedendaagsche manier en vorm van werken der 
verbeelding geven wil; maar zeker is het, dat onze beschaving 
thans op een ander standpunt is. Alle mogelijke denkbeelden, 
die de wezenlijke wereld oplevert, zijn aangegrepen en bewerkt, 
met meerder of mindere juistheid en kracht: en wat het men- 
schelijke vermogen bereiken kon, schijnt bereikt. Wilt gij ons 
in dezen zelfden kring eeuwig doen ronddraaijen? Dat zou 
zoo afgrijsselijk beginnen te vervelen , dat men eindelijk wenschen 
zou alle denkbeelden van den aardbodem te kunnen uitwis- 



218 



sehen, en weer van nieuws af aan te mogen beginnen. Ik 
kan u dat met eene alledaagsche vergelijking duidelijk maken. 
Verbeeld u, dat gij er op aan komt, waar een getal per- 
sonen zich vermaakt met springen. Zij beginnen allen van 
ééne en dezelfde lijn, en wedijveren wie het verste komen 
zal. Zoo lang gij er ziet, die al weder verder springen dan 
de vorigen, of zich zelve al weder een' duim ver overtreffen, 
even zoo lang zal het u bezig houden, en Avelligt doet gij 
gelf , uit liefhebberij , een enkelen sprong mede. Maar ein- 
delijk is de verste sprong gedaan: het merk staat er duidelijk, 
en de springers brengen het niet verder. „Die verste springer 
is mijn man," denkt gij: en nu begint het u te vervelen: 
zelfs het gelach, als er een is, die maar halverweg komt, of 
een ander, die valt. Gij wilt heengaan; maar één uit het 
gezelschap komt met een' stok, en brengt het daarmede al 
weder verder. Dat moet ik nog eens aankijken, denkt gij: 
en nu gaat het met den stok op dezelfde wijze: de tijd begint 
u al weder lang te vallen, tot dat er één, onder den sprong, 
tegen den stok oppalmt, en door het wringen van zijn ligchaam 
zich vooruitzet : zoo doende komt er geen eind aan uw kijken. — 
Dat moet vervaarlijke sprongen geven, zeide ik, als spierkracht 
en vermetelheid er bijkomen*. -en dit zeggende, maakte ik mij 
allengs van zijnen arm los, en zag hem ernstig aan: want 
zijn beeld mishaagde mij wel niet, maar ik vermoedde, dat 
hij schertste. — Neen! zeide hij, mijnen twijfel bemerkende, 
ik meen, wat ik zeg. Hierin ligt het onderscheid tusschen 
wetenschap en kunst: in de wetenschap is het een berg, dien 
men ophoogt , onbepaald , hoe hoog , al ging het boven de 
wolken uit: zoden, steenen, zand, het is alles bruikbaar: de 
eene komt met een' kruiwagen, de andere met een grooten 
kar; en hij zelf, die een handvol aarde aanbrengt, is behulp- 
zaam, en hij draagt de borst misschien hoog genoeg, als hij 



219 

zoo ijverig af en aanloopt, en zijn handvol nederwerpt boven 
op de vracht van zijn' voorganger. In de kunst is het altijd 
springen van meet af aan, en wie het verst gekomen is, heeft 
het gewonnen. Wat achter zijn merk staat, dient slechts tot 
vergelijking; en misschien worden die achterste merken allengs 
door de wandelaars vertreden en uitgewischt ! — Maar de 
toepassing van uwe vergelijking? vroeg ik hem. — Wanneer 
nu de denkbeelden der wezenlijke wereld, of der zigtbare, 
uitgeput zijn , antwoordde Charinus , kan het dan bevreemden , 
dat men ze daar buiten zoekt : dat men het zigtbare en denk- 
bare met het onzigtbare en onbegrijpelijke vermengt: dat de 
verbeelding van bevattingen tot zwevende beelden en tot een 
schemerend voorgevoel opklimt, zich losmaakt uit de beperktheid 
der stoffelijke ondervinding en gewaarwordingen, en zich in 
het onbegrensde poogt te verliezen? dat het gemoed, zijne 
subjectiviteit verliezende, met het onmogelijke in één smelt: 
het wanstaltige en schoone tot één. ... — Houd op ! riep 
ik. Gij plaagt mij , en wilt mijn Hollandsen hoofd pijnigen. . . . 
O prachtig uitzigt! 

Wij waren op een terras gekomen, dat een weinig lager 
was, dan de kruin van den berg, en van waar alles zigtbaar 
was, wat ten noorden van den Drachenfels ligt. — Ach, 
Charinus, riep ik, waarom brengen wij nevelen en scheme- 
ringen in de kunst, zoo lang de wezenlijkheid zulke heldere 
beelden oplevert ? 

De zon, die niet ver meer van haren ondergang was, ver- 
spreidde een zacht licht over het landschap: nog tintelden hare 
stralen hier en daar in de golfpunten van den Rijn, die bij 
Bonn eene wending maakt, en schijnt te verdwijnen, maar op 
verderen afstand weder zigtbaar wordt. De Godesberg , schuins 
aan de overzijde, en de omringende heuvelen verlengden 
hunne schaduwen. Op* mijne beurt nam ik Charinus vertrou- 



220 



weiijk in den arm, en zeide: het is zonderling: hoe hooger 
men stijgt, des te indrukwekkender wordt die stroom. Het 
moet wezen, dat men hier zulk eene uitgestrektheid van 
zijnen loop overziet. Waarom, Charinus, zouden wij onzen 
lust zoeken in het onbestemde, in het onmogelijke, in een 
onmetelijk niets, dat even weinig te kennen geeft, als het 
zelf is? Laat hem van verveling en uitputting spreken, die 
beneden aan den oever blijft zitten, en, het oog op één punt 
gevestigd, de eene golf na de andere ziet volgen, met een- 
toonig geklots, dat de ziel tot eene mijmering stemt, die 
eindelijk ophoudt gedachte te zijn? Gelooft gij niet, dat het 
geheim der kunst in de keuze ligt van het standpunt der 
beschouwing? Op een genoegzamen afstand gezien, wordt 
het voorwerp den kunstenaar eene aanleiding tot algemeene 
begrippen, die de eene gedachte na de andere opwekken. 
Zie! uw Rijn stroomt zoo rustig daarheen: zoo heeft hij, 
eeuw in, eeuw uit, gestroomd, en hoe vele eeuwen zal hij 
niet nog blijven stroomen? een beeld van onuitputtelijke kracht 
en leven ! Geslacht aan geslacht is bij zijne bedding voor- 
bijgegaan en verdwenen! Charinus! zoo ik dichter was, in 
den echten zin van het Woord , ik zou hier over geen armoede 
of eentoonigheid van denkbeelden klagen ! — Nu , dat is 
wel, antwoordde hij: ik heb het ook zoo erg niet gemeend, 
en ik mag, als Duitscher, niet ondankbaar zijn jegens den 
Eijn, die zoo menige heerlijke gedachten opgewekt heeft: — 
zelfs bij vreemden, zeide ik, die u dezen stroom met zijne 
vrolijke wijnbergen benijden. Misschien stond op deze zelfde 
plek die sombere dichter, wiens hart eene gapende wonde 
was: wiens verrukkingen meestal gepaard gingen met een' 
blik van verachting op de menschelijke togten en aandoeningen: 
wiens kunst altijd een raadsel zal wezen van het reinste 
schoonheidsgevoel en den akeligsten moedwil in het pijnigen 



221 



van zijn eigen gemoed. — Maar hier werd het verteederd, 
en misschien is er eene traan gevloeid langs het edele gelaat, 
dat anders de gewaarwordingen zijner ziel met een bitteren 
glimlach uitdrukte. — Gij weet zeker, wat hij gezongen 
heeft, zeide Charinus. — Ten naastenbij , antwoordde ik hem: 
het is eene herinnering aan vroegere jaren, toen hij, met 
minder diepe kennis van het menschelijke hart, het zijne 
overgaf aan eene neiging, die in harmonie was met eene 
natuur, zoo als hij ze later hier aanschouwde. Aan eene 
overzetting heb ik mij nooit gewaagd: lees het zelf in den 
Childe Harold. Maar wordt het niet tijd, dat wij boven 
komen ? 

Diodes stond ons met ongeduld te wachten, en ons on- 
bescheiden achterblijven had waarschijnlijk niets toegebragt, 
om hem tot opgeruimde vrolijkheid te stemmen. 



Toen ik met Charinus op den top kwam, vonden wij 
Diodes , zoo als zijne gewoonte was , wanneer hij aandachtig 
toezag, met gekruiste armen staan, naar den overkant van 
den Eijn gekeerd: zijne oogen, zoo het scheen, op Eolands- 
Eck gevestigd. Het verwonderde mij niet, dat een man, 
die meer dacht, dan zijn strak gelaat somtijds aankondigde, 
voedsel vond in dit oord voor beschouwingen zonder einde, 
die zich de eene uit de andere moesten ontwikkelen. Er 
was eenige oogenblikken stilte , terwijl ik de bedwelming on- 
dervond, die het onverwachte gezigt van een rijk en majestueusch 
schouwspel veroorzaakt, waarin men zich nog geen rekenschap 
geven kan van zijne gewaarwordingen, en de blik van het 
ééne voorwerp naar het andere dwaalt. Het zuidelijke ge- 
deelte lag open: graauwe rotsen, glooijende wijnbergen, 
koornvelden, dorpen in menigte, meer landwaarts in, of 



222 



langs beide oevers van den Eijn , die van uren afstands 
niet zachte kronkelingen aanstroomde 5 en wiens oppervlakte, 
waar zij, door geen wind gerimpeld, glad voortgleed, door 
het teruggekaatste licht glinsterde, of ingesloten tusschen 
steile oeverrotsen, in eene donkere tint lag. Bijna aan den 
voet van den Drachenfels het eiland Nonnenwerth, met 
zijn uitgebreid klooster: de voorwerpen, die leefden, en 
misschien met groote krachtinspanning en snelheid zich be- 
wogen, van deze hoogte gezien, als of zij een tragen gang 
hadden : de Eolands-Eck tegen over \ een lagere berg dan 
de Drachenfels , en op zijn' kruin de overblijfsels van eenen 
burg. 

Nog stond Diodes deszelfs bouwvallen te aanschouwen. 
Dacht hij in poëzij , hoe de ridderlijke deugden in die kas- 
teelen gehuisvest hadden? of meer historisch, dat thans geen 
reiziger op den vloed, of in het bergpad, van die hoogten 
beloerd en aangevallen en uitgeschud werd? of zag hij nog 
verder terug, dat de Eomeinen ook hier hunne reeks van 
sterkten aanlegden, om hunne verre wingewesten en den 
woelgeest der barbaarsche inwoners in teugel te houden? of 
klom hij nog hooger op > in tijden, waarvan niet de ge- 
schiedenis , maar de volkanische toestand dezer streken ge- 
tuigde? — 

Gij hebt mij ongetwijfeld iets van Eolands-Eck te ver- 
halen, vroeg ik aan Charinus, nadat hij mij opmerkzaam 
gemaakt had op het een en ander, dat mijn onervaren oog 
nog niet bespeurd had. — Ja wel! antwoordde Diodes, in 
zijne plaats: romantisch en lief! — Zoo! dacht ik: het woelt 
nog bij hem : daar krijgen wij meer van : het zal nu mis- 
schien beter gelukken, dan op dien kouden steen. — Hij 
scheen uitgerust te hebben, en de wind verhinderde ons niet, 
op deze plek te vertoeven, omdat wij beschut werden door 



223 



de muren van den ouden burgtoren, die de kroon is van 
den Drachenfels. — Het is mijn zwak, zeide Charinus, de 
volksverhalen uit de ricldergescliiedenis van deze streek op te 
sporen: en ik wil gaarne mededeelen, wat ik van Eolands- 
Eck weet, mits Diocles mij niet telkens in de rede valle : 
ik weet niet, hoe ik van daag zulk een' tegenwind heb uit 
zijne prozaïsche bui. — Diocles glimlachte, maar antwoordde 
niets. Ik ondervond naderhand nog meermalen , dat hij 
gewoon was tegen te spreken met ironie, en dan verder te 
zwijgen, wanneer hij in een gesprek gedeeld had, dat, naar 
zijn oordeel, eene verkeerde rigting nam: ten zij hij eene 
gelegenheid vond, om zijne meening duidelijk uit te leggen. 
Dan sprak hij met overtuiging, en zijne uitdrukking was 
warm, en niet zonder kracht. 

Welnu, de legende? vroeg ik. — Charinus begon: De 
ridder Eoland deed eens eenen strooptogt in deze buurt, 
en hij vond 's avonds herberging in een kasteel, waar de 
burgheer hem gastvrij onthaalde; maar de schoone Hilde- 
gonde, dochter van den ouden ridder, overmeesterde het hart 
van Eoland. De gelieven beloofden elkander trouw, en echt- 
vereeniging, zoodra Eoland teruggekeerd zoude zijn van eenen 
kruistogt naar het Heilige Land. Hij vertrok, en na een 
jaar kwam een ander ridder van dien kruistogt naar huis, 
en overnachtte in den burg van Hildegondes vader. Met een 
bang voorgevoel vroeg zij hem tijding van Eoland. „Hij is 
strijdende aan mijne zijde gevallen," antwoordde hij. Het 
arme meisje werd bleek, en zat als een marmer beeld op 
een' grafsteen , zegt het verhaal. Zij verzocht van haren vader 
en ontving verlof, om in het klooster van Nonnenwerth hare 
dagen te slijten. Haar proeftijd werd verkort, en zij deed 
hare gelofte. Maar Eoland was niet gesneuveld! Yan zijne 
wonden bekomen en hersteld, keerde hij terug, doch vond Hil- 



224 



degonde niet : zij was voor hem verloren. Hij wierp zijne 
wapenen weg, en bouwde zich eene kluis op gindsche rots, 
aan wier voet gij het eiland met zijn klooster ziet liggen. 
Daar zat hij gansche dagen, en zag neder op den Nonnen- 
werth, tot dat hij eens een graf zag delven, waarin men 
het lijk eener zuster liet nederdalen, en het requiem steeg in 
flaauwe klanken tot hem op. Hij huiverde en rilde , en toen hij 
vernam, dat Hildegonde haar leven geëindigd had, bleef hij, 
even als te voren, op zijne vaste uren, aan de deur zijner 
kluis zitten, en keek op het klooster neder. Op een guren 
herfstmorgen vond men hem in die houding; maar hij zat 
dood en verstijfd. — 

Onder dit verhaal had ik nu en dan Diocles aangekeken 
en gemeend te bemerken, dat het hem niet ongevallig was. 
Ik raakte hierdoor de kluts kwijt. Want waarlijk dit verhaal, 
docht mij , was romantisch , zoo als er ooit een geweest 
was. Of het romantische in de kluis lag, of in het non- 
nenklooster, of in den berg en het eiland, of in het dood 
blijven zitten, dit wist ik niet juist; maar het kwam mij 
toch voor, dat Charinus een geraamte gegeven had van een 
echt romantisch dicht- óf prozastuk, en ik zeide hem: — 
Gij hebt het de zon afgewonnen: want zij is nog boven 
de toppen van gindsche heuvelen. — Ik vreesde ook, ant- 
woordde hij, zoo als de Ouden zeiden, de zon met mijn 
verhaal te doen ondergaan. — Maar, hernam ik, uwe legende 
is mij als eene schim voorbij gezweefd : ik had er gaarne 
wat beenderen en vleesch, en een matigen tooi aan gezien. — 
Ik was bang voor Diocles , antwoordde hij : als het eene 
schim is, dacht ik, dan heeft hij er minder greep aan. 
In jongere jaren, toen mijne verbeelding woeliger en stouter 
was, heb ik het geval in eene romance gebragt. Toen was 
het een afgewerkt beeld, en geen gelaatstrek, geene spier, 



225 



geene ader ontbrak er aan. — Geef er ons ten minste één lid van, 
zeide ik : de oudheidkenner vergenoegt zich zoo dikwijls met een 
fragment. — Ik zou u gaarne zelfs het geheel geven, ant- 
woordde Charinus ; maar de maat en het rijm zijn mij ontgaan. 
Het spreekt van zelf, dat ik partij getrokken heb van sommige 
toestanden (situatiè'n, zegt de kunst) waarop de poëtische schilde- 
ring al hare krachten besteden kon : eene allernaauwkeurigste 
beschrijving van geheel dit oord: eene teekening van de blonde 
Hildegonde, waaraan niet de minste kleinigheid ontbrak, en van 
den geduchten Eoland, dien ik vooral in het gevecht tegen de 
ongeloovigen vergezelde. Daar deed hij wonderen : en die kon 
ik , bij zoo groot eene befaamdheid van den held , niet ligt over- 
drijven. Maar mijne grootste kracht had ik bespaard voor het 
slot. Want ik verbeeldde mij zoo levendig dien armen kluizenaar, 
wiens ligchaam door kommer reeds half uitgeteerd was, hoe 
hij nog steeds op het klooster nederkeek, en op de plek, 
waar zijne Hildegonde rustte, en op den grafsteen, die, op 
zulk eenen afstand, naauw merkbaar was. Het was een 
koude herfstmorgen , en hij zat, en tuurde door de nevelen 
van het Eijndal heen. Doch reeds waren zijne oogen zel- 
ven beneveld; geen gedachten woelden meer in zijnen boezem; 
slechts het gevoel eener onpeilbare smart. Zijn hart klopte 
trager , en stuwde het bloed niet meer door zijne aderen : 
zijn ademtogt werd flaauwer: zijn gelaat bleeker en klam- 
mer : zijne oogballen zonken dieper weg , dof en mat , 
maar nog op het eilandje gerigt. De bergwind zuisde om 
hem heen , en speelde in zijne zwarte haarlokken , maar 
wekte hem niet uit zijne gedachte: het was zijne laatste 
geweest. — 

Bravo! riep ik, dat is sterven: de Mazeppa van Byron 
wint het u met moeite af. — Ik zag naar Diodes , en meende 
zijne toejuiching te zullen hooren, toen hij plotseling zich 

15 



omkeerde, met den rug naar den Eijn gekeerd, zich schrap zet- 
tede als een schraag, zich voorover boog, diep, het hoofd digt 
bij den grond. Ik schoot toe : want ik dacht dat hem iets over- 
kwam. — Wacht! riep Charimis, mij tegenhoudende; hij ziet 
tusschen zijn beenen door: dat doen wij op de bergen wel meer, 
ofschoon ik het Diodes nog nooit heb zien doen. Beproef het ook 
eens. — • Ik gehoorzaamde, eenigzins bevreemd; maar Charinus 
ging mij insgelijks voor: en zóó stonden wij allen drie in zon- 
derlinge houdingen. Het zou niet genoeg wezen te zeggen, 
dat ik alles 't onderste boven zag: ik weet niet of de ge- 
perste stand, of eene suizeling in het hoofd de oorzaak was; 
maar het scheen geene natuur meer, die ik zag; het was 
eene nabootsing, eene schilderij, die men omgekeerd hield: 
de omtrekken vertoonden zich minder scherp, en de tinten 
smolten zachter in één. — Hoe bevalt u dat romantische 
gezigt, vroeg mij Diodes, die zich weder opgerigt had. — 
Ik zocht naar een antwoord: want zijne vraag verbaasde 
mij. — Hoe! dacht ik, houdt hij het romantische voor eene 
natuur , die 't onderste boven staat ? dat heb ik nog nooit 
in romantische stukken opgemerkt! — Maar de toon, waarop 
Diodes mij dit vroeg, was zoo vriendelijk en innemend, dat 
het scheen, als of hij onze dwaalbegrippen in zijne stille 
overdenking verduwd had , en nu eerst deel begon te nemen 
in het gesprek, dat onze wandeling veraangenaamde, en voor 
mij vruchtbaar maakte. Terwijl ik nog met mijn antwoord 
draalde, keerde hij zich naar Charinus, en zeide: Het is 
zonderling, dat gij naar het romantische zoekt, terwijl gij 
zelf romances maakt. — In mijne jeugd gemaakt heb, antwoordde 
deze ; maar toen was men in geen tel , indien men zijne krachten 
op die kleine dichtsoort niet beproefde, en ik twijfel, of het mij 
tegenwoordig wel gelukken zou. — Dat hopen wij anders, zeide 
Diodes , en onze vriend , die regt heeft , om in ons vaderland rond 



227 



te vragen : Wat is romantisch ? moet door u niet in den waan 
gebragt worden, dat het romantische voor de jeugd, en het 
klassieke voor den ouderdom is. — Daar waarschuwt gij mij 
bij tij ds, zeide ik: want ik begon die gevolgtrekking reeds te 
maken, waartoe buitendien de ondervinding reeds aanleiding 
genoeg geeft. — Dat mag in zijn vaderland het geval wezen, 
zeide Diocles tot Charinus; maar het schijnt dat gij beiden te 
vergeefs zoekt naar eene definitie, die het geheele romantische 
omvat. Welaan ! laat ons de romance vasthouden : daarin moeten 
wij zonder twijfel de duidelijkste karaktertrekken vinden. Naar 
liet romantische hebt gij toch gestreefd, toen gij die schoone 
romance gemaakt hebt. Wat hebt gij toen gezocht te bereiken ? — 
Gharinus dacht eene wijl na 3 en zeide : de voorstelling eener 
daad of gebeurtenis : eene duidelijke maar korte opgaaf van de 
aanleiding en oorzaak; maar in de beschrijving der gebeurtenis 
zelve de grootst mogelijke kracht en uitvoerigheid. *** Zulk 
eene heldere definitie moet u bevallen, zeide Diocles, mij aan- 
ziende; maar, (vroeg hij verder aan Charinus,} wanneer die 
gebeurtenis eene reeks van opeenvolgende voorvallen is? — - 
Dan is het geene romance meer, antwoordde Charinus. — 
Ook niet romantisch ? vroeg Diocles : nu moet gij ons helpen : 
anders komen wij tot het besluit, dat het romantische in 
het veAaal van ééne gebeurtenis bestaat, en dan loopen wij 
gevaar, dat de klassieken eene menigte enkele gebeurtenissen 
uit Homerus ligten en ze ons voor de voeten werpen zullen, 
zeggende: daar hebt gij romantische stukken, midden uit de 
klassieke eeuw. — Die gevolgtrekking zou nog al voorbarig 
zijn, antwoordde Gharinus: want vooreerst moet gij niet uit 
het oog verliezen, dat het kunstige van maat en rijm een we- 
zenlijk bestanddeel van die kleine dichtsoort ft — Dat schut 
ik: (zoo viel ik hem in de rede) in uw eenvoudig proza heb 
ik het romantische herkend. — Stil! zeide Diocles, en hij 

15* 



228 



vroeg aan Chariims : Wilt gij hiermede zeggen , dat , bij voorbeeld , 
de roerende episode van Nisus en Euryalus, bij Virgilius, 
klassiek is; maar, wanneer gij ze verhaalt met de kunstige 
maat en rijm van uwe romance, dat zij dan romantisch wordt? 
In dat geval hebben wij Homerus en Yirgilius slechts in ro- 
mantische verzen over te zetten: dan houden de strijd en 
twijfeling op, en de liefhebbers der beide manieren kunnen 
elkander in de denkbeelden ontmoeten. — Charinus antwoordde 
niet: het was merkbaar, dat hij stond te wankelen op de grens- 
lijn, en ze zocht, terwijl zij hem ontslipte. Na eenige oogen- 
blikken van stilte , zeide hij , meer vragend dan verzekerend : 
Gij vergeet, wat ik reeds gezegd heb, dat, in de romance, 
het hoofdmoment der gebeurtenis krachtig en uitvoerig ge- 
schilderd wordt. — Neen, dat vergeet ik niet, antwoordde 
hem Diodes ; maar ik moet u nog vragen, waarin het 
romantische ligt, wanneer gij de naauwe grenzen der 
romance verlaat, en uw verhaal verder uitbreidt. Ligt het 
dan in de maat en in het rijm? — Gedeeltelijk. — Ook 
in de zaken en denkbeelden? — Gedeeltelijk. — En in 
wat nog meer? — Charinus verloor zijn geduld: Beschrijving, 
beschrijving, (riep hij, als of hij wanhopend werd) beschrij- 
ving, teekening, schildering, naauwkeurige opmerking der 
fijnste bijzonderheden, ontleding eener daad in alle hare drijf- 
veren, eener werking der ziel in alle hare weifelingen en te- 
genstrijdigheden, eener gebeurtenis in alle hare wisselingen, 
standen en groeperingen, van een natuurtooneel in al zijn 
voorwerpen, vormen, kleuren en tinten: kracht van tegen- 
stelling in het schoone en misvormde, in het verhevene en 
gemeene, in het ware en valsche, in het goede en slechte. 
Die kracht heerscht in het romantische drama: (ging hij een 
weinig bedaarder voort) zij volgt de natuur, die zelve alle 
die verscheidenheden oplevert, en het ééne door de tegenstel- 



229 



ling van het andere doet uitkomen. De eenvoudige opmer- 
king dier waarheid heeft de kunst in eene nieuwe baan ge- 
plaatst, en zij doorkruist een onafzienbaar veld van verbeelding 
en vinding. — Daar zit gloed in, zeide Diocles, zich naar 
mij wendende: ga nu naar uwe landslieden, en vertel hun 
wat romantisch is : gij hebt het gehoord. — Het is duidelijk 
genoeg, antwoordde ik hem: en wanneer ik te huis gekomen 
ben, zal ik het nog eens goed overdenken en, met zijne 
definitie in het hoofd, eenige klassieke en romantische stuk- 
ken met elkander vergelijken. Ik heb slechts aan Charinus 
te verwijten, dat hij ons zoo lang heeft laten zoeken naai- 
de wetenschap, die hij bezat. — Die wetenschap is zoo oud 
niet, als gij misschien denkt, zeide Charinus. Het zijn denk- 
beelden, die uit ons gesprek voortgesproten zijn, en zich bij 
mij ontwikkeld hebben, of liever ontwikkeld en uitgezet door 
het bijkomen van uw beider gedachten. — Als een sneeuw- 
val, (zoo viel Diocles hem in de rede) die zich vergrootende 
onder zijne vaart, naar beneden rommelt: bons, daar ligt hij, 
tot schrik van de stille dalbewoners, zoo hij niet uiteenspat 
en smelt. — Ik vond die vergelijking niet heusch, en ik 
begon te vreezen, dat het gesprek eene minder aangename 
wending ging nemen. Daarom wees ik aan Charinus een 
klein bootje, dat van Köningswinter den Eijn overstak. De 
roeijer, dien men ter naauwernood onderkende, scheen met 
alle kracht te arbeiden; maar de stroom sleepte hem zóó 
sterk voort, dat het was als of hij de overzijde eerst bij 
Bonn bereiken zou. — Dat komt er van, zeide Diocles, als 
men in een' stroom roeit : zoo men de overzijde bereikt , men 
komt evenwel verder dan men wezen wil. 

Terwijl hij dit zeide, zag hij naar alle kanten rond, als 
of hij iets zocht. — Welnu ! wat zoekt gij , vroeg hem Cha- 
rinus. — Iets misvormds en leelijks, antwoordde Diocles; 



J30 



maar ik kan het niet vinden: en dat is ongelukkig voor 
iemand, die dit oord romantisch beschrijven wil: want zulk 
eene beschrijving moet, zoo als gij zegt, de natuur volgen, 
die zelve zulke verscheidenheden oplevert, en het eene door 
de tegenstelling van het andere doet uitkomen. Het is So- 
erates en Phaedrus evenzoo gegaan: zij zagen niets leelijks 
rondom zich , of wilden het niet zien ; daarom, is de inleiding tot 
hun gesprek bij Plato zoo zonder veerkracht en lam: hoor 

maar — Nu, dat kennen wij sedert lang, zeide Charinus. — 

Maar Diodes was geen man , wiens reden men gemakkelijk afbre- 
ken kon : Socrates en Phaedrus , ging hij voort , wandelden bui- 
ten Athene en ontmoetteden elkander : het kwam tot een gesprek , 
en de lust bekroop hen, om zich ergens neder te zetten, en 
op hun gemak te keuvelen. Ziet gij dien breeden platanus? 
vraagt Phaedrus. — Wel nu? — Daar is schaduw en eene 
matige koelte, en gras en kruiden om op te zitten, zelfs om 
er op te liggen, zoo het ons lust. — Ondertusschen praten 
zij over de fabel van Boreas , die Orithyia geschaakt had , op 
diezelfde plek, digt bij de boorden van den Ilissus, waar het 
water helder en doorschijnend was, en zoo uitlokkend voor 
jonge meisjes om te spelemeijen. Zij spraken er over, even 
als Charinus over het Drakenhol, en over Eoland en Hilde- 
gonde, en hadden zij er maar over voortgepraat , zij hadden 
welligt heldere denkbeelden gekregen, en wij zouden reeds in 
Plato over het romantische lezen. Maar ongelukkig komen 
zij bij dien schoonen platanus! „Het is waar, zegt Socrates: 
dat is eene liefelijke rustplaats : want die boom is zoo vol van 
gebladerte en zoo hoog, en die heesters zijn zoo digt gewassen 
en zoo vol bloemen : de geheele omtrek is er geurig van : en , 
zie die beek, die zoo bevallig onder den plataan voorbij vloeit! 
Het water is kil: ik voel het met mijn' voet (want Socrates 
wandelde ongeschoeid). Deze plaats is zeker heilig en toege- 



231 



wijd aan de nymfen en aan Achelous : ik gis het nit gindsche 
standbeeldjes. Hoe zoet rnischt het koeltje! het stemt in met 
het schelle koor der krekels. Maar dit weeke gras is nog het 
aanlokkelijkste : op die zachte glooijing zullen ligchaam en 
hoofd zoo gemakkelijk rusten." — Kunt gij begrijpen (zoo 
ging Diodes voort), dat de geheele Oudheid deze beschrijving 
van buiten kende, en ze bewonderde: iets zoo eentoonigs, en 
dat zoo weinig uitgewerkt, en zoo onwaar! Indien Socrates 
en Phaedrus slechts goed toegekeken hadden, wie weet of zij 
niet een half omgevallen, door ouderdom uitgeholden , wilg 
bemerkt hadden , met dor gras op de geknotte kruin begroeid , — 
of misschien wel een mesthoop ! Verbeeldt u eens vrienden , 
een mesthoop bij dien platanus en bij die beek! Want niets 
verhinderde immers, dat er eene boerderij in de buurt was: 
en dan was het waarheid; en daarheen streeft het romantische ! 
Hoe veel afwisseling had het gesprek daarin niet kunnen vin- 
den! Het lommer van den platanus, de kaalheid van den 
wilg; de geur van het heester-gebloemte , de stank van den 
mesthoop! — 

Nu het was al wel ! zeide Charinus lagenend (want wij 
werden vrolijk onder dit betoog). Gij overdrijft ook altijd. 
Zulk eene schreeuwende tegenstelling in de beschrijving van 
iets schoons kan den smaak beleedigen; maar gij verwart 
moedwillig de voorstelling van plaats met die van tijd. Tot 
de eerste behoort de schildering met het penseel, of met de 
taal , van iederen toestand , die duurzaam is en niet verandert. 
Eene schilderij, met verwen of met woorden bewerkt, teekent 
éénen toestand, dien het oog met éénen blik overziet. Minde* 
schitterende partijen zullen ook hier het schoone doen uitkomen , 
en die levert zelfs de natuur op, die ons hier omringt. Maar 
misvormde en afzigtelijke voorwerpen zouden de uitwerking 
storen, indien de kunst ze voorstelde, al was die voorstelling 



232 



waar. — Hiermede zag hij mij spottend aan : want wij hadden 
den vorigen dag over de oude Hollandsche schilderschool , en 
over de waarheid in de beeldende kunsten getwist. — Ga 
maar voort ! zeide ik : ik ben nu in geen' luim , om mij te 
ergeren: zorg maar, dat gij u zelven niet vast redeneert. — 
Wanneer dus de kunst, zeide hij verder, het schoone en tref- 
fende in éénen toestand voor wil stellen , dan moet zij streven 
naar datgene, wat de kunstenaar even snel in één denkbeeld 
zamenvat, als de besehouwer het met éénen blik overzien zal. 
Geheel anders is het met beschrijvingen, die het penseel niet 
bereiken kan; waar opvolging van tijd en veranderingen van 
toestand plaats hebben. Hoe meer de verhaler of zanger of 
beschrijver alles verfraait , alles verheven of edel maakt , des 
te onnatuurlijker wordt zijne voorstelling. Hij vermoeit den 
lezer of toehoorder, wiens bewondering altijd gespannen moet 
blijven; er zal allengs onverschilligheid, misschien eindelijk 
verveling bij dezen ontstaan. Hebt gij die heilzame verpoo- 
zing, op eene wandeling, gedurende eene reis, nooit onder- 
vonden? en die noodige rust uwer faculteiten, wanneer gij uit 
eene bevallige streek in een bar en onbevallig oord kwaamt: 
en hoe gij versche bewonderings -kracht hadt, wanneer daarna 
de weg u voerde, waar gij weder volop genieten kondt? — 

Hier viel ik hem in de rede. Dat klinkt alles zeer goed, 
zeide ik, wanneer men in een rijtuig zit, dat voortrolt, of een 
grooten togt doet, waar geen pleisterplaatsen zijn. Maar, 
rnet uw verlof, de lezer kan zijn boek nederleggen, en den- 
ken : nu is het wel ! dat is voor van daag genoeg ! — Dat 
heb ik dikwijls met romantische boeken gedaan, zeide Diodes, 
en somtijds vergeten, ze weder op te vatten. — Ik genoot de 
eer, dat Charinus aan mij een antwoord gaf: — ■ Gij kuut uw 
boek nederleggen, zeide hij; maar kunt gij den schouwburg 
verlaten om uwe bewondering een weinig te laten uitrusten, 



233 



wanneer zij vermoeid is, voor dat een bedrijf eindigt? Het 
stuk zal in dien tusschentijd voortspelen, en wanneer gij te- 
rugkomt, dan hebt gij den zamenhang verloren, — Dat is 
waar, zeide ik: daaraan had ik niet gedacht; en ik begrijp 
nu waarlijk niet, hoe die ligtzinnige Atheners het hebben 
kunnen uithouden, wanneer zij een paar uren achtereen het 
grootsche en achtbare hunner tragediën bewonderen moesten! — 
Het was ook daar niet alles goud wat er blonk , zeide Diodes : 
het was geen bot noch onbeschaafd publiek: hun kunstgevoel 
werd door het kunstoordeel vergezeld. Er werd geschreid, 
maar ook wel eens gelagchen. Dat was bij ongeluk. Tegen- 
woordig lacht men, omdat de treurspeldichter het zoo hebben 
wil. Xu, het is onverschillig, waarom men lacht: als er maar 
afwisseling is: en mij dunkt, dat een klassiek treurspel, ver- 
standig met gebreken doormengd, zeer goed aan de romantische 
behoefte zou kunnen voldoen. — 

Kom , zeide Charinus tot mij : begrijp gij mij , zoo Diodes 
niet wil. De kunst zoekt waarheid , en die behoeft de dramatische 
kunst niet te verloochenen. — (Hoe vreemd, dacht ik in 
mijzelven , dat die menschen van de nevelen en onmogelijkheden 
toch naar waarheid zoeken!) Het zal de waarachtige eenheid 
van een stuk niet breken, (ging hij voort,) wanneer hoog 
opgevoerde aandoeningen en driften, in edele poëtische taal 
voorgedragen, vervangen worden door gesprekken uit het da- 
gelijksche leven , mits zij behooren in het verband der voorstelling. 
Hoe diep en treffend is niet het gesprek der doodgravers in 
den Hamlet van Shakespeare. Hoe verhoogt het niet de onbe- 
grijpelijke kracht van het geheele stuk! — En, wanneer men den 
diepen zin in de straattaal dier doodgravers opdelven moet, (zeide 
Diodes) , hoe kalm rust dan het bewonderings-vermogen niet uit ! 
Het is als de nevel , dien wij ginds langzamerhand zich zien uit- 
breiden, en die ons uitzigt geheel belemmeren zal, zoo wij 



234 



lang na den ondergang der zon hier vertoeven. — - Dat begin 
ik ook te vreezen, antwoordde hem Charinus; maar ik laat 
slechts het eerste gedeelte uwer vergelijking toe. Iets nevel- 
aehtigs scherpt, bij verpoozing, de aandacht. — Dat wil 
zeggen, antwoordde hem Diodes, dat er in een treurspel 
tusschen beide een nevel moet komen: men werkt tegenwoordig 
nog al veel met nevelen; maar ik verbeeld mij, dat een 
scherm even goed is. Indien men in den schouwburg verlof 
had om te roepen: „ Houdt op! wij zijn moe van het schoone," 
dan zou het scherm neerdalen, tot dat men uitgerust had. 
Een wel beschilderd doek is toch even goed, als nevels, of 
straattaal, die wij dagelijks op de markt hooren. — Charinus 
antwoordde hem: Gij kent de kunst zoo goed, maar beziet 
ons vraagstuk evenwel steeds van de verkeerde zijde. De 
historische en aesthetische waarheid moeten hand aan hand 
gaan: buiten deze waarheden zweeft de kunst in het ledige. 
Kunt gij u geen voorval verbeelden in een paleis, waar vorsten 
en helden eene taal voeren, verheven boven die van het da- 
gelijksche leven: terwijl personen van minderen rang, bedienden, 
menschen uit het laagste gemeen, tevens in datzelfde stuk 
hunne rol spelen, overeenkomstig met natuur en waarheid? 
Gaat het anders in het leven? En wanneer nu de kunst alle 
die draden, grove en fijne, vereenigt en tot één weefsel za- 
menvlecht ? Zoudt gij in den roman van W. Scott een kroegtooneel 
willen missen, wanneer zich daaruit de draad eener treffende 
geschiedenis begon te ontspinnen ? Behaagt u , uit dat gezigtspunt , 
niet het gejoel der brooddronkenheid, het gemeene der taal 
en der scheldwoorden, wanneer het waarheid is, en levendig, 
juist, uitvoerig beschreven of verhaald wordt? — Terwijl ik 
een oogenblik stond na te denken over de edele kunst van 
dien romanschrijver, bij wien het gemeene, zoo dikwijls hij 
het noodig heeft, altijd middel, nooit doel is, antwoordde 



Diodes glimlagchend : Het is mogelijk, dat uwe manier van 
redeneren romantisch is ; maar ik kan ze niet volgen : gij klutst 
alles door elkander; van het drama brengt gij mij in ééns 
op den roman. Maar wij hadden over het treurspel nog niet 
afgehandeld. De oude treurspeldichters wilden het gemoed 
aandoen, treffen, het edele der smart uitdrukken, en de ge- 
heele diepte dier gewaarwording uitputten : eene worsteling van 
den wil met het noodlot, die de ziel verheft, en zelfs wanneer 
de lijder bezwijkt, haar het bewustzijn overlaat eener kracht, 
die over het stoffelijke triomfeert. Het hart van den toe- 
schouwer werd geschokt, zoo gij wilt, maar niet gepijnigd, 
niet gefolterd, als met beulshanden. Dat doet uw romantisch 
drama. Weg met uwe waarheid , wanneer zij het edele van 
het ideaal vernietigen moet ! Wilt gij weten , hoe het er mede 

gelegen is ? Het treurspel is eene lijkstatie — (Ik spitste 

mijne ooren : want de vergelijkingen van Diodes waren som- 
tijds vreemd: en nu scheen hij kracht te vergaderen, als wilde 
hij een einde aan het gesprek maken). — 

Het treurspel, zeide hij, is eene lijkstatie: die ze volgen, 
zijn verdiept in ernstige gedachten: de treurige pligt weegt 
zwaar op hun hart. De goede oude kunst zal ze u voorstel- 
len met al hare stilte en plegtigheid : niet langs ledige straten , 
of waar het oog geen voorwerpen tegenkomt; neen, zij zal 
aan de lijkbaar te gemoet zenden, wat met den statigen 
optogt strijdig is, maar harmo?iisch strijdig, zoo gij dit ver- 
staat: een vorstelijk paleis; maar het versterkt den indruk 
van de nietigheid des levens: een spelend kind, dat in on- 
noozelheid dartelt; maar het verhoogt de gedachte aan 's men- 
schen bestemming ! Xeen ! zegt uwe romantische kunst , wij 
veroordeelen dat wel niet; maar er geschiedt nog meer in de 

wezenlijkheid: en zij voert de lijkstatie waggelend door 

het gedruisch der markt, langs een marionettenspel, misschien 



236 



tegen een uitgelaten gemaskerden optogt in. Dat is waarheid! 
roept zij: zóó is het leven! — Ja, zoo kan het zijn; maar 
uwe kunst behoeft het niet aldus te schilderen, en het hart 
op te rijten en te verscheuren, steeds de ééne aandoening met 
eene andere tegenstrijdige te doen worstelen, de verbeelding 
te teisteren en te vermoeijen, de deugd met ondeugd te 
benevelen, en de ondeugd met deugd te vergoelijken, en aan 
de treurigheid ook dat zoete inmengsel van verteedering te 
ontrooven, dat haar eigen is. — 

Dat wordt tragisch, viel Charinus hem in de rede: zulke 
buitensporigheden geloof ik niet, dat men aan de duitsche 
romantische school verwijten kan : en waar zij , naar uwe 
meening, mogt gezondigt hebben, daar schittert evenwel hare 
kunst. — Dat is een verdoemde kunst (riep Diodes), die 
smaak en schoonheidsgevoel op den dwaalweg brengt : die zich 
verlustigt in de razernij en van krankzinnigen: die liever het 
benevelde verstand schildert, waar één enkele lichtstraal in 
doorbreekt, dan den glans van een helder begrip. Zij heeft 
de deur opengesteld voor eenen stroom van schrijvers en schrij- 
vertjes : geen bijen , die dommelen in den gloed der zon , over 
bloem en plant; maar gonzende muggen in het vale licht, dat 
door moerasdampen schijnt. Zie maar rondom u , in onze 
letteren, maar ook in die van andere volken. Wat onzinnig, 
wat afzigtelijk, wat afgrij slijk is, wordt bij voorkeur uitge- 
plozen, ontleed, in al zijn deelen blootgelegd: met kunst en 
talent, God beter 't! Zoo veel verstand hebben zij, dat zij 
gevoelen , dat het talent der beschrijving die dingen smakelijk 
moet maken; maar men sla dat talent niet te hoog aan! Een 
riool is een riool , en niets meer : de enkele melding geeft 
walging. Het is zoo moeijelijk niet, het verwulfde metselwerk, 
de duisternis , en de onreinheid te beschrijven ; kruipt er door , 
zoo het u lust, en wentelt er u in! mits ik wandelen mag 



237 

in de zalen van het gebouw dat er boven staat. Die Wandalen! 
zij zullen den Apollo in onze museums verbrijzelen en er den 
gebogehelden Thersites voor in de plaats stellen: want een 
ligchaamsgebrek is waarheid, en die geheele akelige man is 
waarheid: want Homerus heeft hem geschilderd. Ja! zoo zij 
schilderen konden , als Homerus , in drie trekken ! Ziet gij 
dan niet, dat het wanbegrip dier overdreven beschrijvingskunst 
ook op het betere terugwerkt? Ontaardt het verhaal, in dicht 
en ondicht, niet in een pijnlijke uitvoerigheid, die geene 
daad vermelden kan zonder alle hare morele en physike 
oorzaken: geen voorwerp teekenen, dan als of het door een 
vergrootglas betuurd was: die niet meer zeggen kan: „hij at 
een stuk brood:" neen, dat zou kunsteloos en prozaisch zijn, 
maar, „hij nam brood: zijne hand bragt het, tusschen zijne 
lippen door , in zijn mond : de beweging zijner kaken ver- 
maalde het tusschen zijne tanden en kiezen, en door de 
kleinzing met het speeksel werd het een week deeg, dat 
door zijn strot nederdalen kon." Dat heet schilderen! dat 
is verhalen ! dat is poëzij ! De lezer moet het genieten , en 
er mag niets overblijven , dat hij , onder het lezen , zou kun- 
nen denken. Wee hem, zoo hij denkt! Indien de romanti- 
sche kunst dat bemerkt, dan zal zij zich van het onderwerp 
meester maken. Gij zult weten, hoe veel tanden de brood- 
eter verloren heeft, of hij een bedorven kies heeft, of 

er een zweer op zijn tong zit, en zijn adem — In 

's Hemels naam, Diodes, houd op! riep ik: mijn hart draait 
om! — 

Ik kan het niet helpen , antwoordde hij : het is de Fransche 
romantische school. Gij moogt niet walgen: uw vaderland 
begint ze te huldigen. — Och neen! riep ik, een enkele ver- 
dwaalde — Maar Diodes was reeds aan het afdalen 

van den berg, en Charinus volgde hem. De zon was onder- 



238 



gegaan, en de Rijn-nevels rezen hooger. Het geheele natuur- 
tooneel werd somber en ontzagwekkend. 
• Wij naasteden ons naar beneden, en er werd niets meer 
gesproken: want het afstijgen van zulke hoogten gaat snel. 
Terwijl wij den Eijn overvoeren, was het gesprek gestremd 
door de koude op het water , die ieder van ons in zijn' man- 
tel deed duiken; maar ik keek nog tusschen beide op naar 
de spits van den Drachenfels, zoo veel ik ze onderscheiden 
kon: want ik had er veel gezien, en veel gehoord, waaraan 
ik dikwijls herdacht heb. 



HET PROZA. 



VOORREDE VAN DEN TWEEDEN DRUK. 



Het opstel , dat in ticeeden druk voor liet publiek verschijnt , 
is vroeger in gezelschap geweest van een tegenhanger , eene Ver- 
handeling van wijlen Professor A. Simons, Over de Poëzij. Be 
geheele geschiedenis van de vereenigde uitgaaf der twee Verhan- 
delingen is van een te langen adem, om hier eene plaats te 
mogen innemen. Zij staat, en blijve bestaan, in de Voorrede 
der eerste uitgaaf, voor ieder die lust mogt hebben nog even 
om te zien naar een voorval in het Hollandsch-Letterkundig- 
Maatschappelijke leven, icaar alles bedaard en vreedzaam toe- 
ging, uitgenomen een misverstand. Be Utrechlsche Hoogleer aar 
had mij in de stad zijner inwoning hooren verhandelen Over 
het Proza, en, hoe uitmuntend hij ook tvas in bevatting en 
oordeel, hij had gemeend dat ik tegen de Poëzij, per se, te 
velde getrokken was, en, nog erger , dat ik het op zijne poëzij 
gemunt had. Be geestige en beminnelijke , maar soms al te ligt- 
gevoelige, Simons schreef zijne Poëzij en verhandelde ze later 
op het zelfde spreekgestoelte , waar ik mijn Proza voorgelezen 
had. Boch hij schreef en hij sprak onder den ongunstigen in- 
druk eener volslagen misvatting. Kort na de uitgaaf bezocht 
hij mij, en hij betuigde mij zijn leedwezen. Zwaarmoedig eene 

16 



242 



zaak te behandelen, viel niet in ons beider humeur; zij liep 
spoedig met een handdruk af. Simons zocht toen eene gelegen- 
heid om openlijk te betuigen dat hij mij niet begrepen had, en, 
wat van meer belang was dan onze persoonlijke verzoening , dat 
hij de f f misschien wat al te ingewikkeld voorgedragen of paradox 
schijnende" thesis mijner Verhandeling aannam: hij had een 
walg van alle versificatie , hoe kunstig ook, zonder poè'zij : hij 
gaf mij toe dat ons Proza in een min gunstigen toestand was. — 
Zijn dood heeft die palinodie verhinderd. 

De twee Verhandelingen waren uitgegeven, zonder dat Simons 
de mijne gelezen , of ik de zijne zelfs aangehoord had. Die uit- 
gaaf toas een vrolijke plagerij , uitgedacht door twee der werk- 
zaamste Leden van het Utrechtsch Verhandel-museum , de Ree- 
ren Professor G. Moll en Mr. G. Dedel. Ook deze twee zijn 
niet meer. Voor den eersten had ik genegenheid , voor den 
laatsten genegenheid en nog meer: ik had hem onderwezen en 
opgevoed. Terwijl ik zijn naam schrijf, word ik weemoedig: 
hij was edel van hart en van verstand: hij was de lieveling 
zijner ouders, en zijn onderwijzer was trotsch op dien leerling. 
Een heerlijk verschijnsel was hij, in eenm kring en omgang , 
waar liefde voor Vaderlandsche taal en letteren en geschiedenis 
luide behoort te spreken, maar toen moedwillig gedempt icerd 
door huisonderwijzers der jeugd, vreemdelingen, die een half- 
bakken Franschen zin in vele huishoudens der eerste familiën 
overbragten en inlijfden. Dedel was een echt Nederlander , en 
de studie der moedertaal was hem een lust, uit diepe overtui- 
ging dat zij de eerste hefboom is der nationaliteit, en dat het 
(beleefd gezegd) bespottelijk is, burger te willen heeten onder 
een volk, welks zin en eigenaardig leven, uitgedrukt in zeden 
en letteren, men niet kent, of zelfs, de Hemel weet het , uit 
onkunde minacht. Schoon ik een zwak voor hem had, was mijn 
hart niet minder gehecht aan zijne drie broeders. Alle vier 



243 



rusten zij in het graf \ wier braafheid en, talenten hen reeds in 
gewigtige icerkzaamheden geplaatst hadden , en voor hoogere be- 
stemden. Alle vier waren zij hunne ouders waardig. Indien 
ik rekende dat de zorg , voor mijn deel aan de vorming van 
hun hart en verstand besteed , met hen in het graf gezonken 
toas , dan zou ik moeten vragen. Waarom ik tic aalf mijner beste 
levensjaren icijen moest aan eene taak , die in zich zelve aange- 
naam tvas , maar in de uitkomst niets opgeleverd heeft , dan een 
blijvend gevoel van berooving en leegte? Men ver geve mij deze 
afwijking van het onderwerp ! ook had ik van mij zelven niet 
willen spreken; maar hoe kon ik het treurige van alle die her- 
inneringen afscheiden, wanneer ik sprak van hen, wier dank- 
baarheid en vriendschap mij zooveel levensgenot beloofden? 

Zal men het afkeuren dat ik, in dezen herdruk, het Opstel 
van Simotis achterwege gelaten heb? Hij zelf zou het goed- 
keuren , zoo hij nog leefde. Ik had gezegd dat niet ieder , tcien 
iets op het hart lag, het behoefde mede te deelen in maat en 
rijm, en ik had mijne landgenooten , op mijne wijs, gebeden 
dat zij een weinig meer aandacht en moeite aan het Proza 
mogten besteden; hij had het doel niet bemerkt, waarop ik 
schoot: hij schoot van zijnen kant, maar op mij, en voorbij — 
of liever , in het wilde. Ik dacht nut te stichten ; hij verijdelde 
mijne poging bij verre de meesten, door eene onnoodige scher- 
mutseling, die het ondericerp op een verkeerd terrein, en mijne 
behandeling in een valsch licht plaatste. 

Was deze hernieuwde uitgaaf noodig , alleen omdat de eerste 
door drukfouten en door andere smetten, het gevolg eener on- 
duidelijk geschreven kopij , onbehagelijk icas? De tegenwoordige 
Uitgever, eigenaar der kopij geworden, zal die vraag het best 
beantwoorden. Met moeite heb ik aan zijn dnngend verzoek 
toegegeven — andere tijden, andere Verhandelingen, Maar 
het onderwerp heeft zich toch weder bij mij verlevendigd , toen 

16* 



244 



ik in het keurig geschreven boek van den Heer Bogaers, over 
de uiterlijke welsprekendheid, hl. 127 las „ Welke verschillende 
bepalingen van de poëzij er in omloop zijn, hierin komen toch 
alle overeen , dat zij de dochter is der phantasie en des gevoels. 
Bezen haren oorsprong getrouw, laat zij het aan het proza, 
als zijne hoofdtaak, over , om {binnen het gebied der werkelijk- 
heid) door duidelijke voorstellingen en redeneringen het verstand 
bezig te houden en te overtuigen ; terwijl zij (in het rijk van 
het ideale) op den schoonheidszin werken en hart en verbeelding 
beheer schen wil. Ontleedt men dan ook de taal, waarvan zij 
zich bedient, men bevindt ze niet weinig afwijkend van de ge- 
wone; veel zinnelijker, hartstogtelijker , beeldrijker. Zij legt 
niet uit, zij omschrijft niet; zij vertoont de voorwerpen. — 
Ut pictura poësis" Ik wil nu geen tegenwerpingen maken, die 
ieder maken moet, voor wien niet al het onlyrische onpoëtisch 
is; maar ik eisch dat de „hoofdtaak" van het Proza niet zoo 
naauw ingeperkt worde, als de Heer Bogaers dit schijnt te 
doen. Indien hij niet zelf van zijne verbeelding en gevoel, 
waarin hij zoo rijk is, aan zijn proza iets geleend had, dan 
zou welligt zijn geschrift de bevallige levendigheid missen, die 
er nu, bij al de dorheid van het min of meer afgesleten theo- 
retische gedeelte des onderwe?ps, een sieraad van is. 

Men denke over de Poëzij , zoo als men wil: men houde ze 
voor de dochter der phantasie en des gevoels, mits men niet 
vergete dat de oudste mededeeling van zaken, gedachten en ge- 
waarwordingen , als voorstelling in zamenhang , of eerste poging 
in de kunst van den stijl , geweest is wat wij thans Poëzij noe- 
men, en dat het Proza zich later en langzaam gevormd heeft 
en, op zijn beurt, menigmaal de rijkste phantasie heeft doen 
schitteren en het diepste gevoel heeft doen spreken. Waar de 
inkleeding en de kunstvorm der gedachte het eischen, bezige men 
maat en rijm; maar wie dien eisch en de harmonie dier ver- 



245 



eeniging van gedachte en kunstvorm niet begrijpt, spreke van 
geen poëzij , maar hij make ook geen verzen , al is hij een mees- 
ter in het technische. Waarom beproeft hij niet zijne poëtische 
gedachte in plat proza neer te sehrijven? Is hij bang voor 
leegte van zin ? of vreest hij te bemerken dat zijne phantasie en 
gevoel een kunstopwinding zijn, glimhout in de plaats eener kole 
vuurs? Wie weet of hij die leegte niet met gedachten aange- 
vuld en goed proza geleverd zou hebben ? — Zóó dacht ik , tien 
jaren geleden, en ik schreef mijn Opstel Over het Proza. Veel 
is er sedert dien tijd onder ons veranderd. Indien ik genoeg- 
zaam talent had, zou ik toch niet icagen eene geschiedenis onzer 
Letteren in dit laatste tijdperk te schrijven. Mr zijn, naar 
mijn nederig oordeel , enkele goede grepen gedaan , veel halve , 
en misgrepen in menigte ; ernstige pogingen en treurige misluk- 
kingen ; er is beweging en gisting: wat van den Buitenlander 
in kracht en zinrijkheid ontleend is , begint Hollandsch te wor- 
den; de kritiek heeft- een ernstiger houding aangenomen tegen- 
over enkele schrijvers , die er zich boven rekenen , en veel lezers , 
die verslinden, zonder kritiek. Nog eens waag ik het onder 
de menigte te roepen: Van ouds hebben icij liever gezongen 
dan geschreven, wanneer onze geest zich wilde openbaren in 
scheppingen van het hoofd of van het hart. Heerlijke dingen 
hebben wij gezongen, maar zij zijn al te weinig in getal: zij 
stempelen onze Letteren niet. Wij maakten reeds verzen, wan- 
neer icij de taal nog niet in onze magt hadden, om alles uit 
te drukken wat icij gevoelden of onttcerpen wilden, en door de 
vrijheid der voorstelling ons scheppingsvermogen te oefenen. 
Wij zijn aan de stoffe blijven hangen, en de manier heeft 
ons talent versnipperd. Wij hebben ons aan een band ge- 
legd, die de ontioikkeüng van het genie verhinderd, heeft. 
Daarom hebben wij zoo zelden ons kunnen opheffen tot de 
hoogte, waar de beschouwing van het leven doordringend is 



246 



M alle rigtingèn , en, als idee, los van dé stoffe , zich open- 
baart in verdichtingen grootsck van omvang en diep van ge- 
dachte: blijvende gedenkstukken der kunst. — Laat ons het 
Proza bewerken: de echte Poè'zij zelve zal er bij winnen! 

November 1840. 



Geëerde Toehoorders! 

Gij hebt dikwijls gehoord of gelezen, of bij U zelve nage- 
dacht, over de geschiedenis der Poëzij, en Gij zijt steeds terug- 
gevoerd naar een tijdperk, misschien niet van barbaarschheid 
of redeloosheid, maar van nog onbeschaafde zeden, wanneer 
men U den oorsprong dier edele kunst aanwees. Men heeft 
U den natuurmensch geteekend, en uwe verbeelding heeft er 
nog iets bij geschilderd, hoe alles, wat dien natuurmensch 
treft , een levendig en driftig gevoel in hem opwekt , dat hij niet 
kan intoomen , maar waaraan hij lucht geeft in een beeldspraak , 
die zijne zinnelijkheid schept: hoe die uitboezeming bij hem 
allengs gezang wordt , en dat gezang hem dwingt tot maatgeluid 
en evenredige af deeling zijner woorden. 

Dit was de oorsprong der Poëzij, en zij bleef gezang, totdat 
vordering en beschaving, wier beginsel verdeeling schijnt te 
wezen, eene kunst ontwikkelden, die verheven is, dewijl zij 
gewaarwordingen opwekt, die niemand beschrijven kan; ons 
doet genieten, maar niet bevredigt, en, in haar hoogste vol- 
komenheid, de ziel aandoet door een duister en dweepend besef 
eener hoogere behoefte. Sedert dien tijd gaat de Poëzij veelal 
onvergezeld en gescheiden van hare zuster; maar de Dichters 



248 



blijven hun werk gezangen noemen; velen van hen zeggen ons, 
bij hunnen aanhef, dat zij de luit aanvatten, dat zij de harp 
bespelen , dat zij de snaren zullen doen ruischen — en evenwel 
spelen en zingen en ruischen zij niet. Maar deze belofte is 
een beeldspraak, eene onwillekeurige bekentenis van hetgeen 
hunne kunst moest wezen. Zingende riep Homerus uit: Zing, 
Muse , den toorn van Acliilles ! Onze Dichters heffen aan: Ik 
zing den held. Maar het is onwaar; zij moesten aanheffen: 
Ik schrijf, of, ik spreek in kadans van den held! Doch ziet 
hoe groot eene kracht de natuur heeft, dat zij den mensch, 
die in zijn maatschappelijken toestand zoo ligt van haar afdwaalt , 
telkens wederom tot zich trekt! In alle volgende eeuwen heeft 
men dat dichttalent, die eigenschap van den natuurmensch. 
behouden en met ijver en vlijt aangekweekt. — Wanneer ver- 
stand en rede verfijnd waren, en zich met het opsporen van 
oorzaken en het berekenen van gevolgen bezig hielden, dan 
waren er nog altijd die zich aan een eersten indruk leerden 
over te geven , en hunne gewaarwordingen ontboezemden op 
eene wijs, die men hun benijdde. Wanneer het verstand een 
bedaarden gang had, en het menschelijk genie het karakter 
droeg van een rijpen leeftijd, dan bleven er toch steeds die 
de jeugd in aandenken hielden, en huppelden met het kind. 
Wanneer het ongelukkige menschdom terugging, en vroegere 
wijsheid en beschaving vergat; wanneer men over geschiedenis 
en wetenschap boeken schreef, die wij nu nog lezen, maar 
niet om den stijl, dan bleven er toch altijd over die zich in 
verzen verre boven den lagen stand hunner eeuw verhieven, 
en thans nog velen in verrukking brengen, wier gemoed de 
taal dier Godenzonen weet te bevatten. Daarom ziet men 
hoog op tegen hen die deze heerlijke gave bezitten: daarom 
wordt de Dichtkunst, als het eigendom van weinige uitverko- 
renen, gedurig geprezen, bijna altoos benijd, en niet zelden 



249 



ziet men zulken om haar bezit dingen, die zich veiliger van 
dien wedloop zouden verwijderen. De uitdrukking eener schoone 
gedachte, in de taal des dagelijkschen levens, wordt er gering 
bij geacht: zelfs zult gij vele van die nastrevende bewonderaars 
den prozaïschen luchtkring zien vermijden , even alsof zij be- 
vreesd waren voor het lot van die wijzen, die te Athene 
kwamen en, naar het zeggen van zekeren Menedemus, door 
hunnen omgang met het fijne Atheensche volk, van wijzen 
wijsgeeren werden, daarna redenaars, daarna gewone menschen, 
en eindelijk gemeene menschen. 

Maar is die prozaïsche taal, die ongebonden stijl, gelijk 
men ze noemt, is zij waarlijk zoo alledaagsch? Yereischt zij 
zoo weinig oefening en kunst? Heeft zij, met de Dichtkunst 
vergeleken, zoo veel minder waarde, omdat haar bezit geen 
voorregt, maar een gemeen goed is? 

Ik zal, zoo het U welgevallig is, G. T. eene poging doen 
om deze vragen te beantwoorden; niet uit minachting van 
eene kunst, die gij met mij op hoogen prijs stelt, en aan 
wier echte voortbrengsels wij veel genoegen dank weten, maar 
om mij zelven te troosten, en zoo velen van U als de natuur 
tot Prozaïsten bestemd heeft. Want, zoo het blijkt dat ons 
bescheiden deel een deugdelijke en bruikbare en schoone be- 
zitting is , dan zullen wij minder streven naar een goed , dat 
voor ons niet is weggelegd, en tevredene-r zijn met ons lot. 

Hoewel ik geene vergelijking bedoel tusschen de Poëzij en 
het Proza , zal het nu en dan noodig wezen dat ik de eerste 
met een enkel woord vermelde, om de verdiensten van het 
laatste beter te doen uitkomen. Ik zal het Proza niet op den 
voorgrond plaatsen, van waar het meestal verdrongen wordt, 
maar ik zal het van zijnen achtergrond een weinig opwaarts 
beuren. 

De Dichter en de Prozaïst hebben dit met elkander gemeen, 



250 



dat zij beide een onderwerp Hebben. Want, al schrijven of 
zingen zij, bij voorbeeld, over niets, dan wordt dat niets, 
door de behandeling , toch iets: maar de Dichter heeft dit 
onschatbaar voordeel, dat men op zijne kennis van het onder- 
werp niet naauw en scherp toeziet. Wat er hem onbekend 
van is, dat schept hij, ja somtijds schept hij het bijna geheel 
en al. In zijne verbeelding vindt hij een voorraad van bijwerk 
en omkleedsels en sieraden. Indien hij te diep in zijn onderwerp 
ervaren was, dan zon er geene speling genoeg blijven voor 
zijn gevoel; zijne poëzij zon te stevig, zij zon te zwaarlijvig 
worden. — Ik verbeeld mij eenen Dichter, nit wiens diepste 
gevoel de lust begint op te wellen om een onderwerp te be- 
zingen, waarvan hij niets weet. Het wil hem, gelijk natuurlijk 
is j niet regt helder worden : hij mist een plek vasten gronds , 
een steunpunt, om zich met kracht op te heffen, en zijn vlugt 
te nemen. Gelukkig valt het hem in, eenen vriend en des- 
kundigen op te zoeken. „Kom, zegt hij tot dezen, vertel er 
mij wat van, in uw proza" — De andere gehoorzaamt: hij 
doet een of twee grepen in de schatkamer van zijne wetenschap , 
en spreidt ze voor hem uit; hij is mededeelzaam en wil nog 
meer halen; maar reeds is de Dichter verdwenen. Wat hij 
medegenomen heeft, is toereikend: hij keert en wentelt het, 
hij slijpt er poëtische kanten aan, en hij plukt en pluist en 
rafelt het uit, en het wordt grooter en zwelt, het begint te 
zweven en gaat het zwerk in. Niets van dit alles mag de 
prozaïst doen. Hij moet zijn onderwerp kennen: hij moet het 
kennen, tot in de kleinste bijzonderheden, immers voor zoo 
veel het doel van zijn opstel vereischt. Zijne onkunde zou 
zich verraden: want hij mag niet zoeken enkel te behagen en 
te vermaken , wanneer hij toonen moet wat hij weet : en waarom 
toont hij dit, zoo het niet is om het aan anderen te leeren? 
en waarom wil hij het aan anderen leeren, zoo het niet is om 



251 



nut te stichten? en hoe kan hij nut willen stichten met hetgeen 
onvolkomen, onnut en misschien schadelijk is? Daarom moet 
hij onderzoeken en overwegen en bepeinzen. 

Maar hoe zal hij het overdachte voordragen? — Ziet we- 
derom hoe veel de Dichter vooruit heeft! Hebt Gij wel ooit 
van hem gevorderd dat hij U aankondigen zou, uit hoe veel 
hoofdstukken en onderdeden zijn gezang zou bestaan, opdat 
Gij , met hem medezingende , een helder begrip der zaak mogt 
hebben? Indien hij niet een rijmende keuvelaar, maar een 
echt Dichter, in zijn eigen oog en in dat van velen, is, dan 
zult Gij geen wandeling met hem doen , met overleg afgesproken 
waarbij hij U aan zijne hand zachtkens zal opleiden; maar 
hij zal TT rukken en medesiepen over heg en steg; in de 
donkerste afgronden zult Gij rondtasten, en, opstijgende met 
kwalm en pestdamp, straks in de wolken duizelig worden: in 
ééns zult Gij met hem stilstaan en weenen van weemoed, en 
dan weder vliegen ; zoo dat Gij , te huis gekomen , niet regt 
weten zult waar Gij geweest zijt. — Er is ongetwijfeld orde 
in deze handeling, maar zij is van eene ongemeene soort. 
Hoe vele Lierdichten, zelfs van de Ouden, zijn er niet, waarin 
de natuurlijke opvolging der gedachten zoo diep ligt, dat men 
ze nog niet gevonden heeft? Wat was er hooger, wat stouter 
dan de Dithyrambus, in later tijden menigmaal nagevolgd? 
Maar het was een gezang bij de vreugde van het Bacchusfeest , 
en men meent, uit sommige berigten en door gissing geholpen, 
te kunnen besluiten dat de feestvierenden veel wijn dronken. 
Het is geen onedel beeld, dat de Poëzij als eene dronkenschap 
voorstelt. Want indien deze niet overmatig is, heldert zij de 
ziel op: zoo misschien het oordeel niet scherper wordt, 
de geest wordt levendiger : al wat gedachten en tong belem- 
merde , wordt weggeruimd : het gevoel spreekt sterker dan 
ooit, en hart en karakter vertoonen zich zoo als zij zijn. 



252 



zelfs bij die weinigen, waarvan de gemeenzame spreekwijze 
zegt, dat zij een kwaden dronk hebben, die al wat hen om- 
ringt aantijgen en beleedigen, en, door de verbijstering van 
hun brein, in de welgemaaktste lieden niet anders meenen te 
zien dan apen en ezels. Daarom verwijt Horatius aan zekere 
Dichters dat zij te veel water drinken; maar die zelfde scherp- 
zinnige man zegt dat het beginsel en de bron van een goed 
geschrift is, wijs te zijn. Ziet dien Prozaschrijver! Yoor de 
gezondheid van zijnen stijl is hem matigheid en onthouding 
opgelegd. Daar zit hij — koel , ernstig , ingespannen , nuchter, 
Wat hij neder schrijven zal, is de vrucht eener bedaarde en 
rijpe overweging. Hoe menigvuldig hem de denkbeelden ook 
toestroomen, zij zijn hem allen onbruikbaar, eer hij ze geschift 
heeft en geschaard in die orde, waardoor hij geheel zijn 
plan overziet. Ook liij ontleent warmte en beweging uit 
zijn gevoel en uit zijne verbeelding ; maar hij heeft gevoel en 
verbeelding op zijne eigen wijs, en zijn verstand houdt den 
teugel, dat de eene niet onbesuisd voortholle, en het gevoel 
(ach , zoo menigmaal misbruikt) niet opga in verterende vlammen ! 

Doch, mij dunkt, Gij voert mij den Dichter te gemoet, in gezel- 
schap van al zijn beelden, met de geheele wereld, waarin hij 
leeft en zich beweegt. Indien die toestel natuur is , gelijk het eer- 
tijds was, waar is dan de moeijelijkheid der kunst? Indien het 
kunst is, zullen wij den Dichter daarom hooger stellen dan den 
Prozaïst , en dezen uit die denkbeeldige wereld buitensluiten ? — 
Vergunt mij dat ik dit vraagstuk iets breedvoeriger behandele. 

Zoo iemand Uwer ooit een kind onderwezen heeft, is IJ 
niet wel eens eene kleine teleurstelling wedervaren, wanneer 
Gij een afgetrokken denkbeeld zinnelijk wilde voorstellen? Gij 
schiktet U naar zijne vatbaarheid, en verplaatstet U in den 



253 



kiemen kring zijner ondervinding , en daarnit koost Gij een beeld. 
Ik stel dat Gij den jongen wilde leeren, wat een staat en wat 
een koning is. Gij weest hem op zijne school en op den on- 
derwijzer, en herinnerde hem daarvan eene of andere bijzon- 
derheid, als middel van vergelijking. In zijn tintelend oog 
laast Gij dat hij u verstond, en Gij waart over hem, en over 
u zelven, tevreden. Nu begont Gij hem terstond van verschil- 
lende regeringsvormen te spreken; maar — te vroeg, en ver- 
geefs ! De jongen hoorde u niet. Gij hadt zijne school even 
aangeroerd, maar hij was er geheel in met zijne gedachten, 
en zij was hem levendig voor den geest, met al den toestel 
van werk en spel , van belooning en straffe , en misschien heeft 
hij uwe uitlegging eener grondwet afgebroken met een ver- 
haal, hoe één van zijne makkers dien morgen te pronk ge- 
staan had. — Gij werdt gemelijk, maar het kind was poëet! — 
Die jongen een poëet? — Even als Homerus. Men houdt 
het weelderige en overtollige der Homerische vergelijking voor 
sieraden. Het zij zoo, maar men dichte ze aan den Bard in 
dien zin niet toe. Wanneer hij Paris beschrijven wil, hoe 
deze in volle wapenrusting en met jeugdige fierheid door de 
stad snelt, kiest hij een edel beeld, den brieschenden klep- 
per: maar hij stelt zich dat dier al levendiger voor, en hij 
verwijlt er bij ; het wordt een hengst , die , bij de ruif gevoe- 
derd, zijn halster breekt, den stal ontvlugt, in zijnen loop den 
kop verheft, zijn manen laat zwieren, en rennende den oever 
zoekt, waar hij gewoon is in het water te plasschen, of het 
veld, waar zijne makkers grazen. De poëzij van latere dagen 
fatsoeneert hare beelden in den zelfden vorm, zij tooit ze op 
in den zelfden smaak, dikwijls met nog meer zorg in kleinig- 
heden. Bevallen en treffen zij altijd evenzeer? — Neen. — 
Waarom niet? — Laat onze levenswijs, de verfijning onzer 
zeden , laat de beschaving het antwoord geven ! Wanneer Mil- 



254 



ton het schild van Satan vergelijkt met de maan, dan ben ik 
getroffen; doch, wanneer hij er bijvoegt: op teler ronde schijf 
dp sterrekundige van Fesole of in Voldamo, met zijn kunst- 
glas, nieuwe landen, rivieren en her gen poogt te ontdekken — 
dan denk ik onwillekeurig aan uwen jongen met zijn te pronk 
staanden rn akker, en — evenwel was Milton een bejaard man! 
En hoe kan mij het tegenwoordige beeld van den leeuw 5 (O, 
hoe veel leeuwen hooren wij niet brullen in gedichten !) wan- 
neer het ter voorstelling van kracht en moed dienstbaar is, 
hoe kan het mij schrik aanjagen, wanneer ik weet dat de dich- 
ter den leeuw nooit in het woud heeft ontmoet, nooit hem 
zijne prooi heeft zien verslinden? Ik blijf bij die voorbijgaande 
schilderij even kalm , als bij de leeuwenhuid , die ik met groote 
kunst opgevuld achter de glasramen van een kabinet zie grijn- 
zen; want — het is maar een vel! Maar blijft de natuur 
niet steeds dezelfde? Is de eik, is de ceder thans minder sta- 
tig? Bulderen de orkanen nu anders dan in de Grieksche en 
Oostersehe oudheid? Neen , maar de tooverkracht dier schoone 
beelden is gebroken. Wanneer een dichter van onzen tijd ze 
schildert, weet ik niet meer wat ze hem ingeeft, zijne eigen 
ondervinding, zijne verbeeldingskracht, of zijne geleerdheid en 
zijn geheugen. Want, hoe onuitputtelijk de natuur ook zij in 
rijkdom, zij schijnt het in verheven dichterlijke beelden niet te 
wezen. Waarom anders wordt mij de standvastigheid altoos 
voorgesteld als de rots, waar de loeijende golven op razen en 
breken? Waarom anders is het geweld altijd een stroom, die 
in zijn val de boomen ontwortelt, steenklompen medesleept, 
dijk en dam verscheurt, en, over het veld zich uitbreidende, 
het werk van den akkerman vernielt? Waarom anders is de 
staatsman, van de oude Poëzij tot op onze dagen toe, altijd 
een stuurman, die het roer houdt, en zijn hulk door bran- 
dingen en klippen naar behouden haven stuurt? Of zijn die 



255 



beelden, door lang gebruik, onmisbare bestanddeelen der poë- 
tische taal geworden? evenzeer als, wanneer ik van een brui- 
schend geweld spreek , enU, naar verkiezing , daarbij aan eenen 
stroom, aan een waterval, of aan een ziedend vocht doe den- 
ken? Dan zal men ten minste toestemmen dat die poëtische 
taal omslagtig wordt. Zijn het beelden in den ouden zin, dan 
vergnnne men mij, zoo dikwijls ik ze zie terugkomen, niet uit 
te roepen : welkoüi oude vrienden ! maar in stilte te zuchten : 
ach, zijt gij daar alweer! 

Is deze beschouwing welligt oppervlakkig en eenzijdig? De 
natuur is immers niet het eenigste beeldenmagazijn van den 
Dichter. Hoe vele gedachten wekken kunst en wetenschap en 
beschaving niet op! O, zoo dit alles somtijds iets aanlok- 
kends heeft, indien het al één enkelen keer de snaar des in- 
nerlijken gevoels kan doen trillen — de Dichter zij evenwel 
voorzigtig met die werktuigen : want de voorraad van bruik- 
bare stoffe is schaarscher dan het schijnt, en er is zoo groot 
een afstand tusschen de beschaving der heldentijden en die 
van onze eeuw ! In dat gevaarvol oogenblik , toen de Grie- 
ken, op het strand, binnen hunne verschansingen teruggedre- 
ven waren, en Hector met zijne Trojanen hen benaauwde, toen 
(zegt Homerus) spoorde Ajax zijne helden aan tot den laatsten 
strijd — overal was hij tegenwoordig, en hij sprong van het 
eene schip op het andere, even als een man die, ervaren in 
het rijden, zich vier paarden uit vele Mest, en daarmede 
uit het veld naar de stad rent, langs den grooten weg: 
mannen en vrouwen staren hem na met verwondering, 
terwijl hij, onder die snelle beweging, gedurig van het 
eene paard op het andere springt. — Leest het bij Homerus 
zelven, hoe schoon dat beeld is, en hoe passend in de 
Homerische wereld! Maar, indien eene Hollandsche overzet- 
ting reeds Hollandsche denkbeelden medebrengt, wachten 



256 



wij ons ten minste voor de navolging ! immers zoo wij niet 
een bijzonder doel hebben en ons de kermis vreugd van onze 
dagen niet willen herinneren. Dezelfde Dichter (op dat ik 
nog één voorbeeld uit honderd kieze) vergelijkt het bloed, dat 
uit de wonde langs het been van Menelaüs nedervloeit, met 
het purper, waarmede eene Meonische of Karische vrouw het 
ijvoren paarden-hoofdstel verwt. — Bedrieg ik mij , of stond 
Homerus hier op de uiterste grenslijn der kieschheid, en zou 
ik mogen zeggen: hij gevoelde het zelf, en hij heeft daarom 
een dagelijksch beeld met een kostbaar kleed omhuld; het is 
elpenbeen: de kunstenares legt het weg in haar binnenkamer: 
veel ruiters haken naar het bezit van dat sieraad; maar het 
is bestemd voor den Koning? Waagt het nu, en zoo het 
stoutheid is, alles te durven ondernemen, vergelijkt de slagen 
van twee strijdende helden bij twee mannen van Leijden — 
beurtelings scheert hun gespierde arm het opgehangen weefsel : 
zij hijgen in het zweet van hun gelaat, en de grond is bedekt 
met stukken van kaarden en wolvlokken: velen wedijveren om 
het bezit van dien fijnen deken, maar — hij is weggelegd 
voor de wieg van den jongen Prins. 

Vergeeft het mij , T. dat ik een weinig afgedwaald ben en 
weggesleept door de Homerische poëzij. Het zou nog meer 
tijd vorderen, zoo ik betoogde dat, indien onze eeuw dichter- 
lijk is, (waarover men twist) zij het op eene andere wijze 
moet zijn, dan die van Homerus. Doch, hoe dit ook zij, 
indien het waarschijnlijk geworden is dat de uitdrukking eener 
gedachte, door beeld of kenspreuk, zich schikken moet naar 
den toestand der maatschappij, en dat de Dichtkunst (op dat 
ik het aldus noeme) in de tegenwoordige niet geheel op haar 
gemak is, terwijl die uitdrukking nogtans het voornaamste 
sieraad der taal gerekend wordt, dan moet zij zich, bij uit- 
nemendheid, in den ongebonden stijl bevinden. 



257 

Het is zoo: liet Proza houdt gelijken tred met de bescha- 
ving; want het staat daarmede in een voortdurend wederkee- 
rig verband. Hoe naauwkeuriger de kennis wordt, des te 
juister en volkomener poogt de taal ze mede te deelen; en 
hoe meer innemendheid en bevalligheid zij met hare naauw- 
keurigheid vereenigt, des te beter ingang vindt het gespro- 
kene en het geschrevene. — Gij eischt niet dat ik bewijze, 
wat aangenomen, maar wel eens vergeten is: dat het groote 
geheim dier bevalligheid in het schilderachtige van den stijl 
ligt. Al wat natuur of kunst of wetenschap is, het kan al- 
les dienen tot verfraaijing van den stijl, en de voorraad van 
verwen en beeldwerk is onafzienbaar groot. Doch, hoe be- 
voorregt die weinigen ook zijn, die door gaven en door vlijt 
het bezit van zulk een rijkdom verkregen hebben , het is min- 
der moeijelijk dien te vergaderen, dan met geen ongewasschen 
handen er in rond te tasten — dan te weten wanneer mild- 
heid betaamt, wanneer spaarzaamheid pligt is; wanneer die 
schatten in al hunnen glans mogen schitteren, en wanneer zij 
moeten ontveinsd of geheel verborgen worden. Of mogen wij 
dit gemakkelijk rekenen, terwijl wij zoo zelden een geschrift 
ontmoeten, dat dien toets kan doorstaan? waarin het juiste 
en onbedorven oordeel niet schraalheid en dorheid meent te 
ontdekken, of uitstalling eener al te groote volheid en over- 
voeding; eene netheid en gemaaktheid, die, volgens het 
oude verwijt, naar de lamp riekt, of eene slordigheid, die 
zich losheid en ongedwongen zwier, bij verbloeming, noemt — 
even alsof de schoone, die haar kleed schikt en verschikt, 
dat het niet prange noch hare bewegingen belemmere, alsof 
zij zich bevlijtigt slordig te schijnen ! 

Gaarne zoude ik U van alle die deugden en tegenover- 
gestelde gebreken eenige proeven mededeelen of herinneren; 
maar het bestek mijner rede vergunt mij slechts dat ik er 

17 



258 



ééne in het licht stelle, en ik kies daartoe twee voorbeelden 
uit den dagelijkschen brievenstijl. — Want de grootste re- 
denaar moge beschroomd zijn voor velen het woord te voeren 
en zijne eigene stem te hooren, terwijl allen zwijgen; de 
ervarenste schrijver moge huiveren het boek, dat hij met 
zorg bewerkt heeft, door den druk gemeen te maken, Brieven 
schrijven — dit kan iedereen; dit durven allen, en hoe 
weinigen voorzien er de openbaarmaking van, na eigen af- 
geperste toestemming, of door een onbescheiden nageslacht? — 
En het is evenwel moeijelijk, die gemeenzame taal te ver- 
levendigen en te bezielen , op dat hij , die uwen brief ontvangt , 
dien niet even min beware als hij uwe woorden zou opge- 
schreven hebben, zoo gij ze tot hem gesproken hadt. Ook 
hier behoeft de kunst zich niet te schamen dat zij werkzaam 
is, waar geen vertooning gewacht wordt, waar alles natuurlijk 
moet zijn, even, zegt men, als in het gesprek. Doch waartoe 
onthoud ik U nog langer den brief van Cicero aan zijnen 
vriend , waarin hij over den dood zijner dochter treurt ? „Niet 
alleen uwe woorden (zegt hij), en het deel, dat gij in mijne 
smart neemt, troosten mij, maar zelfs uw gezag. Want ik 
zou het berispelijk achten, indien ik mijn ongeluk niet zoo 
droeg, als -gij, een man van zoo veel wijsheid, zegt dat ik 
het dragen moet. Maar ik word somtijds neergedrukt, en 
met moeite overwin ik mijne droefheid, omdat mij die troost 
ontbreekt, die anderen, wier voorbeeld ik mij voor den geest 
breng, niet misten. Mij bleef, na het verlies van die eer en 
waardigheid, waarvan gij melding maakt, en die ik met moeite 
en arbeid verkregen had — die eenigste troost bleef mij over, 
die mij nu ontnomen is. Geen zorg voor de belangen mijner 
vrienden, geen zorg voor het gemeenebest, onderving mijn 
droevige gedachten; geen lust noch bezigheid riep mij naar 
het Forum: het Eaadhuis kon ik niet aanzien: ik meende — 



zoo als het was — dat ik de vrucht verloren had van al 
mijnen ijver en van al mijnen voorspoed. Maar wanneer ik 
overwoog dat ik dit met u en met anderen deelde , en wan- 
neer ik mij zelven onderdrukte en mij dwong dat alles met 
gelatenheid te dragen, dan wist ik toch waarheen ik mijn 
toevlugt kon nemen; in wier toespraak en zoeten omgang ik 
al dien kommer en al die kwelling kon afleggen. Doch nu 
wordt door deze zware wonde, ook wat genezen scheen weder 
opengereten." 

Ik kon in mijne overzetting den ernst en de stille pracht 
der latijnsche periode niet behouden; maar Gij ziet nogtans 
dat in deze plaats slechts één beeld is , en dat zelfs de ver- 
bloemde spreekwijzen, wier gebruik bijna onvermijdelijk is, 
daarin geen kunst en geen studie verraden. Maar wie denkt 
ooit aan studie , wie neemt ooit de kunst te baat , wanneer 
hij eene aandoening wil openbaren , die uit het diepste der 
ziel ontspringt? — Ik beken dat de kreet der smart ongekun- 
steld is ; maar dien kreet heeft het redelooze vee met ons 
gemeen. Doch wanneer die smart zich zal uitdrukken in 
woorden van den redelijken, verstandigen mensch, dan wordt 
de taal het middel om onze gewaarwordingen te toetsen en 
te beproeven: de overspanning, die zich toont in onzamen- 
hangende weeklagten , houdt op , en het onderzoek onzer 
innerlijke stemming scheidt al die hartstogten af. die niet 
duurzaam kunnen zijn. Wat er overblijft, en zuiver en echt 
is, dit aan anderen mede te deelen en, zoo het mogelijk 
ware, in hen hetzelfde gevoel op te wekken, dat in ons zoo 
levendig is — het woord kunst moge U mishagen, maar het 
is de kunst alleen, die het ons doet gelukken. Wat zij 
daartoe bezigt, sieraden, beelden, de wetenschap der kracht 
van één enkel woord, het is alles even min te veroordeelen 
als de betamelijke netheid van het rouwgewaad, wanneer geen 

17* 



260 



zeden ons noodzaken onze kleederen te verscheuren en ons te 
dompelen in ruige zakken en morsige assche. 

Weliigt zal men mij wederom tegenwerpen dat die kalme 
soberheid, in Ciceroos klagt, geen andere oorzaak had dan 
zijne opregte , ongeveinsde smart , en dat hem , daar hij immers 
eenmaal meester in den stijl was, ongezocht die woorden en 
die toon van uitdrukking invielen, waar de omstandigheid 
mede overeenkwam. — Ik antwoord: wanneer zal ik leeren 
welke stijl aan ernst, opgeruimdheid, weemoed of vrolijkheid 
past? Zal ik het leeren, wanneer ik in geene van die ge- 
moedsstemmingen ben? Dan zal ik juist gevaar loopen van 
eene kunst te bejagen, waarvan gij walgen zult. Het geheele 
leven met al zijn verscheidenheid van omstandigheden, met 
de trapswijze vordering onzer opvoeding — het geheele leven 
is onze oefenschool. Maar ik heb nog beter antwoord. Heeft 
Van Baerle, onze landgenoot, niet veel geschreven? Heeft 
hij niet, in dichtwerken en in kunststukken van welsprekend- 
heid, zijne zorg aan den dag gelegd en zijnen ijver om de 
Ouden op zijde te streven? Was hij niet geleerd en scherpzin- 
nig? Was hij niet braaf en opregt, en was het een gering 
verlies, toen zijne echtgenoot hem ontviel? En hoort evenwel, 
hoe hij jammert over dat verlies, in een onuitgegeven Latijn- 
schen brief aan zijnen vriend Const. Huijgens: 

„Een huisselijk onheil heeft mij getroffen, voortreffelijke 
Huijgens! Ik ben een tortelduif zonder ga, een olm zonder 
wijnrank, een wandelaar zonder gezellin. Wanneer ik Aurora 
aanschouw, dan jammer ik, arme Tithonus, dat mijne Thau- 
mantia niet opstaat:" Hier verzon zich Barlaeus; wantThaumas 
was de vader van den Eegenboog, en niet van den Morgen- 
stond. ,/ Wanneer ik den dag met mijne oogen aanschouw, 
dan klaag ik met Apollo, dat mijne Leucothea niet meer 
leeft. Ik, Adonis, zoek vergeefs mijne Venus; maar wanneer 



261 



de nacht zich over het aardrijk spreidt, dan ben ik Morpheus, 
en ik zoek de schaduw mijner Psijche met eene ledige om- 
helzing. Zoo gaat de tijd mij voorbij, onder zuchten, gesnik 
en droevige gedachten. Mijne boeken zijn getuigen van mijne 
klagten, mijn middag- en avondmaal van mijne tranen, mijn 
dorpel, mijne slaapkamer, mijne sponde van mijn geween. 
De pen, waarmede ik u en zoo vele menden bezongen heb, 
is droog en slorpt geen inkt. Ik klaag (om met Persius te 
spreken) dat het vocht verdikt in mijn veder blijft hangen. 
Mijn papier trekt zich in vouwen en rimpels zamen, omdat 
het geen dichtregelen wil ontvangen. De kracht van mijnen 
geest is verslapt. Mijn verzen stroomen daarheen, zonder wet 
en maat , omdat mijne Terpsichore mij ontrukt is. Het verschil 
van accenten is verloren; zij zijn alle zwaar (fiapuTovoi) voor 
mij. Geen voet staat overeind, omdat de mijne wankelt, Mijne 
syllaben zijn stijf, omdat zij gevoel hebben van mijnen rouw, 
en liever stom zouden willen zijn. In het heldendicht ont- 
breekt mij die vrolijke sprong der dactyli. In mijne jamben 
is nog meer mankheid dan in de laatste lettergreep. In de 
elegie ben ik nog treuriger dan de elegie zelve. In het lierdicht 
ben ik al te ongebonden. In den dithyrambus sta ik, als 
door den donder getroffen , op ééne plaats , en ik onderscheid 
geen ejoanodos, geen strojjJie en geen antistroplie meer. Welke 
Apollo zal mij de vorige kracht hergeven? Welke Thalia zal 
in staat zijn den lof mijner echtgenoot te verkondigen, die 
vroom was zonder geveinsdheid, zedig zonder gemaaktheid, 
eerbaarder dan hare eeuw, spraakzaam zonder praatzucht, 
geestig waar het pas gaf, verstandig tot benijding van haar 
geslacht, een voorbeeldige bestuurster van haar huishouden, 
haren man beminnende zonder dartelheid, hare kinderen zon- 
der zwakheid. Zoo ik Orpheus was, zou ik deze Eurydice 
terughalen, al blafte Cerberus mij nog zoo aan. Indien ik 



262 



Admetus was, zou ik doen, wat Alcestis gedaan heeft. In- 
dien ik Antoninus was, ik zou mijne Barbara niet minder, 
dan hij zijne Faustina, als eene Godin vereeren. Nog kort 
geleden, als ik mij van ernstige studie wilde verpoozen, begaf 
ik mij in de aanminnige wijkplaatsen der Pegasiden, dan eens 
naar het spel van Anacreon, dan weder naar de bevalligheid 
van Catullus, of naar de weelderigheid van Tibulius en Pro- 
pertius; of, als het nieuwere mij aanlokte, dan baadde ik mij 
in de kusjes vau Secundus. Thans, nu al het vrolijke mij 
mishaagt , wil ik liever in de Tristia van Ovidius , in de Epieedia 
van Statius, in de Tranen van Scaliger, wegsmelten. Al wat 
treurig en akelig is, trekt mij zoo zeer aan, dat ik al mijne 
vrienden wenschte te zien schreijen. Ik wenschte alle Hol- 
landers in rouw te zien, opdat ik van alle kanten den aanblik 
van ongeluk en ellende mogt genieten. Ik wenschte dat de 
zon in een eeuwigen nacht verholen bleef, en dat die helder- 
heid van den dag voor de stervelingen niet opging, waarop 
mijn licht, mijn leven, mijn wellust is ondergegaan. Ik 
wenschte dat die ure uit den Zodiac uitgeligt werd, die de 
laatste geweest is van mijne beminde en van mijne vreugd. 
Ach, of eene Lethe mij de herinnering van mijn vroegere le- 
ven ontnam, opdat ik niet mogt herdenken, o mijne Barbara 
aan die vriendelijke toespraak en alleenspraak en troost, waarmede 
gij dikwijls uwen kwijnenden echtgenoot opgekweekt hebt! — 
De Corneliaas, de Semproniaas, de Porciaas, de Cleliaas, de 
Liviaas mogen groot geweest zijn : voor mij , Barbara ! zijt gij 
geen mindere heldin geweest. Ik zeg voor mij: want ik heb 
zoo groot eene achting niet voor de moeders der Gracchussen, 
die triumfen voor huwelijksgoed rekenden. Zij is mij eene 
Porcia, die naar haren man luistert; zij eene Cornelia, die 
voor haar kroost zorgt; zij eene Sempronia, die het vrouwelijk 
handwerk bedrijft; zij eene Clelia, die zich in den kerker der 



263 



huwelijkstrouw wil laten opsluiten; zij eene Li via, die vleit 
zonder list of bedrog; zij eene Faustina, die het huisgoed 
vermeerdert en niet karig is. Zulk eene had het lot mij ge- 
geven; zulk eene heeft het lot mij ontnomen. Maar zoo vele 
deugden als ik herdenk, zoo veel gemis en smerten pijnigen 
mij: wanneer ik ze vermeng en vereenig, dan word ik door 
alle bijna overstelpt: wanneer ik ze wil onderscheiden, dan 
ben ik op velerhande manieren ellendig." 

Meer schrijf ik niet af, maar het zij in het voorbijgaan, en 
ter eere van Yan Baerle, gezegd dat hij verder (want het is 
een lange brief) minder heidensch over zijn ongeluk en zijne 
onderwerping spreekt. (*) 

De geschiedenis zegt niet, voor zoo veel mij bekend is, 
hoe groot een deel Huijgens in het leed van zijnen vriend geno- 
men heeft; maar, mij dunkt, zoo de inhoud hem heeft bewogen, 
de vorm van den brief heeft hem zeker niet minder bedroefd. 

De vergelijking der twee voorgelezene stukken zou mij aan- 
leiding kunnen geven tot menige opmerking; maar Gij zult 
ze voor U zelve nog beter kunnen maken. Ik zeg alleen: 
hoe rijk is het opstel van Barlaeus! hoe schitteren daarin zijn 
belezenheid en zijn wetenschap ! hoe kunstig is het ! hoe heeft 
hij wel moeten arbeiden, om zulk een krioelend gewemel van 
personen en kenspreuken in zoo naauw eene ruimte in te 
sluiten! Maar, herinnert U dat Cicero zeker weinig min dei- 
gelezen had en wist; dat hij zeker niet armer geweest is in 
verbeelding dan Barlaeus; dat zijne eigenliefde hem misschien 
niet minder aanspoorde om ten toon te spreiden wat hij ver- 
mogt; en rekent dan na hoe diep bij hem het inzigt was in 
eene kunst, waaraan hij zoo veel kon opofferen. Immers, hoe 
zal men weten of het beeldrijke geheel ongepast, of een ge- 
kozen beeld juist en bevallig is , of men het te weinig uitgewerkt 



264 



of te uitvoerig geteekend heeft, indien men niet voorzigtig 
en met beleid te werk gaat en zich zelven plaatst op het standpunt 
van lezer of toehoorder, opdat zij zich niet verliezen in de 
beschouwing van het beeld, en het oogmerk vergeten waarom 
het gebezigd is? Muretus zeide, in het begin van eene zijner 
Eedevoeringen , dat hij de aandacht zijner toehoorders niet zou 
inroepen: „Welk schipper, wanneer hij reizigers voor een 
vrachtloon overvoert, zal hun vragen of zij zoo vriendelijk 
willen zijn, met hem mede te varen?" Hierbij liet de fijne 
stilist het blijven. Maar verbeeldt U dat hij het zoogenoemde 
derde van vergelijking nog sterker aldus had willen doen 
spreken „Gij zijt vrijwillig het vaartuig mijne Eedevoering met 
mij ingetreden: wanneer zij, met volle zeilen, U in de haven 
der overtuiging brengt , dan zult gij mij het loon eener voor- 
bijgaande goedkeuring geven; maar gij zult het mij altoos 
mogen verwijten, zoo wij schipbreuk lijden op de blinde 
klippen van langwijligheid en verveling, en gij U naar huis 
redt, ieder op een stuk of plank van de kiel mijner rede." 

Laat ons eindelijk deze beeldengallerij verlaten! want ik 
moet nog spreken van het geestige , van het vernuft, van 
het zout der rede, als bijna uitsluitend het eigendom van 
den ongebonden stijl. Ik bedoel, vooreerst, die beweging 
en levendigheid, welke in alle schrijfsoorten eene meer of 
min ruime plaats vinden. Zij zijn gelijk aan de stoffaadje 
van een landschap , in de schilderkunst. Wat er tegenover 
staat, is mat, eentoonig, levenloos, doodsch. Zoo ik mij 
niet bedrieg, dan is het eene dwaling, wanneer dat talent 
geheel voor eene kostelooze gift der natuur gehouden wordt, 
omdat het natuurlijk, dat is ongedwongen, los en gemakke- 
lijk moet wezen. Het moet vanzelf s komen, zeggen zij, 
en niet gezocht worden. Daarom ook schrijven velen, en 
wachten het al schrijvende; en het opstel is af, en — het 



265 



is niet gekomen ! Een vooroordeel , bij overlevering voortge- 
plant, keurt dit zoeken af. Maar is men het eens omtrent 
het woord zoeken? Stellen wij een prozaïst, die eene gedachte 
nedergeschreven heeft, duidelijk en naauwkeurig genoeg: hij 
leest ze nog eens over, en de uitdrukking schijnt hem loom 
en traag. Indien hij zulk een is die, in zijnen spoed, over 
dit struikelblok heenstapt en niet omziet, laat hem voortspoe- 
den en zien waar hij te huis komt! van dezen spreken wij 
nü niet; maar, zoo hij iemand is die iets geestigers verlangt, 
hoe moet hij doen? wat begeert het vooroordeel? — dat het 
hem invalle; dat hij niet zoeke. — Doch, het zij dit nu ter- 
stond , of naderhand , bij betere luim , hem invalle , hoe zal dit 
gaan? wanneer hij niet denkt? — niemand kan gedachteloos 
zijn — wanneer hij aan iets anders denkt? — dan is het 
onmogelijk. — Zoo moet hij toch denken dat hij wenscht dat 
het hem invallen zal. Wel nu, dit noemen wij zoeken, en 
het geschil houdt op. — Er bestaat eene kunst, die zulk eenen 
geest, zulk eene levendigheid en warmte zoekt; maar zij is 
moeijelijk : want zij is de vereeniging van vele volkomenheden , 
en wat zij levert, moet aan het natuurlijke gelijk zijn. — Ik 
bedoel , ten tweede , het korte en puntige , dat wij eenen inval 
heeten , en dat met zoeken hoogst zelden te verkrijgen is. Hij 
is een gelukkig schrijver, wie met deze invallen ruim bedeeld 
wordt : hij kan zijnen lezer aangenaam verpoozen en onderhouden, 
en den rimpel der ingespannen aandacht hem doen ontplooijen; 
maar geene andere gave vereischt in haar gebruik meer kieschheid 
en fijner gevoel; want gevaar van misbruik is steeds nabij; 
en zoo dikwijls, in die snelheid der geestbeweging, de aard 
van het onderwerp en de persoon des schrijvers vergeten wor- 
den, zijn de grenzen in een oogenblik overschreden. Komen 
die keurigheid en die takt ook vanzelfs? Dan zouden wij 
nooit geest in potsenspel zien ontaarden, noch jokkernij in 



266 



bespotting, noch scherts in bitterheid — neen, het is een 
lange, langdurige oefening, het is een moeijelijke kunst, die 
dit krachtige, maar gevaarlijke, werktuig leert hanteren. En 
zou de stijl niets toebrengen tot de uitwerking van den inval? — 
Een beroemd Engelsch Eedenaar overpeinsde de redevoeringen , 
die hij in de Eaads vergadering houden wilde, maar hij schreef 
niets daarvan neder. Doch zoo dikwijls hij een geestigen inval 
had — en hij was er rijk in — teekende hij dien in ver- 
schillende bewoordingen op, en prentte zich die uitdrukking 
in het geheugen, waarmede zijne geestigheid het meest schit- 
teren en op de toehoorders het krachtigst werken kon. — Zijn 
proza, zijn stijl ontving ze, even als de slijper den diamant. 



Daar rijst een laatst gevaarte van rijm , van korte en lange 
lettergrepen, van voeten en versmaten! De Dichters staan er 
boven op, en zien ver over ons heen; en ik vrees dat het 
ons niet gelukken zal hen allen nederwaarts te lokken. Want 
zoo velen van hen als dit spel in bedwang hebben, en daarin 
het wezen hunner kunst niet stellen, die zullen vrijwillig 
afdalen en ons de hand toereiken: maar er is eene onbereken- 
bare menigte, die, zoo als Plato zegt, aan de deur der Muzen 
aankloppen, die een ganschen dag zwoegen over twee verzen, 
en een raad van vrienden bijeenroepen, om te oordeelen: even 
als de dichter Boileau, van wien men ook zegt dat hij een 
uitmuntenden aanleg had voor het Proza — deze zullen wij 
moeten dwingen, met een zacht geweld. Breken wij daartoe 
voorzigtig het hooge timmerwerk onder hen weg , om hen zacht- 
kens op gelijken grond met ons te brengen! 

Het rijm: — ja, het rijm, die beschaafde barbaarschheid , 
martelt hen dikwijls, wanneer de taal niet gedwee is,, en de 
voorraad van gelijke klanken zich niet wil schikken in het 



267 



denkbeeld, dat uitgewerkt wordt. Maar, wat zij ons als zoo 
rnoeijelijk, zoo belemmerend voorhouden, zou daarin niet bij 
sommigen een geheim huismiddel hunner kunst gelegen zijn? 
Zij hadden den draad eener gedachte gevolgd — daar komt 
een ongelukkige eindklank, en de woorden, die daarmede 
zamenklinken , passen in allerlei gedachten, behalve in die 
welke zij nu vervolgden ! Zij snijden dien draad voor een 
oogenblik door, en vlechten er het toevallig gevondene in: 
er komen aldus wel knoopen in den draad — maar het is 
toch een geheel. Hoe veel stoute en onverwachte wendingen 
zijn zij aan dit hulpmiddel niet verschuldigd! Wij , daaren- 
tegen, moeten het rijm vermijden, en daarom juist staat het 
ons, door ik weet niet welke geheime tegenwerking, zoo 
dikwijls in den weg. Het moet verschoven worden, en een 
ander woord van verschillenden klank moet in de plaats komen, 
zonder dat er zin of beteekenis verloren ga, zonder dat wij 
de reeks onzer gedachten afbreken. Zouden dit vermijden en 
dat zoeken in moeijelijkheid niet tegen elkander opwegen? 

Hunne voeten — die heeft ons Proza ook, en terwijl zij 
o verdra gtelijk zeggen dat hunne voeten staan en wandelen ^ 
kunnen wij eveneens beweren dat ons Proza staat en wandelt. 
Maar dat kunstige zamenstel hunner voeten, die liefelijke af- 
wisseling van kort en lang, dat streelend geluid van beurte- 
lings hoog en laag, dat getoover met woorden, wanneer telkens 
eene gedachte in hetzelfde getal lettergrepen besloten is : de 
versmaten en, in sommige dichtsoorten, derzelver verscheiden- 
heid — wanneer het zintuig der oogen te gelijk bekoord 
wordt, en de verzen een, twee of drie vingerbreed langer 
zijn , het eene dan het andere — is er iets dat hierbij haalt , 
in het Proza , dat , naar zijne beteekenis , slecht en recht daarheen 
gaat, omdat het ongebonden is? — Wachten wij ons deze 
ongebondenheid voor bandeloosheid te houden! Onze gehoor- 



268 



zaamheid aan taalwetten , waarvan zij zich zoo dikwijls ontslaan , 
is een band , die meermalen evenzeer knelt als de maat hunner 
verzen. Ons Proza schijnt ongebonden, maar het is omdat 
die band minder merkbaar is voor oor en oog. Het schijnt 
vrij te wezen, maar die vrijheid is een bijna oneindige uit- 
breiding, eene rekbaarheid, maar die grenzen heeft, waarvan 
wij niet onkundig mogen zijn. Het schijnt geen maat te hebben , 
maar het heeft er eene die niet tastbaar is, die niet op de 
vingeren kan nagerekend worden. Het schijnt geen klank of 
zang te hebben, doch het heeft eene welluidendheid, die 
verscheiden, maar niet onbestemd — die moeijelijk te bevat- 
ten, maar ook moeijelijk voort te brengen — die het diepste 
geheim der kunst is. 



Ik heb mijne taak volbragt, G, T. naar mijn vermogen. 
Ik heb U willen herinneren dat de ongebonden stijl oefening 
en kunst vordert. Het is de taal met hare bevalligheid en 
kracht en rijkdom: het is de taal in haar ganschen omvang. 
Geen rede is er denkbaar zonder spraak, even min als eene 
spraak zonder rede. Die rede zong, gelijk men beweert, in 
de kinderjaren van het menschdom; maar zij was die der 
kindschheid. Zij bond zich, omdat zij het genot der vrijheid 
niet kende. Hare uitdrukking geleek nog niet naar de vol- 
komene taal der beschaving, evenals het wicht, dat met doe- 
ken en zwachtels omwoeld is en nog weinig naar een mensch 
gelijkt. Het menschdom is opgewassen, en de Poezij is bij 
velen een kindsche ouderdom geworden; bij weinigen is zij 
natuur gebleven, met de frischheid der jongelingschap. Maar 
het Proza heeft zich allengs door denken ontplooid, door na- 
sporing verrijkt, en door kunst volmaakt. 

Onze taal — Gij weet het , T. — ■ wordt door weinige andere 



269 



overtroffen in die deugden, wier ontwikkeling aan de buig- 
baarheid en zuiverheid harer eerste grondstoffe te danken is. 
Dit bewijzen onze letterkunde en eenige meesterstukken, die 
wij daarin tellen. — Maar, verbergen wij het niet! er is bij 
ons nog geen vrees voor dat afslijtend polijsten, waardoor 
misschien eenige andere taal hare veerkracht verloren heeft. 
Er blijft ons nog veel te buigen, te kneeden, te lenigen, te 
beproeven — niet door hen die het vreemde najagen , en overal 
te huis zijn, uitgenomen in hun Vaderland; maar door onze 
schrijvers, op wier gezag het nageslacht zich beroepen zal, 
zoo zij met moeite, met zorg en met gestadigen arbeid hun- 
nen stijl bewerken, niet als een onontbeerlijk, schoon lastig, 
voertuig hunner gedachten, maar als een kostbaar talent, als 
een geschenk van hooger hand, als een kenmerk hunner 
veredeling. 



O AANTEEKENING. 



Men heeft het mij ten kwade geduid dat ik den brief van 
Barlaeus openbaar heb gemaakt. Simons heeft deze wandaad 
zelfs gelijk gesteld met het uitgeven van nagelaten brieven, die 
een leelijke karakterzijde ontdekken van een of ander groot 
man, wiens „nagedachtenis zij nimmer kunnen vereeren" 

Kier heeft eene verwarring van begrippen plaats. Wanneer 
die groote man een wijsgeer is geweest , of een geleerde , af- 
gezonderd in zijn studeervertrek, arbeidende aan diepe naspo- 
ringen of speculatieve wetenschap , wat baat het dan der geleerde 
wereld, zoo men, na zijnen dood, de gebreken van zijn hart 
aanklaagt, en de achting ondermijnt , die hem vroeger toegedragen 
werd? Er is iets wreeds in, en toch werkt het slechts op de 
tijdgenooten van den grooten man of van den beschuldiger. 
Hoe meer geslachten er voorbijgaan, des te meer scheidt de 
grootheid van den geleerde zich af van de zwakheid des mans. 
Be tijdgenooten beminnen zoo gaarne den geleerde, dien zij 
meer of min van nabij kennen: hunne liefde voor den man 
helpt hen zelfs zich opwinden tot hooge bewondering van hetgeen 
in den geleerde misschien minder lof verdient. Het nageslacht 
is onpartijdiger: het leest zijne werken; het bekommert zich 



271 



minder om de deugden of gebreken van zijn karakter — immers 
zoo hij niet geschreven heeft over onderwerpen , tvaarin zijn hart 
betrokken was. Be naklank der gebreken wordt allengs flaau- 
wer, en wie, als snuffelaar in de historia literaria of als 
liefhebber van anecdoten, er jagt op maakt, zal misschien 
leeren — • dat er niets volmaakts is onder de zonne. Mi juist 
om het tveinig opbeurende van deze bekende uitkomst, zou ik 
niet gaarne een gunstig vooroordeel der tijdgenooten bestrijden 
of hun genot bederven, zoo lang het, om der wetenschap of 
lezer en wille, niet noodig was dat de waarheid aan den dag 
kwam. Nog eens: Huijgens, Boerhave , Buhnkenius zijn brave 
mannen geweest. Hebben voor hem, die dit weet, hunne heer- 
lijke uitvindingen en ontdekkingen een hoogere wvarde? Er 
valt iets af te dingen op de deugd van Muretus en Perizonius, 
indien berigten en overlevering hen niet beliegen. Maakt het 
voor hem, die dit toevallig tveet, hunne geleerdheid minder 
bruikbaar? Heeft voor hem de eene minder fijnen smaak, en 
de andere minder scherpen blik, dan voor mij , die het niet 
weet? Of wordt de grootheid van Aristoteles en het nut 
zijner tcerken twijfelachtig, omdat wij van zijn karakter en 
hart niets met zekerheid weten? 

Liefde voor de waarheid — is alles wat wij in den ge- 
leerde, buiten zijn wetenschap en talenten, mogen eischen: 
maar het is ook een groote eischf Haar gaafheid of ge- 
brek behoeft in geen levensberigten noch nagelaten brieven 
aangewezen te worden. Zij is evenzeer een karaktertrek van 
den geleerde en van zijn werk, als van den man. Het is 
een schoone deugd van den Nederlander , dat hij in den 
geleerde een beminnelijk mensch, innemend door luim en om- 
gang, tvenscht te vinden: zij toont zijne ontvankelijkheid voor 
de fijner beschaving, die uit den geleerden kring in de maat- 
schappij afdaalt; maar zij slaat bij hem al te ligt over tot 



272 



een dweepende liefde, waarbij de middelmatigheid aan beide 
zijden haar rekening vindt. 

En wat nu van dit alles heeft iets met Barlaeus te maken? 
Ik tcist reeds, wat sommigen bezwaarlijk zullen toegeven, dat 
een uitsluitende navolging der Latijnsche Dichters zijnen 
smaak en dien zijner tijdgenoolen benadeeld en zijn proza 
onaangenaam gekleurd heeft. Zijn hart had met die verkeerde 
rigting niets te doen. Toen ik toevallig een wansmakelijke 
uitdrukking der diepste smart ontmoette, ontving ik eene 
les: ik tvilde ze ?det voor mij alleen houden. 

Vit de tegenspraak van wijlen mijnen vriend Simons blijkt 
dat hij den Brief van Barlaeus voor een Dichtstuk aange- 
zien had. Ik had evenwel geeri aanleidi?ig gegeven tot dit 
zonderling misverstand. „Zou het," zegt hij, „edelmoedig 
zijn, eene zioakke taal van den Dichter op te zoeken en 
het gebrekkige uit te kiezen, om daartegen het voortreffelijk- 
ste van den Bedenaar te vergelijken?' Maar de Dichter 
Barlaeus schreef een prozaïschen brief over zijne smart. 
Indien de laatste zijne Oratorie afgelegd heeft , waarom toch 
de eerste niet zijne Poè'zij? 

Dit is de eenigste plaats in den uitval van Simons , die 
ik meende te moeten wederleggen. 



APR 13 19';'i